Через Мстув, втиснутый между двумя холмами, прикрываясь с северо-востока караулом, пролегала линия гитлеровских укреплений, защищающих доступ к Ченстохове. Немцы умело использовали выгодные особенности местности, разместив на возвышенностях ДОТы, из которых перекрестным огнем тяжелого пулемета можно было блокировать как дорогу, так и простреливать дальние рубежи. Доступ к поясу укреплений и самому Мстуву защищал широкий противотанковый ров, выкопанный между городком и деревней Завада. За леском, прямо за холмом, через который проходила развитая линия окопов, стояла немецкая артиллерия.
Идущие впереди, как разведка батальона, танки во главе с лейтенантом Агеевым, двигаясь по шоссе, дошли до противотанкового рва за деревней Завада. К счастью, немцы не успели разрушить мост, проходящий над глубокой траншеей, перекрывшей дорогу. Т-34 без труда преодолели препятствие и подошли под вершину холма. Но в тот момент, когда из-за него высунулась башня танка, гитлеровцы открыли бешеный огонь.
— Как там у тебя, Агеев? — спросил по рации командир батальона
— Передо мной немцы… Укрепления… Возможно, противотанковое оружие…
Под прикрытием трех танков, которые разошлись немного в стороны, через мост, построенный из бревен, пронеслись остальные танки батальона. В какой-то момент, то ли по причине невнимательности водителя, то ли из-за того, что расшатали конструкции моста, в ров съехал танк лейтенанта Золотова, ударив стволом пушки в стену траншеи. Танк быстро вытащили из ловушки. Оказалось, однако, что был поврежден поворотный механизм башни. Её нельзя было повернуть ни электричеством, ни вручную, с помощью ручки.
Хохряков с тревогой посмотрел на часы. От Ченстоховы отделяли уже лишь десять с небольшим километров. Он понимал, что затягивание боя за овладение Мстувом отсрочит марш-бросок к главной цели, позволит немцам организовать оборону в стенах города, лишит его козыря — внезапности. Фронтальный удар по немецким позициям, пока не разведанным, мог привести к потерям в людях и связях. Кроме того, майор опасался, что гитлеровцы разрушат мост между Мстувом и Ванцежувым, который на пути батальона был последним мостом перед Ченстоховой.
Поэтому Хохряков приказал, чтобы несколько машин обошли Мстув справа, а несколько слева.
— Налетов! Как только вы овладеете мостом, дайте сигнал зеленой ракетой,— приказал Хохряков.
Танки, спустившись с холма, обошли Мстув с правой стороны, быстро дойдя до русла реки. Развернулись, ибо доступ к городу закрывала пойма реки и холмы. Машины, окружавшие немецкие позиции с юга, повернув башни, ударили из пулеметов и орудий по гитлеровцам. Один из танков со стороны Сроцко ворвался в городок и на полной скорости направился к мосту. Мост был цел. Несколько немецких военнослужащих под командованием офицера сдались советским автоматчикам, которые, спрыгнув с Т-34, бежали к ним.
Зеленая ракета пошла ввысь… Теперь танки с двух сторон устремились на город. Немецкий гарнизон был разбит. В плен попало около 150 солдат Вермахта. Командир батальона оставил в Мстуве два танка с пехотой до защиты моста, на котором солдаты Хохрякова написали — «последний мост перед гнездом фашистского зверя».
Мстув уже был захвачен, но на холмах Ванцежува еще были немцы. Они быстро сбежали оттуда, едва увидели, как по мосту поехали Т-34.
Дорога на Ченстохову была уже открыта.
— По коням! — по-кавалеристски скомандовал Хохряков. Заскрежетали гусеницы танков. В Мстуве остался, среди прочих, лейтенант Андрей Башев со своим экипажем.
За Яскровом, перед Вычерпами, броневой отряд майора Хохрякова остановился еще раз. Командир батальона пытался через радиостанцию, установленную на штабной машине связаться с командиром бригады, выяснить, как далеко за ним находятся 1 и 3 батальоны, когда вступят в бой за Ченстохову. Ответа не было. Расстояние, отделявшее часть Хохрякова от основных сил бригады, было слишком велико и превышало дальность действия радиостанции.
Командир напомнил своим военнослужащим о боевой задаче:
— В городе идём направление на парк, по главной улице, сворачиваем влево, на юго-запад. После выхода на рубеж города занимаем оборону, ждём наших.
К ним присоединился Башев. Увидев озадаченного Золотова с экипажем, копошащихся у башни, спросил, что случилось. Услышав, что в танке юного лейтенанта сломан поворотный механизм башни, «папаша» сказал:
— Да давайте поменяемся машинами…
Так и сделали. Башев вместе со своим экипажем пересел на танк Золотова…
Тронулись. В Вычерпах, на перекрёстке дорог, раскатали гусеницами колонну немецких грузовиков. Уже виден город — башни костёлов, заводские трубы…
— Только осторожнее, ребята, берегите себя, — предупредил Хохряков.
Т-34 лейтенанта Башева выдвинулся в голову колонны танков. Перед ним — конная упряжка. Сидящий на телеге немецкий солдат подгоняет лошадей. По обе стороны улицы Варшавской низкие, одноэтажные домики. По улице идут люди. Задерживаются, с любопытством смотрят на танки. Любопытство перерастает в изумление…
— Передо мной баррикада,— докладывает Башев. И почти в тот же момент, буквально сразу за немецкой телегой, перекрытая бетонными столбами мостовая. Гитлеровцы не ожидали столь внезапного появления советских танков. Они не успели закрыть баррикаду вкопанными в мостовую стальными рельсами. Но уже заметили советский танк. Прячась в ворота, они открыли стрельбу. Пистолетные и винтовочные пули стучат о броню танка. Автоматчики спрыгивают с машин, захватывают дома, стреляют в немцев.
Время 13.40. Машины, минуя баррикаду, едут дальше. Хохряков оставляет четыре танка с пехотой на ул. Кеджинской, носящей сегодня название ул. 16 января.
Первые машины колонны уже проходят пл. Новотки. Они все еще пользуются моментом внезапности. Немцы сперва напуганы. Бегут, беспорядочно стреляя.
— Как там, Андрей? - слышит Башев в наушнике шлемофона голос Хохрякова.
— Хорошо… Мы уже на центральной улице, — отвечает тот командиру батальона.
Немецкий огонь усиливается. Он особенно силён с боковых улиц. С валов Дверницкого едва ли не прямо под танки выезжает несколько грузовиков, нагруженных солдатами. Две машины буквально раздавлены гусеницами.
С въезда на аллею Вольности свободно выкатился немецкий «Тигр», направляя свою 88-миллиметровую пушку в сторону площади Новотки. Но Башев уже за ним. Выстрелы «Тигра» идут мимо цели.
Танк под командованием лейтенанта В. И. Петрова, с пл. Новотки сворачивает влево, углубляясь в улицу Огродову (ныне Армии Людовой). Его водитель — молоденький 19-летний комсомолец Иван Михайлович Иванов осторожно ведет "Т-34" среди высоких домов. Возле собора натыкаются на сильный огонь пулеметов. Гитлеровцы также стреляют с Кафедральной улицы, из панцерфаустов.
Машина Башева с неисправной башней уже проехала через площадь с ратушей. Она была около дома №51 на Аллеях, как вдруг из соседней подворотни немецкий солдат выстрелил из панцерфауста. Танк был подбит. В воздух поднялся столб огня и дыма. Ни один из советских танкистов не смог покинуть машину. В огне также погиб, в первые минуты боя за Ченстохову, секретарь партии батальона — гвардии капитан Семен Платонович Кива. Спустя некоторое время аналогичным образом был уничтожен на пл. Беганьского танка лейтенанта Золотова. После возгорания машины лейтенант попытался покинуть танк. В тот момент, когда он выскакивал из башни, его скосило пулеметной очередью.
Вот как вспоминал бой на улицах Ченстоховы живущий в Ленинграде Лев Иванович Егоров, который был водителем танка лейтенанта Бакшиева:
— Помню, что моя машина шла в строю третьей, за Башевым и Золотовым. Мы хотели прикрыть подбитый Т-34 Золотова, чтобы экипаж мог укрыться за нашей броней. Но когда мы въехали на площадь, вдруг случилось нечто ужасное. Я потерял сознание. Очнувшись, я с ужасом увидел, что сидевшему рядом стрелку-пулеметчику, Есиноманову, оторвало голову, а командир орудия, Демидов, лежит за спиной без признаков жизни. И я увидел, что наш танк катится прямо на какой-то железный забор. Отчаянно дёрнул левое рычаг на себя. Танк был беззащитен. Я решил его спасти от немцев, вывести с поля боя. Развернулся… Вдруг, в воротах одного из домов я увидел людей. Их рты были широко открыты. Один из мужчин указал рукой на мой танк… я не слышал, что они кричат. Но через некоторое время мой Т-34 застыл, а его нутро раскалило жаром огня. Я понял, что машина подбита. Я выскочил, прямо под дула гитлеровцев…
Бой переместился в юго-западные районы города. Когда танки Лучкина, Турыкина, Моцного и Пикалова прорвались к железнодорожный вокзал Страдом, на станцию как раз въехал поезд, загруженный техникой и войсками. Вот как вспоминал эпизод боя на Страдоме бывший боец 23 мотострелковой бригады Михаил Влодимир, учитель в школе № 7 в Василькове на Украине:
— На открытых товарных платформах стояли «Тигры» и «Пантеры». Их экипажи залезли в машины и начали стрелять в нас. Из вагонов высыпали немецкие солдаты, которые, прячась за зданиями вокзала и вагонами, стоящими на ветках, предприняли попытку окружения нашего подразделения. А нас, пехотинцев было может, сорок. Хохряков приказал обездвижить локомотив, чтобы поезд не смог маневрировать и подъехать к пандусу. Если бы это произошло и «Пантеры» съехали бы на землю, мы бы оказались в беде…
И действительно. Один из танков по приказу Хохрякова выстрелил из пушки, но снаряд промахнулсь. Тогда он развернул башню и, набрав скорость, протаранил паровоз, сбросив его с рельс. В темноте гитлеровцы не понимали, насколько мало было советских войск. Обстрелянные с разных сторон храбро атакующими автоматчиками и танками, они бросили поезд и вдоль путей отступили в сторону Герб.
После 17 часов 16 января ситуация была такой: танки Хохрякова, с большими потерями, прошли через город, но в Ченстохове всё ещё находились немцы. В частности, по-прежнему оставался на месте со своим штабом комендант «Festung Tschenstochau» полковник Клейн. «Тигр» ещё охранял перекресток аллеи Вольности.
Но именно тогда основные силы 54-й бронетанковой бригады подошли к городу, спеша на выручку одиноко воюющим в Ченстохове танкистам Хохрякова и пехотинцам капитана Николая Горюшкина.
(продолжение следует)
“Жизнь Ченстоховы”, номер не известен
Przez Mstów, wtulony między obie wzgórza, osloniety od północnego wschodu Wartą, przebiegala linia hitlerowskich umocnień, broniących dostępu do Częstochowy. Niemcy umiejętnie wykorzystali dogodne warunki terenowe, umieszczając na wzniesieniach bunkry, z których ogniem krzyzowym cięzkiej broni maszynowej można bylo blokować zarówno szosę jak i ostrzeliwać dalekie przedpole. Dostępu do pasa umocnień i samego Mstówa bronił szeroki rów przeciwczołgowy, wykopany między miasteczkiem i wsią Zawady. Za laskiem, tuż za wzniesieniem, przez które przebiegała rozbudowana w gląb linia okopów, stala niemiecka artyleria.
Idące w przodzie, jako zwiad batalionu, czołgi dowodzony przez lejtn. Agiejewa, posuwając się szosę, doszly za wsią Zawada do rowu przeciwczołgowego. Na szczęście, Niemcy nie zdążyli zniszczyć pomostu, który ponad głębokim wykopem lączył szosę. T-34 pokonały więc bez trudności tę przeszkodę i podeszły pod szczyt wzniesienia. Ale w momencie, gdy wysunęła się zza niego wieża czołgu, hitlerowcy otworzyli gwaltowny ogień.
— Jak tam u ciebie Agiejew? — spytał przez radio dowódca batalionu
— Przede mną Niemcy… Umocnienia… Może być broń przeciwpancenna…
Pod osłoną trzech czołgów, które rozjechały się nieco na boki, przetoczyły się przez pomost, zbudowany z bali drzewnych, pozostałe czołgi batalionu. W pewnym momencie, czy to na skutek nieuwagi kierowcy, czy też na skutek rozchwiania się konstrukcji pomostu, zsunął się do rowu czołg lejtnanta Zolotowa, uderzając lufą armaty w ścianę wykopu. Czołg szybko wyciągnięto z pułapki. Okazało się wszakże, że uszkodzeniu uległ mechanizm obrotowy wieży. Nie można jej było obródć ani elektrycznie ani ręcznie, przy pomocy korby.
Chochrlakow z niepokojem apojrzał na zegarek. Od Częstochowy dzieliło go już tylko kilkanaście kilometrów. Zdawał sobie sprawę, że przedłużenie boju o opanowanie Mstowa opóźni marsz do głównego celu, umożliwi Niemcom przygotowanie obrony w murach miasta, pozbawi go atutu zaskoczenia. Frontalny atak na pozycje niemieckie, jeszcze nie rozpoznane, mógł spowodować straty w ludziach i sprzęde. Nadto major obawiał się, że hitlerowcy zniszczą most między Mstowem i Wancerzowem, który na drodze batalionu był ostatnim mostem przed Częstochową.
Rozkazał więc Chochrlakow, aby kilka maszyn obeszło Mstów z prawej, kilka zaś z lewej strony.
— Naletow! Jak opanujesz most, dasz sygnał zieloną rakietą — rozkazał Chochriakow.
Czołgi, które schodząc ze wzgórza obeszły Mstów z prawej strony, szybko dotarły do koryta rzeki. Zawróciły więc, bo dostępu do miasteczka broniły rozlewiska i wzgórza. Maszyny, okrążające pozycje niemieckie od południa, obróciwszy wieże biły z broni maszynowej i z dział do hitlerowców. Jeden z czołgów, od strony Srocka wdarł się do miasteczka, pełną prędkością skierował się w stronę mostu. Most był cały. Kilku niemieckich żołnierzy pod dowództwem oficera poddało się nar widok radzieckich fizyłlerów, którzy zeskoczywszy z T-34, biegli ku nim.
Zielona rakieta poszła w górę… Teraz czołgi z dwóch stron uderzyły na miasteczko. Garnizon niemiecki został rozbity. Około 150 żołnierzy Wehrmachtu dostało się do niewoli. Dowódca batalionu pozostawił w Mstowie dwa czołgi z piechotą do osłony mostu, na którym żołnierze Chochrlakowa napisali — „ostatni most przed gniazdem faszystowskiego zwierza”. M
stów byl już opanowany, ale na wzgórzach Wancerzowa jeszcze byli Niemcy. Pierzchnęli stamtąd szybko, gdy zobaczyli przetaczające się przez most T-34.
Droga na Częstochowę stała już teraz otrworem.
— Na koń! — Po kawaleryjsku zakomenderował Chochriakow. Załoskotały gąsienice czołgów. W Mstowie pozostał m.in. ze swą załogą lejtnant Andriej Baszew.
Za Jaskrowem, przed Wyczerpami, pancerny zagon majora Chochriakowa zatrzymał się raz jeszcze. Dowódca batalionu usiłował przez radiostację, zainstalowaną w sztabowej maszynie połączyć się z dowódcą brygady, dowiedzieć się — jak daleko za nim znajdują się 1 i 3 batalion, kiedy wejdą do boju o Częstochowę. Odpowiedzi nie bylo. Odległość, jaka dzieliła oddział Chochriakowa od głównych sił brygady, byla zbyt duża, przekraczała zasięg radiostacji.
Dowódca przypomniał swoim zalogom o bojowym zadaniu:
— W mieście kierujemy się na park, z głównej ulicy odbijając w lewo, na południowy zachód. Po wyjściu na rubież miasta zajmujemy obronę, czekamy na naszych.
Dołączyl do nich Baszew. Widząc zakłopotanego Zolotowa i jego załogę krzątających się wokoło wieży zapytal, co się stalo. Uslyszawszy, że w czolgu młodziutkiego lejtnanta uszkodzony jest mechanizm obrotowy baszty, "Papasza" powiedział:
— Tak dawajcie, zamienimy się na maszyny…
I tak się stało. Baszew wraz ze swoją załogą przesiedl się na czołg Zołotowa…
Ruszyli. W Wyczerpach, na skrzyżowaniu dróg, rozjechali gąsienicami kolumnę niemieckich ciężarówek. Widzieli już miasto — wieże kościołów, fabryczne kominy… -
— Tylko ostrożnie chłopcy, uważajcie na siebie — ostrzegał Chochriakoiw.
T-34 lejtnanta Baszewa wysunął się na czoło kolumny czołgów. Oto przed nim jakiś konny zaprzęg. Siedzący na wozie niemiecki żołnierz ponagla konie do przyspieszenia biegu. Po obu stronach ulicy Warszawskiej niskie, parterowe damki. Ulicą idą ludzie. Przystają, z ciekawością spoglądają na czołgi. Ciekawość przeradza się w zdumienie…
— Przede mną barykada — melduje Baszew. I niemal w tym samym momencie, dosłownie tuż za niemieckim wozem taborowym, przetacza się jezdnią, między betonowymi słupami. Hitlerowcy nie spodziewali się tak nieoczekiwanego pojawienia się radzieckich czółgów. Nie zdążyli barykady zamknąć osadzonymi w jezdni stalowymi szynami. Ale już zobaczyli radziecki czołg. Wpadają do bram, strzelają. Stukają pistoletowe i karabinowe kule o pancerz czołgu. Fizylie-rzy zeskakują z maszyn, dopadają domów, ostrzeliwują Niemców.
Jest godzina 13.40. Przez barykadę przetaczają się dalsze maszyny. Cztery czołgi z piechotą pozostawia Chochriakow na ul. Kiedrzyńskiej noszącej dziś nazwę ul. 16 Stycznia.
Pierwsze w szyku maszyny już mijają pl. Nowotki. Jeszcze wykorzystują moment zaskoczenia. Niemcy są początkowo przerażeni. Uciekają, strzelają bezładnie.
— Jak tam Andriej? — słyszy Baszew w słuchawce hel-mofonu głos Chochriakowa.
— Dobrze… Jesteśmy już na centralnej ulicy — odpowiada dowódca batalionu.
Ogień niemiecki się wzmaga. Szczególnie silny Jest a bocznych ulic. Z Walów Dwernickiego niemal prosto pod czołgi wyjeżdża kilka samochodów ciężarowych załadowanych żołnierzami. Dwa wozy zostają dosłownie zmiażdżone gąsienicami.
Z wylotu al. Wolności wolno wytacza się niemiecki „Tygrys”, kierując swoje 88-mill-metrowe działo w stronę pl. Nowotki. Ale Baszew już jest za nim. Strzały „Tygrysa” chybiają celu.
Czołg dowodzony przez lejtnanta W. I. Pietrowa, z pl. Nowotki odbija w lewo, zagłębia się w ulicę Ogrodową (dzisiejsza Armii Ludowej). Jego kierowca — młodziutki, 19-letni komsomolec Iwan Michajłowicz Iwanow ostrożnie prowadzi T-34 wśród wysokich domów. W pobliżu katedry napotkał silny ogień broni maszynowej. Hitlerowcy strzelali także z ul. Katedralnej, z pięści przeciwpancernych.
Maszyna Baszewa z niesprawną wieżą przemknęła już przez plac pod ratuszem. Była na wysokości budynku Aleja 51, gdy nagle z pobliskiej bramy, niemiecki żołnierz wystrzelił z panzerfausta. Czołg został trafiony. W powietrze wzbił się slup ognia i dymu. Żaden z radzieckich czołgistów nie zdołał opuścić maszyny. W płomieniach zginął także, w pierwszych minutach walki o Częstochowę, sekretarz partii batalionu — kapitan gwardii Siemion Platonowicz Kiwa. W chwilę później, w podobny sposób zniszczony został na pl. Biegańskiego czołg lejtnanta Zolotowa. Po zapaleniu się maszyny, lejtnant usiłował opuścić czołg. W momencie, gdy wyskakiwał z wieży, przeszyty został serią pistoletu maszynowego.
Tak wspominał bój na ulicach Częstochowy, żyjący w Leningradzie Lew Iwanowicz Jegorow, który był kierowcą czołgu lejtnanta Bakszyjewa:
— Pamiętam, że moja maszyna szła w szyku jako trzecia, za Baszewem i Zołotowem. Chcieliśmy osłonić trafiony T-34 Zołotowa, aby załoga mogła się skryć za naszym pancerzem. Ale gdy wjechaliśmy na plac, nagle coś się stało strasznego. Straciłem przytomność. Gdy się ocknąłem, z przerażeniem dostrzegłem, że siedzący obok strzelec karabinu maszynowego, Jesinomanow, ma urwaną głowę, a działonowy — Dymidow, leży za plecami bez oznak życia. I zobaczyłem, te czołg toczy się wprost na jakieś żelazne ogrodzenie. Rozpaczliwie ściągnąłem lewy lewar na siebie. Czołg był bezbronny. Postanowiłem go uchronić przed Niemcami, wyprowadzić z pola walki. Zawróciłem… Nagle, w bramie jednego z domów zobaczyłem ludzi. Ich usta były szeroko otwarte. Jeden z mężczyzn ręką wskazywał na mój czołg… Nie słyszałem co wołają. Ale za chwilę mój T-34 znieruchomiał, a jego wnętrze rozpalił żar ognia. Zrozumiałem, że maszyna została trafiona. Wyskoczyłem z niej, prosto pod lufy hitlerowców…
Bój przeniósł się do południowo-zachodniej dzielnicy miasta. Gdy człogi Luczkina, Turykina, Mocnego i Pikałowa przedarły się w pobliże dworca kolejowego na Stradomiu, na stację wtaczał się akurat pociąg załadowany sprzętem i wojskiem. Tak wspomina! epizod walki na Stradomiu b. żołnierz 23 brygady piechoty zmotoryzowanej Michaił Włodymir, nauczyciel w szkole nr 7 w Wasilkowie na Ukrainie:
— Na odkrytych wagonach towarowych stały „Tygrysy” i „Pantery”. Ich załogi weszły do maszyn i zaczęły do nas strzelać. Z wagonów wysypali się niemieccy żołnierze, którzy kryjąc się za budynkami dworca i wagonami, stojącymi na bocznicy, podjęli próbę okrążenia naszego oddziału. A nas, piechurów było może ze czterdziestu. Chochriakow rozkazał, aby unieruchomić lokomotywę, by pociąg nie mógł manewrować i podjechać do rampy. Gdyby tak się stało i „Pantery” zjechałyby na ziemię, znaleźlibyśmy się w opałach…
Istotnie tak było. Jeden s czołgów, na rozkaz Chochriakowa odpalił z działa, ale pocisk chybił celu. Wówczas odwrócił wieżę i nabrawszy prędkości, staranował parowóz, zrzucając go z szyn. W ciemnościach, hitlerowcy nie zdawali sobie sprawy jak nieliczny jest oddział radziecki. Ostrzelani z kilku stron przez brawurowo atakujących fizylierów i czołgi porzucili pociąg i wzdłuż toru wycofali się w kler uniku Herb.
Po godzinie 17 w dniu 18 stycznia sytuacja była taka: czołgi Chochriakowa, z dużymi stratami, przeszły przez miasto, ale w Częstochowie nadal znajdowali się Niemcy. M.in. nadal pozostawał na miejscu ze swym sztabem komendant „Festung Tschenstochau” pułkownik Klein. Nadal „Tygrys" strzegł skrzyżowania Alei z al. Wolności.
Ale właśnie wówczas główne siły 54 brygady pancernej podeszły do miasta, spiesząc z odsieczą samotnie walczącym w Częstochowie czołgistom Chochriakowa i piechurom kapitana Nikołaja Goriuszkina.
(cdn)
„Życie Częstochowy” nr ??