Ничто не предвещало в тот день — 16 января 1945 года событий, которые уже через несколько часов должны были произойти. Утром, как обычно, я побежал на работу. Я проштамповал свою арбейтскарту и, взяв несколько посылок, побежал на почту на ул. Коперника. Движение в городе было нормальным. На углу Аллеи I и ул. Силезской (ныне Модзелевского) был задержан патрулём \ Schutzpolizei. Проверили мои документы, подозрительно просмотрели адреса на посылках.
Возвращался в фирму другим путем — через ал. Вольности. Тут тоже видел немецкие патрули. Движение было невелико. От встреченного товарища я узнал, что его дядя, железнодорожник, второго дня вернувшийся из Кельц, рассказал, что советские войска прорвались через линию фронта, что танки с красной звездой видели у Пилицы под Конецполем. Я не подумал, что это правда. Если б это было действительно так, гитлеровцы в Ченстохове вели бы себя иначе.
Около 12 часов я отпросился у шефа на два часа. У меня были в то время уроки на тайных лицейских наборах. Они проходили в квартире семьи Врубелей на ул. Ядвиги. Всегда, после занятий, я возвращался на предприятие, чтобы получить в рабочую карту, вторую, требуемую оккупационными властями, печать. Шеф знал, что я буду на месте к 15 часам. Урок прошел без особых событий, но когда я дошёл по Лисинецкой улице до Ясногорского холма, послышался грохот выстрелов и рокот пулеметов. Что-то случилось, но что? Даже в голову не пришло, что на Аллеях появились советские танки.
Так я дошел, направляясь через площадь под щитом в сторону парка 3 мая, к тому месту, откуда виднелись Аллеи. Над ними поднимался шлейф черного дыма. Через мгновение раздался взрыв где-то совсем близко и у подножия парков в небо выстрелили гейзеры пламени. Восстание?
Над головой со свистом прорезали морозный воздух винтовочные или выпущенные из пулемета пули. Я упал на землю. Почти ползая и прячась за никлыми валами сгребшегося с тротуаров снега, я рванул в сторону улицы 3 мая. Вокруг была пустота. Наконец, потный и усталый, добрался до спасительных стен капитальных домов. Ныряя в ближайшие ворота, я раздумывал — что делать дальше? Документы у меня были в порядке, я работал возным, у меня могли быть дела в городе. Но как отсюда вернуться в фирму, расположенную на Аллеях?
Уж не помню, как долго я прятался в воротах. Быстро наступили сумерки. Я решил отправиться домой. Выглянул из ворот. Внизу на пересечении ул. Ясногорской с ул. Люблинецкой (нынешняя Старуха) виднелись немецкие солдаты. Однако, на всякий случай, я шел под стеной, готовый в любой момент ускользнуть в запутанную щель узких, прилегающих к садам дворов. Внезапно в поле моего зрения появился немецкий вездеход. Прежде чем сравнялся со мной, он резко свернул, выезжая на тротуар. Из него выскочили двое воняющих алкоголем гитлеровских летчиков. Один из них придушил меня стволом своего пулемета к стене. Другой нетерпеливо ощупывал карманы моей куртки.
— Куда идешь?… Где документы?…
Я попытался залезть за пазуху куртки, летчик ударил меня наотмашь по лицу. Ситуация становилась угрожающей. Что там для них значит в такой ситуации нажать на спусковой крючок?
Я знал немецкий язык, поэтому объяснял, что ходил по служебным делам, что как раз возвращаюсь в фирму, что я обычный возный.
Тогда тот с автоматом, упёртым в мою грудную клетку, как будто остыл. Отдав мне кенкарту и другие бумаги, он махнул рукой в сторону Ясногорской улицы
— Ну иди уже, но живо… Ну…
Я без особой спешки засунул в карман свои бумаги. С глупым фиглярством я спросил, что там происходит, что это за выстрелы и дым. Я узнал, что в городе появились два-три советских танка, но они уже были уничтожены. Однако нужно быть начеку.
Я медленно ушел. Немцы еще стояли у машины. Я чувствовал на себе их взгляды. Кто знает, может быть, и ствол автомата все еще был направлен в меня? Так я дошел до ближайших ворот. Я ввалился в них, как буря. Проскочив через двор и огороды, я выбрался на ул. Хлопского (ныне ул. Ленина). По направлению к Велюньскому рынку шли туда, небольшими группами, единично и десятками, гражданские, немецкие чиновники. Некоторые из них были вооружены автоматами.
Через луга, на уровне сегодняшней ул. Партизан, я вернулся на ул. Ясногорская, которая казалась мне более безопасной, дающей больше возможностей укрыться. Там я наткнулся на группу немецких чиновников Arbeitsamtu. Многие из них были с большими чемоданами. Даже в последний момент они несли награбленные у поляков вещи.
Я дошел до своего дома. В тот момент, когда я углубился в его ворота, увидел бегущих в панике со стороны лицея Траугутта десятков солдат из так называемого Восточного батальона. Они были в ужасе. На Аллеях продолжали греметь выстрелы.
Однако около восемнадцати часов они совсем затихли. Мы с коллегами решили осторожно подойти к главной улице, сориентироваться, как обстоят дела. Аллея Костюшко была пуста. Мы там никого не встретили. Исчез военный пост перед лицеем Стовацкого. На углу, в Аллеях, стояли солдаты Вермахта. У выхода ал. Вольности стоял притаившийся тяжелый танк - «Тигр» или «Пантера». Горел первый этаж здания на Аллеях 29, где была табачная лавка. Горели какие-то машины на площади перед ратушей и под парками. Со стороны нового рынка долетал клекот одиночных выстрелов. Более сильные, глухие звуки пушечных выстрелов доносились со стороны Страдома.
Мы быстро вернулись обратно. Приближался комендантский час.
В городе опять что-то началось. Гул пушечных выстрелов около 20 часов снова стал близким. Два или три снаряда разорвались где-то совсем близко. Из многих окон поблизости высыпались стекла. Мы сосредоточились в одном, по нашему мнению, наиболее безопасном помещении. Отец склонился над шахматной доской, решая какую-то сложную ситуацию. В тот вечер в нашей квартире была пани Нина С., жена полковника Войска Польского, находящегося в лагере для военнопленных в Рейхе.
В 21 час кто-то постучал в дверь. Мать её приоткрыла… В дверях стоял молодой гитлеровский солдат. Из-под серого глубокого шлема на нас смотрели глаза пьяного человека. В руке он держал карабин, за поясом у него была воткнута граната.
— Водки, дайте водки! — сказал он тоном, не терпящим возражений. Он зашел в комнату, увидел шахматную доску…
— Ну-ка, сыграем, — сказал он отцу, который ни слова не понимал по-немецки.
Мать была переводчицей. Он сел в кресло, винтовку прислонил к стене, на стол положил гранату.
- Значит, играем…
Фигуры на шахматной доске снова и снова меняли свои позиции. Немец выигрывал, и бил подставляемые ему пешки и фигуры. Однако вскоре он понял, что победа дается ему слишком легко. Он предупредил, что если так будет продолжаться, то достанет гранату. Для документирования этого намерения он снова засунул гранату за пояс пальто.
Мать терпеливо объясняла ему, что у нас нет водки. Однако немца поглотила игра. Она закончилась патом. Несколько мгновений он ещё посидел, потом приподнялся и сказал: «скоро здесь тут русские. Я должен идти к своему командиру». Он быстро выбежал, грохоча подкованными сапогами по лестнице. Уже на полуэтаже он выстрелил карабином в потолок.
Выстрелы неслись по городу до поздней ночи. Назавтра, когда день перемежался утренним мраком, я выглянул из окна на улицу. Кто-то бежал, что-то кричал… Я внимательно прислушался и понял, что немцев уже нет. Это не нужно было никому повторять дважды. Мы выбежали на улицы. Тут и там развевались уже первые, ещё несмелые, бело-красные флаги… В переулках на углу ул. Килинского стояли два мощных танка. Рядом с ними крутились советские, измученные, грязные, в смазке и порохе, солдаты. Они были очень молоды. Они разговаривали с прохожими, позволяли прикасаться к своей боевой технике, курили папиросы.
На ул. Килинского возле театра стояли легковые немецкие автомобили. Их бросили убегавшие. Под зданием №3 лежала на газоне опрокинутая немецкая танкетка. На третьей аллее под парками, вертелось на машине, вокруг своей вертикальной оси, скорострельное четырехствольное советское зенитное орудие. Люди смотрели на сгоревшие обломки танков. Они склонялись над обугленными, странно скорченными и маленькими, телами обгоревших танкистов…
Снова и снова мимо нас проезжали маленькие проворные «Виллисы», тяжелые грузовики, колонны танков, тяжелые орудия…
Я побежал к зданию гестапо на ул. Килинского. Ворота были широко открыты. В гаражах и во дворе стояли мотоциклы и машины. На первом этаже — телефонная станция была цела. (конец статьи отсутствует)
Жизнь Ченстоховы, №263, 1982, стр. 8.
Nic nie zapowiadalo tego dnia — 16 stycznia 1945 r. wydarzen, jakie juz za kilka godzin mialy nastapic. Rano, jak zwykle pobieglem do pracy. Ostemplowalem moja arbeitskarte i wziawszy kilka przesytek, pobieglem na poczte przy ul. Kopernika. Ruch w miescie był normalny. Na rogu Alei 1 ul. Slaskiej (dzisiejsza Modzelewskiego) zostatem zatrzymany przez patrol \ Schutzpolizei. Sprawdzono moje dokumenty, podejrzliwie przejrzano adresy na przesyłkach.
Wracaiem do firmy inna drogą — przez al. Wolnosci. Takze i tutaj widziatem niemieckie patrole. Ruch był niewielkl. Od spotkanego kolegi dowiedziazem sie, ze jego wujek, kolejarz, ktory dwa dni wezesniej wrócił z Kielc, powiedzial, ze wojska radzieckie przerwaly sie przez linie frontu, ze czołgi z czerwona gwiazda widziane byly nad Pilica pod Koniecpolem. Nie sadzitem wowczas, aby to byla prawda. Gdyby tak istotnie bylo — hitlerowcy w Czestochowie zachowywaliby sie zupeinie inaczej.
Okoto godziny 12 poprositem szefa o zwolnienie na dwie godziny. Miatem w tym czasie lekcje na tajnych kompletach licealnych. Odbywata się ona w mieszkaniu panstwa Wróblów przy ul. Jadwigi. Zawsze, po zajeciach wracatem do przedsiebiorstwa, by uzyskaé n karcie pracy, druga. wymagana przez okupacyine wladze pieczatke. Szef wiedziat wiec, ze przed godzina 15 bede na miejscu. Lekcja przebiegta bez szczególnych wydarzen, ale gdy ulica Lisiniecka dotartem na jasnogórskie wzgórze, ustyszatem huk wystrzatów i rechot maszynowej broni. Cos się stato, ale co? Nawet przez mysl mi nie przeszto, ze oto w Alejach pojawiły się radzieckie czołgi.
Tak doszedłem, kierujac się przez plac pod szczytem w strone Parku 3 Maja, do miejsca z którego widać Aleje. Wznosil się nad nimi pióropusz z czarnego dymu. Za chwile rozlegla się eksplozja gdzies bardzo blisko i u podnóza parków strzelily w niebo gejzery plomieni. Powstanie?
Nad glową ze swistem przeciely mrozne powietrze karabinowe lub wystrzelone z pistoletu maszynowego pociski. Padłem na ziemie. Niemal pelzajac i kryjac sie za nikłymi zwalami, odgarnietego z chodniczków sniegu, parłem w strone ulicy 3 Maja. Wokolo byla pustka. Wreszcie, spocony i zmeczony, dopadiem zbawczych murów solidnych domów. Zaglebitem sie w najblizsza brame, zastanawiałem sie — co robic dalej? Dokumenty mialem dobre, pracowalem jako wożny, mogłem przeciez zalatwiac cos w miescie. Ale jak tutaj wrócic do firmy mieszczacej sie w Alejach?
Nie pamietam juz, jak dlugo czałtem sie w bramie. Szybko zapadł zmierzch. Postanowilem ruszyć drogę do domu. Wyjrzatem bramy. W dole na skrzyzowaniu ul. Jasnogórskiej z ul. Lubliniecka (dzisiejsza Starucha) widac bylo niemieckich zolnierzy. Na wszelki wypadek szedłem jednak pod murem, gotowy każdej chwili umknąć w zagmatwaną czeluść waskich, przylegajacych do ogrodów podworek. Nagle w polu mego widzenia pojawil sie niemiecki samochod terenowy. Nim zrownał sie ze mna, skrecil raptownie, wjezdiajac na chodnik. Wyskoczyło z niego dwoch, wionących alkoholem hitlerowskich lotników. Jeden z nich przydusił mnie lufa swego maszynowego pistoletu do sciany. Drugi niecierpliwie obmacywaz kieszenie mojej kurtki.
— Dokąd ldziesz?… Gdzie masz dokumenty?…
Chciałem sięgnać w zanadrze kurtki, lotnik uderzyl mnie na odlew w twarz. Sytuacja stawala sie grozna. Co tam dla nich znaczyio w takiej sytuacji pociagnad za cyngiel?
Znałem niemiecki, więć tłumaczyłem, ze byłem załatwie sluzbowe sprawy, że wlasnie wracam do firmy; że jestem zwyklym woznym.
Wówczas ten z pistoletem wepchnietym w moja klatkę piersiowa, jakby ochłonał. Oddał mi kenkartę i inne papierki, kiwnał reka w kierunku ul. Jasnogórskiej
— No idz juz, ale prędko… No…
Bez zbytniego pospiechu upchalem w kieszeni moje papiery. Z glupia frant spytałem co sie tam dzieje, co to za strzaly i dym. Dowiedzialem sie, ze to dwa lub trzy czołgi radzieckie pojawily sie w miescie, ale, te już zostaly zniszczone. Trzeba jednak uwazac.
Odszediem powoli. Niemcy stali jeszcze przy samochodzie. Czutem na sobie ich spojrzenia. Kto wie, moze i lufa pistoletu nadal byla skierowana we mnie? Tak doszedlem do najbliiszej bramy. Wpadłem w nia jak burza. Przemknatem przez podwórko i ogrodami wydostalem sie na ul. Chlopickiego (dzisiejsza al. Lenina). W kierunku Rynku Wielunskiego szli tamtedy, w malych grupkach, po kilku i kilkunastu cywilni, niemieccy urzednicy. Niektórzy z nich byli uzbrojeni w pistolety maszynowe.
Przez łąki, na wysokosci dzisiejszej ul. Partyzantów wrócitem na ul. Jasnogórska, która mi sie wydawala bezpieczniejsza, dajaca wieksza mozliwosé ukrycia sie. Tam natknalem sie na grupe niemieckich urzedników Arbeitsamtu. Wielu z nich objuczonych bylo pokaznymi walizami. Jeszcze ostatniei chwili unosili zagrabione Polakom rzeczy.
Dopadlem mego domu. W momencie, gdy zaglebialem się w jego brame widzialem biegnacych w panice od strony liceum Traugutta kilkudziesieciu zolnierzy z tak zwanego wschodniego batalionu. Byli przerazeni. W Alei nadal huczaly strzaly.
Okolo godziny osiemnastej ucichly jednak zupelnie. Postanowilismy z kolegami podejsé ostroznie do glównej ulicy, zorientować się jak wyglada sytuacja. Aleja Kosciuszki byla pusta. Nie spotkalismy tam nikogo. Zniknal wojskowy posterunek sprzed liceum Stowackiego. Na rogu, w Alei, stali zołnierze Wehrmachtu. U wylotu al. Wolnosci tkwił przyczajony ciezki czołg — „Tygrys" lub „Pantera". Palil się parter budynku przy Alei 29, gdzie znajdowala się trafika. Palily się jakies pojazdy na placu przed ratuszem i pod parkami. Od strony Nowego Rynku dolatywal klekot pojedynczych strzalów. Silniejsze, gluche odglosy strzalów armatnich dobiegaly od strony Stradomia.
Szybko wrócilismy z powrotem. Zblizala się godzina policyjna.
Znowu cos sie zaczelo w miescie dziac. Huki wystrzalów armatnich okolo godziny 20 staly sie znowu bliskie. Dwa, czy trzy pociski rozerwaly sie gdzies bardzo blisko. Z wielu okien w poblizu, wysypaly sie szyby. Skupilismy sie w jednym, naszym zdaniem naibardziei bezpiecznym pomieszezeniu. Ojciec pochylil sie nad szachownica rozwiazujac jakas skomplikowana sytuacje. Byla tego wieczoru w naszym mieszkaniu pani Nina S., zona pulkownika Wojska Polskiego przebywajacego w obozie jenieckim w Reichu.
Po godzinie 21 ktos załomotał do drzwi. Matka je uchylila… W drzwiach stanat młody, hitlerowski zolnierz. Spod szarego, glebokiego heimu spogladaly na nas oczy pijanego cztowieka. W dłoni trzymal karabin, za pasem miał wetkniety granat.
— Wodki, dajcie wódki! — powiedzial tonem nie znoszacym sprzeciwu. Wszedł do pokoju, zobaczyl szachownice…
— No, to zagramy — powiedzial do ojca, który ni słowa nie rozumiał po niemiecku.
Matka byla więc tlumaczka. Siadl na krzesle, karabin oparl o sciane, na stole polozył granat.
- A więc gramy…
Figury na szachownicy, raz po raz zmienialy swoja pozycje. Niemiec wygrywal, i bil podstawiane mu, piony i figury. Rychto sie jednak zorientowal, ze zwyciestwo przychodzi mu zbyt łatwo. Ostrzegl, ze jesli tak bedzie dalej, to zaraz siegnie po granat. Dla udokumentowania tego zamiaru wetknal granat ponownie za pas plaszcza.
Matka cierpliwie tlumaczyla mu, ze nie mamy wódki. Niemca jednak pochionela gra. Skonczyla sie patem. Chwile jeszeze posiedzial, potem sie podnióst mówiac - "zaraz tu będa Ruski. Musze iść do mego dowódcy". Szybko wybiegł, dudniac podkutymi butami po schodach. Bedac juz na pólpietrze strzelił karabinu w sufit.
Strzaly niosły się po miescie do póznej nocy. Nazajutrz, gdy dzien przeploszyt poranny mrok, wyjrzalem z okna na ulice. Ktos biegł, coś wołał… Wsluchalem się uwaznie i zrozumialem, ze Niemców juz nie ma. Nie trzeba tego bylo nikomu dwa razy powtarzaé. Wybieglismy na ulice. Tu i tam powiewaty juz pierwsze, niesmiale jeszeze bialo-czerwone flagi… W Alejach na rogu ul. Kilinskiego staly dwa potezne czołgi. Krecili się obok nich radziecey, umęczeni, brudni o smarów i prochu, zolnierze. Byli bardzo młodzi. Rozmawiali z przechodniami, pozwalali dotykaé swego bojowego sprzetu, palili papierosy.
Na ul. Kilinskiego w poblizu teatru staly osobowe niemieckie samochody. Porzucili je uciekajacy. Pod budynkiem nr 3 lezala na trawniku przewrócona niemiecka tankietka. W III Alei pod parkami, krecilo się na samochodzie, wokot swej pionowej osi, szybkostrzelne, czterolufowe radzieckie dzialko przeciwlotnieze. Ludzie ogladali wypalone wraki czołgów. Pochylali się nad zweglonymi, dziwnie pokurczonymi i małymi, cialami spalonych czołgistów…
Raz po raz przejezdzaly obok nas male zwinne „Willysy", ciezkie samochody ciezarowe, kolumny czoigów, ciezkie działa…
Pobiegłem do budynku gestapo przy ul. Kilinskiego. Brama byla szeroko otwarta. W garazach i na podwórzu staly motocykle i samochody. Na parterze — centrala telefoniczna byla nienaruszona. (brak końca artykułu)
Zycie Czestochowy, 1982, nr 263, s. 8.