Сорок пять лет назад, 16 января 1945 года около 14 часов на улицы Ченстоховы, находившейся еще под немецкой оккупацией и подготовленной вермахтом для длительной обороны, неожиданно въехали советские танки. Хотя многие из них были уничтожены в краткосрочном бою, который разгорелся во второй половине дня, немцы решили покинуть город.
В архивах Федеральной Республики Германии сохранился доклад офицера по вооружению/технического инспектора Бахонера, скорее всего, из штаба военного коменданта Ченстоховы, который достаточно подробно описывает ход событий 16-20 января 1945 года. Итак, давайте перейдем к этому отчету:
«Около 14 часов через баррикаду на ул. Варшавской прошли 14 русских танков Т-34. Они проехали по аллее Адольфа Гитлера (ныне аллея Пресвятой Девы Марии) до ставки военного коменданта. Восемь из этих танков были уничтожены с помощью панцерфаустов (противотанковых гранатомётов) солдатами из школы танковых войск. Сидящая на танках пехота была частично уничтожена. Остальные скрылись в домах, занимаемых поляками.
В то время, когда русские танки ворвались в город, по солдатам, пробегающим по улицам, из автоматов и пулеметов стреляли партизаны. Один из танков «Тигр», принадлежащий танковой школе и стоящий в середине аллеи Адольфа Гитлера, был уничтожен выстрелом из панцерфауста запущенным с этажа близлежащего дома русским солдатом.
Евреи, находившиеся в Хасаге, которых не успели вывезти, были освобождены охраной и, вооруженные ножами и тяжелыми ключами, искали на улицах немцев.
В момент появления русских танков, в Ченстохове оставалось еще около 75% всех немцев и фольксдойчей, потому, что губернатор округа Эрнст Кундт, 16 января, в 10 часов утра приказал немцам остаться в Ченстохове, поскольку городу не угрожает опасность. По сообщению о вторжении танков губернатор Кундт сел в машину, чтобы покинуть Ченстохову. Как следует из заявления заместителя руководителя департамента дорожного движения господина Фогта, выехавшего из Ченстоховы 17 января, около двух тысяч немцев и фольксдойчей были убиты с помощью ножей и пистолетов. Остальные немцы частично пешком, частично поездами, бежали в сторону Катовиц.
Солдаты из танковой школы под командованием полковника Нессе 4-м батальоном заняли вырытые ранее оборонительные позиции вокруг Ченстоховы. Однако оказалось, что после уничтожения танков на улицах города больше нет никаких русских солдат.
Примерно в 18-19 часов, я получил от военного коменданта, господина полковника Кляйна, требование прибыть к нему. Господин полковник Кляйн сообщил, что Ченстохова обороняться не будет, так как есть приказ Командующего Группы Армий, что она должна быть сдана. Согласно приказу я вышел из Ченстоховы в сторону населенного пункта Блаховня вместе с колонной военного коменданта около 20-21 часов и во время марша в нашем направлении раздавались только одиночные выстрелы. В городе царила тишина. По заявлению господина капитана Шротбергера из штаба военного коменданта, снарядом из русского танка был зажжен склад с обмундированием. Склад с продовольствием попал в руки врага. Склад боеприпасов, содержащих около 50 тонн взрывчатки, в ночь с 16 на 17 января был частично взорван пожарной охраной военного коменданта. Хасаг пылал.
17 января маршевая группа коменданта добралась до населённого пункта Гербы. Выведеные солдаты были задержаны расставлеными офицерскими патрулями. После формирования из них двух батальонов, они были направлены на пять километров влево и вправо от дороги, ведущей в Ченстохову, с задачей занять укрепления линии B-2. Солдаты танковой школы, со своим 4 батальоном, располагающим тяжелым оружием (четырьмя танками типа «Тигр» и артиллерией), заняли линию обороны перед Бляховней. Русские атаковали эти позиции силами пехоты. Позиции, усиленные дополнительно батальоном Сейбольда, были удержаны.
18 января, около 9 часов утра, штаб военного коменданта (полковника Кляйна) отправился с железнодорожного вокзала в Гербах на перекресток дорог Гербы - Бытом. В соответствии с приказом генерала Бенеке, который 17 января появился в Гербах, был издан велено, чтобы солдаты танковой школы перешли на правый берег реки, ибо, как сообщалось, на нашем правом фланге, в районе Калина, появились вражеские танки и пехота.
Комендант приказал трем группам истребителей танков вместе с частью штаба отправиться в сторону населенного пункта Калина, чтобы закрыть путь врагу, который проник в этот район. Около 12 часов к складу боеприпасов в Гербах прорвались три или четыре русских танка с сидящей на них пехотой. Они обстреляли штаб военного коменданта. Находящийся на территории склада солдаты и рабочие атаковали танки с помощью находящихся там средств, после чего скрылись поблизости. Танки двигались дальше, стреляя в сторону штаба, который собрался снаружи здания. Тогда раненный в голову майор Краус и большинство наших людей спрятались в подвале. Оставшаяся часть штаба, вырвав дыру в заборе, укрылась за забором от шпал. Тогда же был ранен в ключицу капитана Вальс. А майор Биднер, как следует из заявления подопечного Махлзана, не вышел из здания и попал там в руки русских. Остальные члены штаба разбежались направо и налево в соседний лес и в целом были перехвачены боевой группой полковника Нейза в Лисове. Капитан Шротбергер и я до 14 часов оставались в Гербах, наблюдая за действиями противника. Вместе с пехотной ротой господина полковника Нейза мы добрались до Лисова, где нашли штаб военного коменданта.
После получения сообщения, что населенный пункт Гадра был захвачен врагом, и что сильные танковые группы русских направляются в сторону Люблинца, согласно приказу господина полковника Нейза, его боевая ставка была перенесена в Люблинец.
Около 16 часов мы пошли в ту сторону. Однако в Люблинце уже были русские.Мы получили приказ удержать в руках перекресток дорог в населённом пункте Любецко. Накануне вечера боевая группировка полковника Нейза достигла этого населенного пункта. Через полчаса на его окраине появились русские с танками, минометами и пехотой. С помощью панцерфаустов были уничтожены четыре российских танка. Враг был вынужден отступить. Для защиты населённого пункта от нападения, установили противотанковые орудия и пушки. Русские атаковали на нас при поддержке минометного огня. Населенный пункт был удержан. Однако позже пришел приказ, чтобы его, ввиду сильного натиска врага, сдать. Согласно этому приказу, около 1 часа ночи мы отрываемся от врага, отступая в сторону Добродзень. Любецко был захвачен русскими около 3 часов утра.
Около 7 утра 19 января, боевая группировка полковника Нейза достигла Добродзень. Этот город был защищён минными полями и укреплениями, построенными вокруг Добродзени и на его улицах. В штабе полковника Нейза появился господин генерал Хартманн, командир VIII корпуса, чтобы обсудить положение наших войск. Кроме того, прибыл генерал Риттер фон Хенгель в окружении офицеров и унтерофицеров с задачей укрепления гарнизона.
Во время обсуждения ситуации с генералом Хартманом, полковник Нейзе сообщил, что у его батальона слишком мало пулеметов и автоматов. Так я получил задание идти к командованию Группы Армий за автоматами и пулеметами. Там я получил сорок пять пулеметов и пятьдесят автоматов, которые около 13 часов 20 января доставил в боевую группу полковника Нейзе. Однако господин полковник вынужден был в ночь с 19 на 20 января Добродзень оставить. Тем не менее, в тот же день, в утренние часы, он штурмом снова вошел в этот город. Я же, напротив, получил приказ идти в Свидницу (…).»
Вот что было в докладе-рапорте немецкого офицера. Однако его надо дополнять в некоторых местах. Танковым отрядом, ворвавшимся в Ченстохову, командовал 30-летний майор, Герой СССР С. В. Хохряков. Шесть его машин прорвались через город и достигли юго-западного края Ченстоховы. Туда же ночью пришли танки 1 и 3 батальона 54 танковой бригады, которые обошли город с юга и севера, закрыв вокруг него стальные клещи. В Ченстохове советские войска взяли в плен 1200 немецких солдат, среди них майоры и полковники.
Неправда, что евреи, освобожденные из Хасага, охотились на немцев, убив около двух тысяч их. Также и партизаны, вопреки тому, что пишет немецкий офицер, не стреляли в солдат Вермахта. Не было времени на организацию таких мероприятий.
Внезапное появление советских танков на улицах Ченстоховы сорвало немцам запланированную оборону города и спасло его от разрушения. Не получила повреждений также Ясна Гора, которую, убегая, немцы хотели поджечь.
Жизнь Ченстоховы” № 11, 13-14 января 1990 года. с. 6
Czterdzieści pięć lat temu, w dniu 16 stycznia 1945.r. około godziny 14, w ulice Częstochowy, pozostającej jeszcze pod okupacją niemiecką i przygotowanej przez Wehrmacht do długotrwałej obrony, wjechały nieoczekiwanie radzieckie czołgi. Choć większość z nich została zniszczona w krótkotrwałym, boju, jaki rozgorzał w godzinach popołudniowych, Niemcy zdecydowali się na opuszczenie miasta.
W archiwach Republiki Federalnej Niemiec zachował się meldunek oficera uzbrojenia technicznego inspektora Bachonera, najprawdopodobniej ze sztabu komendanta wojennego Częstochowy, który dość szczegółowo opisuje przebieg wydarzeń, w dniach 16 - 20 stycznia 1945 roku. Sięgnijmy więc do tego meldunku:
„Około godziny 14 przedarło się przez zaporę na ul. Warszawskiej 14 rosyjskich czołgów T-34. Pojechały one w Aleję Adolfa Hitlera (Al. NMP) aż do wysokości stanowiska komendanta wojennego. Osiem z tych czołgów zostało zniszczonych za pomocą panzerfaustów (pięści przeciwpancernych) przez żołnierzy ze szkoły broni pancernej. Siedząca na czołgach piechota została częściowo zniszczona. Pozostali ukryli się w domach zajmowanych przez Polaków.
W czasie, gdy czołgi rosyjskie wdzierały się do miasta, do żołnierzy przebiegających przez ulice strzelali partyzanci z pistoletów maszynowych i karabinu maszynowego. Jeden z czołgów „Tygrys", należący do szkoły pancernej, stojący w połowie Alei Adolfa Hitlera, został zniszczony strzałem z panzerfausta oddanym z piętra pobliskiego domu przez rosyjskiego żołnierza.
Żydzi przebywający w Hasagu, których nie zdążono wywieźć, zostali uwolnieni przez strażników i uzbrojeni w noże i ciężkie klucze poszukiwali na ulicach Niemców.
W momencie pojawienia się rosyjskich czołgów, w Częstochowie pozostawało jeszcze około 75 procent wszystkich Niemców i volksdeutschów i ponieważ pan gubernator dystryktu Ernst Kundt, w dniu 16 stycznia, o godzinie 10 rano rozkazał, by Niemcy pozostali w Częstochowie, gdyż miastu nie zagraża niebezpieczeństwo. Na wiadomość o wdarciu się czołgów, gubernator Kundt wsiadł w samochód opuszczając Częstochowę. Jak wynika z wypowiedzi zastępcy kierownika wydziału ruchu drogowego pana Vogta, który wydostał się z Częstochowy 17 stycznia, około dwóch tysięcy Niemców i volksdeutschów zostało zabitych za pomocą noży i pistoletów. Pozostali Niemcy częściowo pieszo, częściowo pociągami, zbiegli w kierunku Katowic.
Żołnierze ze szkoły broni pancernej pod dowództwem pana pułkownika Nesse obsadzili 4 batalionem, wykopane wcześniej stanowiska obronne wokół Częstochowy. Okazało się jednak, że po zniszczeniu czołgów na ulicach miasta nie ma więcej żadnych żołnierzy rosyjskich.
Około godziny 18 lub 19 otrzymałem od komendanta wojennego pana pułkownika Kleina polecenie zameldowania się u niego. Pan pułkownik Klein powiedział, że Częstochowa nie będzie broniona, gdyż ma rozkaz Dowódcy Grupy Armii musi zostać oddana. Zgodnie z poleceniem wymaszerowałem z Częstochowy w kierunku miejscowości Blachownia wraz z kolumną komendanta wojennego około godziny 20 lub 21 W czasie marszu padały w naszym kierunku tylko pojedyncze strzały. W mieście panowała cisza. Według wypowiedzi pana kapitana Schrotbergera ze sztabu komendanta wojennego, został zapalony przez pocisk z rosyjskiego czołgu magazyn z umundurowaniem. Magazyn z zaopatrzeniem wpadł w ręce nieprzyjaciela. Magazyn amunicji, zawierający około 50 ton materiałów, został przez straż ogniową komendanta wojennego, w nocy z 16 ma 17 stycznia częściowo wysadzony w powietrze. Hasag płonął.
W dniu 17 stycznia grupa marszowa komendanta udała się do miejscowości Herby. Wycofujący się żołnierze zostali zatrzymani przez rozstawione posterunki oficerskie. Po sformowaniu z nich dwóch batalionów, skierowane one zostały na pięć kilometrów na lewo i na prawo od drogi wiodącej do Częstochowy z zadaniem obsadzenia umocnień linii B-2. Żołnierze szkoły broni pancernej, ze swoim 4 batalionem dysponującym ciężką bronią (czterema czołgami typu „Tygrys" oraz artylerią), zajęli linią obronną przed Blachownią. Rosjanie atakowali te stanowiska przy pomocy piechoty. Stanowiska te wzmocnione dodatkowo batalionem Seibolda, zostało zatrzymane.
W dniu 18 stycznia, około godziny 9 rano sztab komendanta wojennego (płk. Kleina) przeszedł z dworca kolejowego w Herbach na skrzyżowanie dróg Herby - Bytom. Zgodnie z rozkazem generała Benecke, który 17 stycznia pojawił się w Herbach, wydano rozkaz, aby żołnierze szkoły broni pancernej przeszli na prawy brzeg rzeki, bowiem jak meldowano na naszym prawym skrzydle, w rejonie miejscowości Kalina, pojawiły się nieprzyjacielskie czołgi i piechota.
Komendant rozkazał, aby trzy grupy niszczycieli czołgów wraz z częścią sztabu odmaszerowały w kierunku miejscowości Kalina, by zamknąć drogą nieprzyjacielowi, który przeniknął do tego rejonu. Około godziny 12 przedarły się w pobliże magazynu amunicyjnego w Herbach trzy lub cztery rosyjskie czołgi z siedzącą na nich piechotą. Ostrzelały one sztab komendanta wojennego. Znajdujący się na terenie magazynu żołnierze i pracownicy zaatakowali czołgi przy pomocy znajdujących się tam środków, po czym uciekli w pobliże. Czołgi posuwały się dalej, strzelając w kierunku sztabu, który zgromadził się na zewnątrz budynku. Wówczas, raniony w głowę major Kraus z większością naszych ludzi ukrył się w piwnicy. Pozostała część sztabu wyrwawszy dziurę w ogrodzeniu, schroniła się za zagrodą z podkładów kolejowych. Wtedy też został trafiony w obojczyk kapitan Walz. Natomiast major Bidner, jak wynika z oświadczenia podoficera Mahlzana nie wyszedł z budynku i wpadł tam w ręce Rosjan. Pozostali członkowie sztabu rozbiegli się na prawo i na lewo do pobliskiego lasu i w większości przejęci zostali przez ugrupowanie bojowe płk Neise w Lisowie kapitan Schrotberger i ja do godziny 14 pozostawaliśmy w Herbach, obserwując poczynania nieprzyjaciela. Wraz z kompanią piechoty pana pułkownika Neise dotarliśmy do Lisowa, gdzie odnaleźliśmy sztab komendanta wojennego.
Po otrzymaniu wiadomości, że miejscowość Hadra została opanowana przez nieprzyjaciela i że silne ugrupowanie pancerne Rosjan kieruje się w stronę Lublińca, zgodnie z rozkazem pana pułkownika Neise, jego stanowisko bojowe przeniesione zostało do Lublińca.
Około godziny 16 pomaszerowaliśmy w tamtą stronę. W Lublińcu byli już jednak Rosjanie. Otrzymaliśmy rozkaz, aby utrzymać w rękach skrzyżowanie dróg w miejscowości Lubecko. Przed wieczorem ugrupowanie bojowe pułkownika Neise osiągnęło tę miejscowość. Po półgodzinie na jej obrzeżach pojawili się Rosjanie z bronią pancerną, moździerzami i piechotą. Za pomocą panzerfaustów cztery czołgi rosyjskie zostały zniszczone. Nieprzyjaciel został zmuszony do odwrotu. Dla zabezpieczenia miejscowości przed atakiem, ustawiono działa przeciwpancerne i armaty. Rosjanie zaatakowali nas przy wsparciu ognia z moździerzy. Miejscowość została utrzymana. Później jednak przyszedł rozkaz aby ją, wobec silnego nacisku nieprzyjaciela, opuścić. Zgodnie z tym rozkazem, około godziny l w nocy oderwaliśmy się od nieprzyjaciela, wycofując w kierunku Dobrodzienia. Lubecko zostało opanowane przez Rosjan około godziny 3 nad ranem.
Około godziny 7 rano, w dniu 19 stycznia, ugrupowanie bojowe pułkownika Neise osiągnęło Dobrodzień. Miasto to było zabezpieczone polami minowymi i umocnieniami, zbudowanymi wokół Dobrodzienia i na jego ulicach. W sztabie pułkownika Neise zjawił się pan generał Hartmann dowódca VIII korpusu, aby omówić położenie naszych wojsk. Oprócz tego przybył generał Ritter von Hengel w otoczeniu oficerów i podoficerów z zadaniem wzmocnienia, załogi.
W czasie omawiania sytuacji z generałem Hartmannem, pan pułkownik Neise zameldował, iż jego bataliony mają zbyt mało karabinów maszynowych i pistoletów maszynowych. Otrzymałem więc zadanie udania się do dowództwa Grupy Armii po pistolety i karabiny maszynowe. Otrzymałem stamtąd czterdzieści pięć karabinów maszynowych i pięćdziesiąt pistoletów maszynowych, które około godziny 13 w dniu 20 stycznia dostarczyłem do grupy bojowej pułkownika Neise. Pan pułkownik musiał jednak w nocy z 19 na 20 stycznia Dobrodzień opuścić. Tego samego dnia jednak, w godzinach rannych, szturmem ponownie wszedł do tego miasta. Ja natomiast otrzymałem rozkaz udania się do Świdnicy (…)”.
Tyle w meldunku - sprawozdaniu niemieckiego oficera. Trzeba je jednak w pewnych miejscach uzupełnić. Oddziałem czołgów, który wdarł się do Częstochowy dowodził 30-letni major, bohater ZSRR S. W. Chochriakow. Sześć jego maszyn przedarło się przez miasto i dotarło na południowo-zachodni skraj Częstochowy. Tam też dotarły w nocy czołgi 1 i 3 batalionu 54 brygady pancernej, które obeszły miasto od południa i północy, zamykając wokół niego stalowe kleszcze. W Częstochowie wojska radzieckie wzięły do niewoli 1200 niemieckich żołnierzy, wśród nich majorów i pułkowników.
Nie jest prawdą, aby Żydzi uwolnieni z Hasagu polowali na Niemców, zabijając ich około dwóch tysięcy. Także i partyzanci wbrew temu co pisze niemiecki oficer nie strzelali do żołnierzy Wehrmachtu. Nie było czasu na zorganizowanie takich działań.
Nagłe pojawienie się czołgów radzieckich na ulicach Częstochowy uniemożliwiło Niemcom planowaną obronę miasta i ocaliło je od zniszczeń. Nie doznała szkód także Jasna Góra, którą uciekając, Niemcy chcieli podpalić.
„Życie Częstochowy” nr 11, 13-14 stycznia 1990 r. s. 6