На фото: Мацей Рудлицкий и полковник П. Ф. Юрченко рассматривают старые фронтовые карты
Фотографировал: Витольд Мельчарек
N/z.: Maciej Rudlicki i płk P.F. Jurczenko przeglądają stare mapy frontowe
Fotografował: Witold Mielczarek
На фото: Мацей Рудлицкий и полковник П. Ф. Юрченко рассматривают старые фронтовые карты
Фотографировал: Витольд Мельчарек
N/z.: Maciej Rudlicki i płk P.F. Jurczenko przeglądają stare mapy frontowe
Fotografował: Witold Mielczarek
Поздно вечером дежурный на 8-м этаже университета имени Ломоносова вызвал меня к телефону. Звонил Пётр Фомич Юрченко. Сердечно приглашал на субботний вечер, на дружескую встречу. Какой это уже визит в дом Героя Советского Союза? Первый раз я был у Фомича Юрченко в феврале 1982 года, а сейчас — в 1984 году, когда я признанный друг дома, уже более 10 раз был гостем полковника и его милейшей жены Клавдии Гавриловны. С каждым разом, во время многочасовых бесед с полковником, в моей записной книжке всё больше записанных листков, сотни фактов, десятки фамилий, описания сверхинтересных операций, военных схваток. Полковник говорит не о себе, а о своих боевых товарищах, о тех солдатах, с которыми он проехал на танках тысячи километров, которых любил и с которыми распрощался навеки, когда их настигли фашистские пули.
П. Ф. Юрченко родился 22 декабря 1913 года в деревне Белявская Черкасской области. После окончания школы, когда уже был в армии, он активно занимался легкой атлетикой. Он специализировался на марафонском беге. Хотя ему не удалось стать чемпионом страны, но он всегда входил в десятку лучших марафонцев страны Советов. Наибольшие спортивные успехи у него были в Саратовской офицерской школе.
Наступил 1940 год. Петр Фомич стал командиром танковой роты в звании старшего лейтенанта. Дошло до вооруженного конфликта между Финляндией и СССР. На границе его подразделение приступило к атаке на первую линию. Механик танка, в котором находился Петр Фомич, погиб. Танк загорелся. Юрченко молниеносно сел за рычаги и помчался вперед. Он знал, что, если бы он вышел из танка вместе с остальными солдатами, то они наверняка погибли бы. За танком пошли в атаку пехотинцы. Финны, видя мчащийся, горящий как факел, танк, возможно, думали, что в нем никого нет, что машина едет своим ходом, что она наверняка нафарширована снарядами. Они начали в панике бежать.
Овладев первой линией обороны, когда пехотинцы закончили работу, Юрченко каким-то чудом вместе с остальными четырьмя танкистами выскочил из танка, избежав смерти, победив.
За этот героический поступок Юрченко получил тогда Золотую Звезду Героя Советского Союза.
— Петр Фомич, а как было в 1945 году под Ченстоховой?
— Я был на передовой во время операций 54-й гвардейской танковой бригады, которой командовал полк. Иван Чугунков. Был заместителем командира по строевой части. И именно на мне была подготовка, вместе со штабом, Ченстоховской операции, которую впоследствии блестяще провели наши танкисты. Впрочем, об этом уже много написано… Не знаю, Витольд, знаете ли вы, например, — ту книгу из серии «Герои не умирают», написанной И. Е. Козиным и М.Г. Семеновым под названием «Семён Хохряков», изданной в Челябинске. Это красивый и трогательный рассказ о моем близком друге Семене Васильевиче, который со своими ребятами храбро ворвался в Ченстохову и прогнал немецких фашистов. Об этом писали и другие…
— Но ведь, Петр Фомич, не обо всём написано…
— Конечно, нет, потому что это просто невозможно. Надо было быть там тогда под Ченстоховой, чтобы знать, что мы в нашем штабе долго думали, как уберечь ваш город от неминуемой гибели. Ведь город был хорошо подготовлен немцами к обороне. Мы знали это от нашей разведки. Мы знали и о варварском плане немцев, готовивших провокацию в ченстоховском монастыре. Они собирались взорвать монастырь, но в момент, когда мы бы вошли уже туда, а их там уже не было. И тогда мир сказал бы, что это мы разрушили, а не они…
Маршал танковых войск Павел Семёнович Рыбалко знал Ченстохову, которую он посетил — как дипломат — вместе со своей женой Надеждой Давыдовной летом 1939 года. (Рыбалко покинул Варшаву только 15 сентября 1939 года). И именно из штаба армии мы получили тогда, то есть в январе 1945 года, приказ застать гитлеровцев врасплох в Ченстохове, не допустить потерь, уничтожения города, монастыря, истребления населения.
Как это было тогда? …Слева от 1-го Белорусского фронта, с Сандомирского плацдарма, 12 января перешли в наступление войска 1-го Украинского фронта, которыми командовал маршал Советского Союза И. Конев. В директиве штаба 1-го Украинского фронта были поставлены следующие задачи: на десятый-одиннадцатый день операции выйти на рубеж Петркув-Ченстохова-Мехув и развивать наступление на Вроцлав.
Наступление войск 1-го Украинского фронта развивалось успешно. Уже в первый день была прорвана вся главная полоса обороны. Войска первого атакующего эшелона фронта продвинулись на 20 километров вперед. Введена в бой 3-я гвардейская танковая армия генерала П. Рыбалко и 4-я танковая армия гв. генерала Д. Лелюшенко завершила прорыв обороны и оказались на оперативном просторе, громя наступающего противника. 17 января 3-я гв. танковая армия П. Рыбалко и 5-я гв. армия А. Жадова овладели Ченстоховой, а 59-я и 60-я армии начали боевые действия на северных подступах к Кракову.
За шесть дней наступления 1-й Украинский фронт продвинулся примерно на 150 км вперед и вышел на рубеж Радом-Ченстохова-район севернее Кракова-Тарнув. Возникла ситуация, благоприятная для продолжения наступления в направлении Одера. 1-й Белорусский фронт, начавший наступление 14 января, также успешно осуществил операцию.
Хохряков был безумно храбрым человеком. Когда он получил приказ наступать на Ченстохову со своим батальоном, ребята пошли смело и 16 января были уже в Ченстохове. Гитлеровцы буквально, видимо… одурели, для них был совершенно неожиданным вид наших танков. Конечно, они защищались. Поэтому у нас были большие потери в людях и технике. Когда я въехал 17 января в центр города, я видел сожженные танки и убитых многих наших парней… Но ваши люди и город уцелели.
— Вы, Петр Фомич, были первым комендантом города в освобожденной от оккупации Ченстохове?
— Да, бы, но недолго. Помню первую встречу с вашими коммунистами-Романом Бараном и другими. Они пришли к нам на постой в гостиницу возле вокзала («Полония», - прим. В.М.). Я лично отдал приказ, разрешающие запуск электростанции, водопроводов, текстильных фабрик, металлургического завода и других фабрик и городских объектов. Ваши люди рвались на работу. Я как-то утром посетил пустой театр, а потом типографию. Там уже разместились наши фронтовые издатели, которые готовили нашу газету для польского населения, а также газеты для наших солдат. Был ещё в казармах, где гитлеровцы держали наших пленных. Видел там много солдатских могил, таких временных…
Но мы должны были идти дальше, на Запад, ведь война продолжалась, а Гитлер еще гнездился в Берлине… В Ченстохове мы оставили многих наших в больницах и… на кладбищах… Потом, только когда война подходила к концу, тех, из земли, хотя и не всех, мы увезли в нашу страну…
Под Ополем я расстался с Хохряковым, когда генерал Захар Слюсаренко — к-р 56-й гв. танк. бригады — был тяжело ранен под Прашкой, взял временно командование его бригадой. Воевал позже в Берлине, брал Прагу.
— Петр Фомич,а что потом, чем после войны занимались?
— Я много лет находился в Польше, в основном на севере, в Быдгоще, потом вернулся на Родину, осел в Москве, где окончил Академию Генерального штаба, специализируясь в области танковых войск. Выйдя в отставку, учился в Институте сельского строительства, с которым профессионально потом связался. Еще я был главным инженером в Министерстве сельского строительства. В течение 12 лет я был секретарем первичной партийной организации КПСС. Я также закончил второй факультет политической экономии. Я постоянно занимался сельским строительства и до сих пор им занимаюсь, но теперь уже как отставной работник министерства и… строитель собственной дачи под Москвой… наконец-то, на старости лет, мне нужно найти немного времени, чтобы жене, детям и внукам, построить дачный домик…
Петр Фомич достал из шкафа небольшой чемодан, полный различных военных документов, карт, дипломов и наград, более 30 боевых наград и разных других. Среди боевых наград, наряду с Золотой Звездой Героя Советского Союза, орденом Ленина и четырьмя орденами Красного Знамени, Петр Юрченко высоко ценит польские: крест Виртути Милитари и медаль, отмечающую его освободительный путь: «над Одером, Нисой и Балтикой».
В домашней библиотеке Петра Фомича полно польских книг, польских нот и учебников. Полковник играет на рояле и аккордеоне, читает по-польски, даже пытается писать. У него ведь много друзей поляков, которые постоянно ему пишут и навещают в Москве. Хозяин с гордостью показывает мне золотой значок «За заслуги в развитии Ченстоховского воеводства», который он получил от властей города и воеводства, когда он был нашим гостем в 1979 году. На фотографиях из Ченстоховы я вижу Петра Юрченко среди экипажа Ченстоховского завода канцелярских принадлежностей.
По случаю 70-летия Петр Фомич получил от Верховного Совета СССР великолепный диплом за заслуги, а от учреждений, в которых работал и с которыми сотрудничает до сих пор, много подарков. По поручению Первого секретаря городского комитета партии и президента Ченстоховы, я вручил Петру Юрченко поздравительное письмо, памятную медаль Ченстоховы, несколько сувениров, привезенных из Польши, и приглашение посетить Ченстохову в январе 1985 года.
Во время последней моей встречи с Петром Фомичом в 1984 году, в которой принимал участие также главный редактор Збигнев Кумир — постоянный корреспондент «Трибуны Роботничей» в Москве, мы долго еще говорили о Москве, о Бородино, на полях которого стоит на постаменте танк Петра Фомича; танк, в котором полковник командовал боем своего подразделения при обороне столицы Страны Советов от гитлеровцев. Это было началом пути Петра Фомича в Берлин в Отечественной войне. Поговорили, наконец, и о Ченстохове.
— Передайте, Витольд, всем моим друзьям в Ченстохове, — сказал тогда Петр Юрченко, — властям партийным, города и воеводства, вашим читателям, всем жителям, мой самый искренний привет по случаю 40-летия освобождения города Красной Армией. Наша дружба должна быть всегда живой и сердечной, и когда снова приедете вы и ваши друзья, мой дом в Москве всегда открыт для вас. Увидимся в Ченстохове в январе 1985 года.
Москва, февраль 1984 г.
Późnym wieczorem dyżurny na 8 piętrze Uniwersytetu im. Łomonosowa wezwał mnie do telefonu. Dzwonił Piotr Fomicz Jurczenko. Serdecznie zapraszał na sobotni wieczór, na przyjacielskie spotkanie. Która to już wizyta w domu Bohatera Związku Radzieckiego? Pierwszy raz byłem u Fomicza Jurczenki w lutym 1982 roku, a teraz — w 1984, gdy uznany zostałem za przyjaciela domu, co kilkanaście dni jestem gościem pułkownika i jego przemiłej żony Klawdiji Gawriłowny. Każdorazowo, podczas wielogodzinnych rozmów z pułkownikiem, w moim notesie coraz więcej zapisanych kartek, setki faktów, dziesiątki nazwisk, opisów arcyciekawych operacji potyczek wojennych. Pułkownik nie mówi o sobie, lecz o swych towarzyszach wałki, o tych żołnierzach, z którymi przejechał w czołgach tysiące kilometrów, których kochał, i których żegnał na wieki, gdy dosięgły ich faszystowskie kule.
P. F. Jurczenko urodził się 22 grudnia 1913 roku we wsi Bielawska w Okręgu Czerkawskim. Po ukończeniu szkoły, gdy był już w wojsku, aktywjnie uprawiał lekkoatletykę. Specjalizował się w biegu maratońskim. Chociaż nie udało mu się zostać mistrzem kraju, ale zawsze był w pierwszej dziesiątce najlepszych maratończyków Kraju Rad. Największe sukcesy sportowe uzyskiwał w Szkole Oficerskiej w Saratowie.
Przyszedł rok 1940. Piotr Fomicz został dowódcą kompanii czołgów w stopniu starszego lejtnanta. Doszło do konfliktu zbrojnego pomiędzy Finlandią i ZSRR. Na pograniczu jego pododdział przystąpił do ataku na pierwszą linię. Mechanik czołgu, w którym znajdował się Piotr Fomicz, zginął. Czołg zapalił się. Jurczenko błyskawicznie zasiadł za lewarkami i popędził do przodu. Wiedział, że gdyby wówczas wyszedł z czołgu wraz z pozostałymi żołnierzami, na pewno zginęliby. Za czołgiem poszli do ataku piechurzy. Finowie widząc pędzący, płonący niczym pochodnia czołg, być może sądzili, że nikogo w nim nie ma, że maszyna jedzie własnym rozpędem, że na pewno nafaszerowana jest amunicją. Zaczęli wjięc uciekać w popłochu.
Po opanowaniu pierwszej linii obrony, gdy piechurzy dokończyli dzieła, Jurczenko jakimś cudem wraz z pozostałymi czterema czołgistami wyskoczyli z czołgu, uniknęli śmierci, zwyciężyli.
Za ten bohaterski czyn, Jurczenko otrzymał wówczas Złotą Gwiazdę Bohatera Związku Radzieckiego.
— Piotrze Fomiczu, a jak było w 1945 roku pod Częstochową?
— Byłem móczas na pierwszej linii działania 54 Brygady Pancernej Gwardii, którą dowodził płk Iwan Czugunkow. Byłem zastępcą dowódcy ds. liniowych. I właśnie na mojej głowie było przygotowanie, wraz ze sztabem, operacji częstochowskiej, którą później wspaniale przeprowadzili nasi czołgiści. Zresztą, o tych sprawach napisano już wiele …Nie wiem, Witold, czy znasz — na przykład — tę książkę z serii ,,Bohaterowie nie umierają”, napisaną przez Iwana E. Kozina i Siemionowa M. Grigoriewicza pod tytułem „Siemion Chochriakow”, wydaną w Czelabińsku. Jest to piękna i wzruszająca opowieść o moim serdecznym przyjacielu Siemionie Wasiliewiczu, który ze swoimi chłopcami brawurowo wtargnął do Częstochowy i przepędził niemieckich faszystów. Pisali o tym też inni…
— Ale przecież, Piotrze Fomiczu, nie o wszystkim napisano…
— Na pewno nie, bo to po prostu niemożliwe. Trzeba było tam być wówczas pod Częstochową, żeby wiedzieć, że myśmy w naszym sztabie długo się zastanawiali, jak wasze miasto uchronić przed niechybną zagładą. Przecież miasto było dobrze przygotowane przez Niemców do obrony. Wiedzieliśmy o tym od naszego wywiadu. Wiedzieliśmy też o barbarzyńskim planie Niemców, którzy szykowali prowokację w częstochowskim klasztorze. Zamierzali wysadzić w powietrze klasztor, ale w momencie gdy myśmy tam mieli wejść, gdy ich już tam miało nie być. I co wtedy by świat powiedział, że to myśmy zburzyli, nie oni…
Marszalek wojsk pancernych — Paweł S. Rybalko znal Częstochowę, którą odwiedził — jako dyplomata — wraz z żoną Nadieżdą Dawidową latem 1939 roku. (Rybalko opuścił Warszawę dopiero 15 września 1939 roku). I właśnie ze sztabu Armii otrzymaliśmy wówczas, to znaczy w styczniu 1945 roku, rozkaz, żeby hitlerowców zaskoczyć w Częstochowie, nie dopuścić do strat, do zniszczenia miasta, klasztoru, do wyniszczenia ludności.
Jak to było wówczas? …Na lewo od 1 Frontu Białoruskiego, z przyczółka sandomierskiego, 12 stycznia przeszły do natarcia wojska 1 Frontu Ukraińskiego, którymi dowodził marszałek Związku Radzieckiego I. Koniew. W dyrektywie Kwatery Głównej 1 Frontowi Ukraińskiemu postawiono następujące zadania: w dziesiątym i jedenastym dniu operacji wyjść na rubież — Piotrków—Częstochowa—Miechów i rozwijać natarcie na Wrocław.
Natarcie wojsk 1 Frontu Ukrańskiego rozwijało się pomyślnie. Już w pierwszym dniu przełamano cały główny pas obrony. Wojska pierwszego atakującego rzutu frontu posunęły się 20 kilometrów do przodu. Wprowadzona do bitwy 3 armia pancerna gwardii generała P. Rybałki i 4 armia pancerna gw. gen. D. Leluszenki zakończyły przełamywanie obrony i znalazły się na przestrzeni operacyjnej, gromiąc nadciągającego nieprzyjaciela. 17 stycznia 3 armia pancerna gw. P. Rybalki oraz 5 armia gw. A. Żadowa opanowały Częstochowę, a 59 i 60 armia rozpoczęły walki na północnych podejściach do Krakowa.
W ciągu sześciu dni natarcia 1 Front Ukraiński posunął się około 150 km do przodu i wyszedł na rubież Radom—Częstochowa — rejon na północ od Krakowa—Tarnów. Powstała sytuacja sprzyjająca kontynuowaniu natarcia w kierunku Odry. 1 Front Białoruski, który rozpoczął natarcie 14 stycznia, również pomyślnie realizował operację.
Chochriakow był szaleńczo odważnym człowiekiem. Gdy otrzymał rozkaz natarcia na Częstochowę ze swym batalionem, chłopcy poszli brawurowo i 16 stycznia byli już w Częstpchowie. Hitlerowcy dosłownie chyba… zgłupieli, byli absolutnie zaskoczeni widokiem naszych czołgów. Owszem, bronili się. Mieliśmy więc spore straty w ludziach i w sprzęcie. Gdy wjechałem 17 stycznia do śródmieścia, widziałem popalone czołgi i zabitych wielu naszych chłopców… Ale wasi ludzie i miasto ocalało.
— Byliście, Piotrze Fomiczu, pierwszym w wyzwolonej spod okupacji Częstochowie, komendantem miasta?
— Tak, byłem nim, ale krótko. Pamiętam pierwsze spotkanie z waszymi komunistami — Romanem Baranem i innymi. Przyszli oni do nas na kwaterę w hotelu kolo dworca (“Polonia” — dop. w. m.). Osobiście wydałem rozkazy zezwalające na uruchomienie elektrowni, wodociągów, fabryk włókienniczych, huty i innych fabryk oraz obiektów miejskich. Wasi ludzie rwali się do roboty. Zwiedziłem kiedyś rano pusty teatr, a później drukarnię. Zainstalowali się tam już nasi frontowi drukarze, którzy szykowali naszą gazetę dla ludności polskiej, a także gazety dla naszych żołnierzy. Byłem też w koszarach, gdzie hitlerowcy przetrzymywali naszych jeńców. Widziałem tam wiele grobów żołnierskich, ot, takich prowizorycznych…
Ale myśmy musieli iść dalej, na zachód, przecież wojna trwała, a Hitler gnieździł się jeszcze w Berlinie…. W Częstochowie zostawiliśmy wielu naszych w szpitalach i… na cmentarzach… Potem dopiero, gdy wojna miała się ku końcowi, tych z ziemi, chociaż nie wszystkich, zabraliśmy do naszego kraju…
Pod Opolem rozstałem się z Chochriakowem, Gdy gen. Zachar Slusarenko — d-ca 56 Gw. Brygady Panc. został ciężko ranny pod Praszką, objąłem okresowo dowództwo jego brygady. Walczyłem później w Berlinie, zdobywałem Pragę.
— Piotrze Fomiczu, a co później, co po wojnie robiliście?
— Przez wiele lat przebywałem w Polsce, głównie na północy, w Bydgoszczy, potem wróciłem do kraju, osiadłem w Moskwie, gdzie ukończyłem Akademię Sztabu Generalnego, specjalizując się w dziedzinie wojsk pancernych. Po przejściu do cywila, studiowałem w Instytucie Budównictwa Wiejskiego, z którym się następnie związałem zawodowo. Byłem też naczelnym inżynierem w Ministerstwie Budownictwa Wiejskiego. Przez 12 lat byłem sekretarzem podstawowej organizacji partyjnej KPZR. Ukończyłem także drugi fakultet z ekonomii politycznej. Zajmowałem się stale budownictwem wiejskim i nadal to czynię, ale teraz już jako emerytowany pracownik ministerstwa i… budowniczy własnej daczy pod Moskwą… Nareszcie, na stare lata, muszę znaleźć trochę czasu, żeby dzieciom i wnukom, żonie, zbudować domek letniskowy…
Piotr Fomicz wyciągnął z szafy małą walizkę, pełną różnych dokumentów wojennych, map, dyplomów i odznaczeń, Ponad 30 odznaczeń bojowych i wiele innych. Spośród bojowych odznaczeń, obok Złotej Gwiazdy Bohatera Związku Radzieckiego, Orderu Lenina i czterech Orderów Czerwonego Sztandaru, Piotr Jurczenko wysoko ceni sobie polskie: Krzyż Virtuti Militari oraz medale znaczące jego wyzwoleńczy szlak nad Odrą, Nysą i Bałtykiem.
W bibliotece domowej Piotra Fomicza pełno jest polskich książek, polskich nut i podręczników. Pułkownik gra na fortepianie i akordeonie, czyta po polsku, próbuje nawet pisać. Ma przecież wielu przyjaciół Polaków, którzy stale do niego piszą i odwiedzają Go w Moskwie. Gospodarz pokazuje mi z dumą Złotą Odznakę „Zasłużonemu w rozwoju województwa częstochowskiego”, którą otrzymał od władz miasta i województwa, gdy był naszym Gościem w 1979 roku. Na zdjęciach z Częstochowy widzę Piotra Jurczenkę wśród załogi Częstochowskich Zakładowi Materiałów Biurowych.
Z okazji ukończenia 70 roku życia, Piotr Fomicz otrzymał od Rady Najwyższej ZSRR przepiękny dyplom uznania, a od instytucji, w których pracował, i z którymi współpracuje nadal, wiele prezentów. Z upoważnienia I. sekretarza Komitetu Miejskiego partii i prezydenta Częstochowy, wręczyłem Piotrowi Jurczence List Gratulacyjny, Pamiątkowy Medal Częstochowy kilka souvenirów, przywiezionych z Polski, oraz zaproszenie do odwiedzenia Częstochowy w styczniu 1985 r.
W czasie ostatniego, w 1984 roku, mojego spotkania z Piotrem Fomiczem, w którym uczestniczył także redaktor Zbigniew Bożek — stały korespondent „Trybuny Robotniczej” w Moskwie, długo jeszcze rozmawialiśmy o Moskwie, o Borodino, na polach którego stoi na cokole czołg Piotra Fomicza; czołg, w którym pułkownik dowodził walką swtego odddziału w obronie stolicy Kraju Rad przed hitlerowcami. To był początek drogi Piotra Fomicza do Berlina w Wojnie Ojczyźnianej. Rozmawialiśmy wreszcie o Częstochowie.
— Przekaż, Wtold, wszystkim moim przyjaciołom w Częstochowie, powiedział wówiczas Piotr Jurczenko, władzom partyjnym miasta i województwa, twoim czytelnikom, wszystkim mieszkańcom, moje najserdeczniejsze pozdrowienia z okazji 40-lecia wyzwolenia miasta przez Armię Czerwoną. Nasza przyjaźń musi być zawsze żywa i serdeczna, a gdy znów przyjedziesz i twoi przyjaciele, mój dom w Moskwie jest zawsze dla was otwarty. Do zobaczenia w Częstochowie w styczniu 1985 roku.
Moskwa, luty 1984 r.