Танк Т-34 на площади им. С. Хохрякова на высоком постаменте. Фотография из коллекции Центра документации истории Ченстоховы музея г. Ченстоховы
Начиная с основной символики-гимна, герба и национальных праздников, вместе с названиями улиц, памятниками, школьные программами […] каждое государство закрепляло память о прошлом и в значительной степени формирует канон этого наследия […]1.
Представители новых коммунистических властей в «освобожденной»2 из под гитлеровской оккупации Польше, политически и идейно связанные с Советским Союзом, осознавали факт отсутствия широкой поддержки своих действий в польском обществе3. Ввиду необходимости ликвидации вышеуказанного явления, они использовали пропаганду4, т. е. «[…] чрезмерно упрощенные или искаженные мнения, излагаемые с какой-либо политической или идеологической позиции»5. Одним из элементов пропаганды стало относящееся к тем временам изобразительное искусство6. Там главенствовал заимствованный из советских достижений стиль, который назывался социалистический реализм (соцреализм)7. С помощью передачи информации путём обращения к уму и эмоциям зрителя языком жестов и символов способствовали формированию предопределенных установок8. Находившийся среди пропагандистских положений тезис об единственном и испытанном друге-освободителе (Советском Союзе) действовал до конца существования Польской Народной Республики9.
Одним из проявлений описанных выше тенденций в Ченстохове был ныне несуществующий памятник, связанный с «освобождением» города от гитлеровской оккупации советскими войсками. Объект находился на пересечении улиц, собственные имена которых обязаны этому событию — первой из них была ул. 16 Января (дата освобождения города), другая улица носила в то время имя советского майора - Семена Хохрякова10, командира танкового авангарда, 2 батальона 54 танковой бригады, которому первому удалось войти в ещё занятую немцами Ченстохову. Эти драматические события в книге Освобождение Ченстоховы 1945 так описывает Януш Пловецкий, цитируя рассказ одного из участников январских боев:
Рассказывает водитель танка лейтенанта Бакшиева Лев Егоров:
- Наша машина въехала в Ченстохову третьей. Впереди шли танки лейтенантов Башева и Золотова. […] Немцы сначала были совершенно ошеломлены. Они бежали при виде танков, прячась где попало. Но это длилось недолго. Все чаще с разных сторон раздавались пулеметы, а из-за изгибов домов падали гранаты. Помню, когда я переехал своим танком виадук, перед нами появилась, выезжая с боковой улицы, колонна машин с военными. Преградившие дорогу машины были протаранены, раздавлены гусеницами, как жестяные игрушки. […] Мы приближались к какой-то большой площади, на которой среди деревьев стояла справа церковь. Тогда я увидел, что танк Башева был подбит. Горел. […] Танк Золотова притормозил, словно колебался. Не знаю, что хотел сделать его командир. Может быть, ждал, что из пылающей машины выскочит экипаж?… Может быть, хотел прикрыть ее своей броней от немецких пуль, которые, как назойливые мухи, беспрестанно стучали о сталь наших машин? Может быть, хотел забрать людей Башева на свою машину?…
Медленно движущийся танк был легкой мишенью. Еще мгновение, и машина Золотова окуталась дымом. Видел, как спрыгнул с него прятавшийся за башней десантник с автоматом и как, пригнувшись к земле, перебежал через площадь. Внезапно пошатнулся, упал на землю… Но он был еще жив. Он подполз к низкой стене, окружавшей церковь, и пополз за этим укрытием на боковую улицу. Вслед за ним из машины Золотова еще кто-то выскочил через люк водителя. На танкисте горел комбинезон. Затем он упал на землю, и стал активно кататься по скудному снегу, чтобы сбить огонь. И вдруг затих. Его достали пули — понял я11.
В результате уличных боев 5 танков 54-й танковой бригады было уничтожено и 3 серьезно повреждено, число погибших составило 28, а 42 советских солдата было ранено12.
Через 30 лет после этих событий «танк-памятник», похожий на те, в которых на ченстоховских улицах приехали воевать танкисты майора Хохрякова, был открыт на уже упомянутой территории района Тысячелетье13. Рядом с находящейся на высоком постаменте боевой машиной14 стояла табличка с надписью следующего содержания:
16 января
1945
197515
Инициаторами установки плиты были жители Ченстоховы, сам танк же находился на этом месте уже с июля 1974 г.16. Забота об эстетическом облике памятника, таблицы и его окружения была задачей учащихся начальной школы №32 и городского управления улиц и мостов17. Официально памятник отмечал события минувшей войны, в основном юбилеи ее начала и завершения (например, в 40-ю годовщину начала Второй мировой войны на Площади им. С. Хохрякова состоялось юбилейное собрание18), сюда приносили венки и букеты цветов и приглашались почетные гости19. Неофициально же памятник служил игровой площадкой для проживающих в этом районе детей, увлеченных транслировавшимся тогда по телевидению сериалом «Четыре танкиста и собака». Рассказывает житель Ченстоховы Радослав Найман: "[…] помню «памятник-танк» на площади им. С. Хохрякова как место совместных игр моих коллег и меня. Боевая машина была доступна снаружи и внутри. Но внутри он был лишен оборудования и боевых частей"20.
В 1979 году памятник был модернизирован21. Упоминания о нем появляются в публикациях, посвященных местам национальной памяти на территории бывшего ченстоховского воеводства22, а также в путеводителях23. В начале 90-х гг. руководство района 1000-летия «Восток» обратилось к тогдашнему президенту Ченстоховы с просьбой убрать танк, аргументируя это препятствием движению и его неэстетичным видом24. Отдел культуры и образования предложил другую, более «деликатную» форму чествования личности майора С. Хохрякова, а пустоту от убранного танка планировал заполнить рекреационными зонами для местных жителей25. При этом была рассчитана стоимость ликвидации памятника, равная ок. 50 млн тогдашних (1991 г.) злотых26. Комиссия по финансам, экономическому планированию и внешнему сотрудничеству городского совета Ченстоховы, напротив, высказывала мнение, что стоимость лома, полученного от продажи самого танка, должна полностью покрыть стоимость сноса всего памятника27. В конце концов танк Т-34 исчез из ландшафта района тысячелетие в соответствии с постановлением городского совета Ченстоховы от 12.09.1991 г.28 За его выполнение отвечало руководство города Ченстоховы29. Автор не нашел информации, какова была дальнейшая судьба танка после ликвидации памятника30.
альманах ZIEMIA CZĘSTOCHOWSKA т. XLII, с. 77-96
Począwszy od podstawowej symboliki — hymnu, godła czy świąt narodowych — poprzez nazwy ulic, pomniki, programy szkolne […] każde państwo utrwala pamięć o przeszłośći oraz w znacznej mierze kształtuje kanon tego dziedzictwa […]1. Przedstawiciele nowych władz komunistycznych w „wyzwolonej“ spod okupacji hitlerowskiej Polsce, związani politycznie oraz ideowo ze Związkiem Sowieckim, zdawali sobie sprawę z faktu braku szerokiego poparcia dla swoich działań w polskim społeczeństwie2. Mając na uwadze potrzebę zlikwidowania powyższego zjawiska, korzystali oni z propagandy3, czyli „[…] nadmiernie uproszczonych lub zniekształconych przekazów opowiadających się za jakimś stanowiskiem politycznym lub ideologicznym“4. Jednym z elementów propagandy stała się traktowana odtąd instrumentalnie sztuka5. Obowiązywał w niej zapożyczony z dorobku sowieckiego styl, jakim był realizm socjalistyczny (socrealizm)6. Kształtowaniu z góry określonych postaw przy pomocy przekazu informacji sprzyjały odwołania do intelektu i emocji odbiorcy poprzez słowa gesty i symbole7. Znajdująca się wśród propagandowych założeń teza o jedynym i sprawdzonym przyjacielu-wyzwolicielu (Związku Sowieckim) obowiązywała aż do końca istnienia Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej8.
Jednym z przejawów opisanych wyżej tendencji był w Częstochowie nieistniejacy już pomnik zwijany z „wyzwoleniem“ miasta spod okupacji hitlerowskiej przez wojska sowieckie. Obiekt ten znajdował się u zbiegu ulic, które swoje nazwy zawdzięczały temu wydarzeniu — pierwszą z nich była ul. 16 Stycznia (data wyzwolenia miasta) , druga ulica nosiła natomiast imię sowieckiego majora - Siemiona Chochriakowa10, dowódcy czołówki pancernej 2 batalionu 54 brygady pancernej, której jako pierwszej udało się wkroczyć do zajętej jeszcze przez Niemców Częstochowy. Te dramatyczne wydarzenia w książce Wyzwolenie Częstochowy 1945 tak opisuje Janusz Płowecki, przytaczając relację jednego z uczestników styczniowych walk:
Opowiada kierowca czołgu lejtnanta Bakszyjewa, Lew Jegorow:
— Nasza maszyna wjechała do Częstochowy jako trzecia. Przed nią szły czołgi lejtnantów Baszewa i Zolotowa. […] Niemcy początkowo byli zupełnie zaskoczeni. Uciekali na widok czołgów, kryjąc się gdzie popadło. Ale to trwało krótko. Coraz częściej z różnych stron odzywały się karabiny maszynowe a zza załomów domów padały granaty. Pamiętam, że gdy przeprowadzałem swój czołg przez wiadukt, pojawiła się przed nami, wyjeżdżająca z bocznej ulicy, kolumna samochodów z wojskiem. Zagradzające drogę samochody zostały staranowane, zgniecione gasienicami niczym blaszane zabawki. […] Zbliżaliśmy się do jakiegoś dużego placu, przy którym wśród drzew stalą po prawej stronie cerkiew. Wtedy zobaczyłem, że czołg Baszewa został trafiony. Palił się. […] Czołg Zolotowa zwolnił, jakby się zawahał. Nie wiem, co chciał zrobić jego dowódca. Może się spodziewał, że z płonącej maszyny wyskoczy załoga?… Może chciał ją osłonić swoim pancerzem przed niemieckimi pociskami, które niczym dokuczliwe muchy nieustannie stukaly o stal naszych wozów? Może chciał ludzi Baszewa zabrać na swoją maszynę?…
Wolno poruszający się czołg był łatwym celem. Jeszcze moment i wóz Zołotowa okrył się dymem. Widziałem jak zeskoczył z niego przyczajony za wieżą fizylier z automatem i jak pochylony do ziemi przebiegał przez plac. Nagle zachwiał się, padł na ziemię… Ale żył jeszcze. Podczołgał się pod niski murek, jaki otaczał cerkiew, i pełzł za tą osłoną w boczną ulicę. Po nim z maszyny Zolotowa jeszcze ktoś wyskoczył poprzez luk kierowcy. Na czolgiście palił się kombinezon. Padł więc na ziemię i jął rozpaczliwie tarzać w nikłym śniegu, by ugasić ogień. Raptem znieruchomiał. Zrozumiałem — dosięgły go kule11.
W wyniku walk ulicznych 5 czołgów 54. brygady pancernej zostało zniszczonych, a 3 poważnie uszkodzone, liczba poległych wynosiła 28, a rannych 42 żołnierzy sowieckich12.
W 30 lat po tych wydarzeniach „czołg-pomnik“, podobny do tych, w których na częstochowskich ulicach przyszło walczyć czołgistom majora Chochriakowa, został odsłonięty na wspomnianym już terenie dzielnicy Tysiąclecie13. Obok znajdującego się na wysokim postumencie wozu bojowego14 znajdowała się tablica z napisem następującej treści:
16 stycznia
1945
197515
Fundatorem płyty byli mieszkańcy Częstochowy, sam czołg natomiast znajdował się w tym miejscu już od lipca 1974 r.16 Troska o estetyczny wygląd pomnika, tablicy i jego otoczenia była zadaniem uczniów Szkoły Podstawowej nr 32 oraz Miejskiego Zarządu Ulic i Mostów17. Oficjalnie pomnik upamiętniał wydarzenia z minionej wojny, głównie rocznice jej wybuchu i zakończenia (np. w 40 rocznicę wybuchu II wojny światowej na Placu im. S. Chochriakowa miała miejsce rocznicowa manifestacja18), składano tu wieńce i wiązanki kwiatów oraz zaciągano warty honorowe19. Nieoficjalnie natomiast pomnik pełnił funkcję placu zabaw dla zamieszkałych w okolicy dzieci, zafascynowanych emitowanym wówczas w telewizji serialem Czterej pancerni i pies. Opowiada mieszkaniec Częstochowy Radosław Najman: „[…] wspominam «pomnik-czołg» na Placu im. S. Chochriakowa jako miejsce wspólnych zabaw moich kolegów i mnie. Wóz bojowy był na dostępny od zewnątrz i wewnątrz. W środku pozbawiony był jednak elementów wyposażenia oraz cech bojowych"20.
W 1979 r. pomnik został poddany modernizacji21. Wzmianki o nim pojawiały się w publikacjach dotyczących miejsc pamięci narodowej na terenie byłego województwa częstochowskiego22 oraz przewodnikach turystycznych23. Na początku lat 90. Kierownictwo Dzielnicy 1000-lecia „Wschód“ zwróciło się do ówczesnego prezydenta Częstochowy z prośbą o usunięcie czołgu, argumentując ją zdewastowaniem pojazdu i jego nieestetycznym wyglądem24. Wydział Kultury i Oświaty sugerował inną, bardziej „dyskretną“ formę uczczenia postaci majora S. Chochriakowa, a pustkę po usuniętym czołgu planował zapełnić terenami rekreacyjnymi dla okolicznych mieszkańców25. Wyliczono jednocześnie koszt likwidacji pomnika, wynoszący ok. 50 mln ówczesnych (1991 r.) zł26. Komisja Finansów, Planowania Gospodarczego i Współpracy Zagranicznej Rady Miasta Częstochowy wyrażała natomiast opinię, iż wartość złomu pochodzącego ze sprzedaży samego czołgu powinna w zupełności pokryć koszt rozbiórki całego pomnika27. Ostatecznie czołg T-34 zniknął z krajobrazu dzielnicy Tysiąclecie na mocy Uchwały Rady Miasta Częstochowy z dnia 12.09.1991 r.28 Za jej wykonanie odpowiedzialny był Zarząd Miasta Częstochowy29. Autor nie dotarł do informacji, jakie były dalsze losy czołgu po likwidacji pomnika30
ZIEMIA CZĘSTOCHOWSKA T. XLII, s. 77-96
«Памятник-танк» в объективе
Танк Т-34 на площади им. С. Хохрякова на высоком постаменте. Фотография из коллекции Центра документации истории Ченстоховы музея г. Ченстоховы
Танк Т-34 на площади им. С. Хохрякова на высоком постаменте. Вид сбоку и снимок с играющими вокруг него детьми. Фотография взята с сайта «Ченстохова вчера и сегодня»
Танк Т-34 на площади им.С. Хохрякова на низком постаменте — общий вид. Фотография взята с сайта «Ченстохова вчера и сегодня»
Танк Т-34 на площади им.С. Хохрякова на низком постаменте — вид с левой стороны, сбоку и на танке играют дети. Фотография взята с сайта «Ченстохова вчера и сегодня»
Неопознанная государственная церемония, которая состоялась на площади им. С. Хохрякова в период, когда танк Т-34 находился на низком постаменте. Видны школьники со знаменами учебных заведений, государственные флагаи, висящие на мачтах, представители государственной власти и многочисленные собравшиеся жители Ченстоховы. Архивные фотографии взяты из коллекции п. Збигнева Бернацкого, владельца антикварного магазина «Незалежна» на ул. Коперника 4 в Ченстохове
«Ченстохова, площадь С. Хохрякова, фот. J. Tymiński-KAW» Архивная открытка из коллекции п. Збигнева Бернацкого, владельца антикварного магазина Незалежна на ул. Коперника, 4 в Ченстохове
«Памятник-танк» в документах
