Первый секретарь ГК ПОРП в Ченстохове
В сороковую годовщину памятных событий, которые принесли свободу Ченстохове и спасли ее от разрушений, а ее жителей освободили от мучений, смерти и заботы о судьбе близких, мы возвращаемся к страницам истории, к январским дням 1945 года. Начало этого месяца не предвещало ничего хорошего. Из поведения гитлеровцев можно было сделать вывод, что в случае ожидаемого советского наступления Ченстохова станет городом сильно, а значит, и долго, обороняемым. Неопределенной была и судьба голодавшего за годы оккупации, жестоко мучимого, уничтожавшегося преступлениями, отправляемого в концентрационные лагеря, лагеря принудительного труда, населения. По ощущениям тогдашнего поколения ченстоховян в начале января 1945 года было очень далеко до событий, которые, однако, вскоре должны были случиться.
16 января, когда серая оккупационная жизнь катилась в городе своим нормальным, жестким ритмом, жителей Ченстоховы наэлектризовала около 14 часов весть внезапная и неожиданная, настигшая самые смелые мечты и предсказания: советские танки на улицах!
Действительно, так оно и было. Лихим натиском ворвался в город через Варшавскую улицу численностью всего в дюжину машин отряд советских танков. Только позже, спустя годы, мы узнали, что это был второй батальон 54-й гвардейской танковой бригады, под командованием 30-летнего Героя СССР гвардии майора Семена Васильевича Хохрякова. После ночного боя, полного драматических эпизодов, в котором также участвовали другие батальоны 54-й гвардейской танковой бригады, 23-й гвардейской мотострелковой бригады и 1419-го самоходного артиллерийского полка, город был освобожден ранним утром 17 января 1945 года.
За безумную атаку на укрепленный, подготовленный к длительной обороне город, отряд, во главе с майором Хохряковым, заплатил большими потерями. В уличном бою погибли сорок восемь танкистов, артиллеристов и автоматчиков. Наибольшие потери понесли танкисты. Погибли тридцать восемь человек. В первые минуты боя погиб среди прочих на Аллеях гвардии капитан Семен Платонович Кива, секретарь партийной организации батальона. Бригада также потеряла восемь танков, пять из которых были сожжены, а три нуждались в серьезном ремонте.
Советская армия взяла в плен более тысячи солдат Вермахта, захватила восемь танков, много пушек различного калибра и другую технику.
Майор Хохряков, который за свой героический поступок был представлен к награждению во второй раз Золотой Звездой Героя Советского Союза, не понимал тогда, что собственной доблестью и мужеством своих солдат он предотвратил немецкую провокацию, результатом которой должно было стать уничтожение Ясной Горы. Танки с красной звездой на башнях помешали исполнению этого преступления.
Сразу после освобождения города вышел из подполья образованный уже в апреле 1944 года, в период гитлеровской оккупации, Городской Национальный совет. На своем внеочередном заседании состоявшемся в доме Кнысаков на ул. Струга в Ракуве, она выпустила обращение к населению и указ о роспуске ненавидимой общественностью «гранатовой полиции» и назначении на его место нового органа правопорядка — Гражданской Милиции. Совет призвал коллективы всех коммунальных предприятий запустить в ближайшие три дня городские услуги. Одними из первых, кто откликнулся на этот призыв, в этом месте уместно напомнить сегодня, были работники водопровода и электростанции.
Коммунисты, активисты Польской Рабочей партии, которая с 1942 года вела непримиримую борьбу с гитлеровскими оккупантами, незамедлительно приступили к организации политической, экономической и культурной жизни в городе. Сразу после освобождения города, 17 января 1945 года, для этого к первому военному коменданту Ченстоховы, присутствовавшему на нашем празднике, Петру Фомичу Юрченко — был приглашён секретарь городского комитета ПРП — Роман Баран. Польская Рабочая партия была единственной политической силой, которая взяла на свои плечи полную ответственность за будущее и развитие страны.
При значительной помощи представителя командования Советской Армии — генерала Усова, партийная и административная власть шаг за шагом нормализовали жизнь в городе.
Печальным, а во многих случаях совершенно трагическим было наследие, которое молодая народная власть взяла на себя после многих лет межвоенного правления и более чем пятилетнего периода гитлеровской оккупации. Уничтоженые, лишеные машин фабрики, нехватка сырья и материалов, катастрофическая нехватка продовольствия, плачевное состояние здоровья населения и особенно детей и молодежи, опустошенные школы, превращающиеся в руины многочисленные здания — вот мрачная картина тогдашних дней, недель и месяцев.
Нужно было много отречений, и труда, и горячего сердца, и патриотизма, чтобы шаг за шагом улучшать условия быта и труда местного общества.
Когда сегодня в сорокалетие освобождения Ченстоховы, которая для нас, ченстоховян, также сорокалетие Народной Польши, мы, подводя итог пройденного пути, видим, насколько за эти годы изменились условия нашей жизни и работы, насколько изменился и развился наш город, в котором мы живем, работаем и учимся.
Осознаём, что за нами дорога отнюдь не гладкая и прямая, а полная выбоин и поворотов. Что она не была свободна от ошибок и ложных оценок. Никто, однако, не может оспаривать огромные преобразования, которые произошли в нашей стране, в нашем воеводстве, в нашем городе.
Сегодня Ченстохова входит в число крупных промышленных центров страны. Местный металлургический завод им. Б. Берута является третьим в Польше, после металлургического завода им. Ленина и металлургического завода «Катовице». После Лодзи и Бельска Ченстохова является третьим центром польского текстиля. Развиты и другие, многочисленные отрасли производства. В годы Народной Польши здесь были созданы два высших учебных заведения с многосторонними сферами обучения молодежи — Ченстоховский Политехнический институт и Высшее педагогическое училище. Действуют две художественные школы — Государственный лицей изобразительных искусств и Государственная музыкальная школа, многочисленные общеобразовательные и профессиональные средние школы, широко развито начальное образование.
Город имеет значимые на уровне страны профессиональные культурные учреждения — Государственную Филармонию, театр имени Адама Мицкевича, областной музей, воеводскую библиотеку. Они являются организаторами высоко ценимых по стране мероприятий общенационального характера и хорошо служат распространению культуры среди широких слоев общества. Несравненно улучшено здравоохранение. Выполняемое строительство воеводской больницы сделает ее через два-три года еще более эффективной.
А сам город? При взгляде на новые районы и микрорайоны, на бело-красные трамваи и автобусы, стадионы, плавательные бассейны и спортивные площадки, смелые транспортные решения — трудно представить, что в 1945 году тот же город был настолько другим — всерьёз запущенным.
Мы делаем все, чтобы, как и наша социалистическая Родина — Народная Польша, Ченстохова становилась все красивее, все благоустроеннее. Однако это дело не только городских властей, но и широкой общественности, представителем которой является Городской Национальный совет.
Сегодняшнее торжественное заседание Городского Национального совета носит праздничный, эпизодический характер. Не время здесь и не место для определения наших задач. Мы делаем это на постоянной основе, на рабочих заседаниях. Сегодня, как и тогда, когда 17 января 1945 года жители освобожденной Ченстоховы крепко сжимали руки своих спасителей, мы хотим выразить нашу память об историческом событии, которое положило начало новому времени в истории развития города, в жизни жителей.
Особенно теплые слова благодарности мы адресуем поэтому сегодня для живущих в Стране Советов бывших военнослужащих Красной Армии, которые в январских дней 1945 года боролись за освобождение Ченстоховы а особенно для бывших военнослужащих 54 гвардейской танковой бригады, 23 гвардейской мотострелковой бригады, бывших артиллеристов 1419 полка, бывших танкистов 100, 237 и 242 бригад 31 гвардейского отдельного танкового корпуса, для бывших солдат 13 гвардейской дивизии. Многочисленные могилы их товарищей по оружию остались на польской земле, на ченстоховском кладбище, свидетельствуя о жертвах, принесенных к порогу нашей свободы и нашей жизни.
Позвольте, наши дорогие, уважаемые гости, товарищи Петр Юрченко и Павел Ламенков, эти слова благодарности мы возложим на ваши руки. Ибо вы были среди тех, кто решал успех военных действий, предпринятых для освобождения Ченстохова.
Несомненной гордостью и честью нас радует осознание того, что участие частей Красной Армии в освобождении Ченстоховы было отмечено присвоением им звания «ченстоховских». Это название сохранили до наших дней танковые полки советских Вооруженных Сил, дислоцированные в Белоруссии и Украине, продолжающие исторические традиции 54-й и 100-й гвардейских танковых бригад.
Когда мы говорим сегодня о сороковой годовщине освобождения, когда мы подводим итог успехам и достижениям нашего польского сорокалетия, мы понимаем, что впервые в истории нашей государственности польский народ непрерывно в течение сорока лет мог процветать при безопасных неприкосновенных границах. Ибо на страже этих границ стоит хорошо обученная и оснащенная техническими средствами Народная Польская армия, связанная союзным Варшавским договором с самой мощной армией социалистических государств — Советской Армией. Военная мощь Варшавского договора, ядро которой составляет Советская армия, поддерживаемая последовательной мирной политикой социалистических государств, является наиболее эффективной гарантией сохранения мира в Европе и безопасности наших — границ Социалистической Польши.
Гости общественности и властей Ченстоховы, товарищи из Советского Союза и Болгарии, на праздновании 40-летия освобождения города от гитлеровской оккупации
Goście społeczeństwa i władz Częstochowy, towarzysze ze Związku Radzieckiego i Bułgarii, na uroczystości 40-lecia wyzwolenia miasta spod okupacji hitlerowskiej
Фото: З. Хмеляж/ Foto: Z. Chmielarz
Krzysztof Kondracki I sekretarz KM PZPR w Częstochowie
W czterdziestą rocznicę pamiętnych wydarzeń, które Częstochowie przyniosły wolność i ocaliły ją od zniszczeń, a jej mieszkańców uwolniły od cierpień, śmierci i troski o los najbliższych, wracamy do kart historii, do styczniowych dni 1945 roku. Początek tego miesiąca nie zapowiadał nic dobrego. Z zachowania się hitlerowców można było wnioskować, że w przypadku oczekiwanej ofensywy radzieckiej, Częstochowa będzie miastem silnie, a więc i długo bronionym. Niepewny był także los, głodującej przez lata okupacji, brutalnie traktowanej, zdziesiątkowanej zbrodniami, wysyłką do obozów koncentracyjnych, obozów pracy przymusowej, ludności. W odczuciach ówczesnego pokolenia częstochowian bardzo daleko było w początkach stycznia 1945 roku do wydarzeń, jakie jednak wkrótce miały nastąpić.
W dniu 16 stycznia, gdy szare okupacyjne życie toczyło się w mieście swym normalnym, twardym rytmem, mieszkańców Częstochowy zelektryzowała około godziny 14 wieść nagła i niespodziewana, wyprzedzająca najśmielsze marzenia i przewidywania: czołgi radzieckie na ulicach!
Istotnie tak było. Brawurową szarżą wdarł się do miasta poprzez ulicę Warszawską liczący zaledwie kilkanaście maszyn oddział radzieckich czołgów. Dopiero później, po latach, dowiedzieliśmy się, że był to drugi batalion 54 gwardyjskiej brygady pancernej, dowodzony przez 30-letniego Bohatera ZSRR majora gwardii Siemiona Wasiljewicza Chochriakowa. Po całonocnym boju, pełnym dramatycznych epizodów, w którym uczestniczyły także pozostałe bataliony 54 gwardyjskiej brygady pancernej, 23 gwardyjskiej brygady piechoty zmotoryzowanej i 1419 pułku artylerii samobieżnej miasto zostało wyzwolone we wczesnych godzinach rannych 17 stycznia 1945 roku.
Szaleńczą szarżę na umocnione, przygotowane do długotrwałej obrony miasto, oddział dowodzony przez majora Chochriakowa opłacił wysokimi stratami. W ulicznym boju poległo czterdziestu ośmiu czołgistów, artyle-rzystów i fizylierów. Największe straty ponieśli czołgiści. Zginęło ich trzydziestu ośmiu. W pierwszych minutach walki poległ między innymi: w Alejach — kapitan gwardii Siemion Płatonowicz Kiwa, sekretarz organizacji partyjnej batalionu. Brygada straciła także osiem czołgów, z których pięć zostało spalonych, a trzy wymagały poważnej naprawy.
Armia Radziecka wzięła w Częstochowie do niewoli ponad tysiąc żołnierzy Wehrmachtu, zdobyła osiem czołgów, wiele armat różnego kalibru i innego sprzętu.
Major Chochriakow, który za swój bohaterski czyn przedstawiony został do udekorowania po raz drugi Złotą Gwiazdą Bohatera Związku Radzieckiego nie zdawał sobie wówczas sprawy, że własnym męstwem i odwagą swych żołnierzy zapobiegł niemieckiej prowokacji, którą miało być zniszczenie Jasnej Góry. Czołgi z czerwoną gwiazdą na wieżach, uniemożliwiły wykonanie tej zbrodni.
Natychmiast po wyzwoleniu miasta wyszła z konspiracji, utworzona już w kwietniu 1944 roku, w okresie okupacji hitlerowskiej. Miejska Rada Narodowa. Na swym nadzwyczajnym posiedzeniu odbytym w domu Knysaków przy ul. Struga na Rakowie, wydała odezwę do ludności i zarządzenie o rozwiązaniu znienawidzonej przez społeczeństwo policji granatowej i powołaniu na jej miejsce nowego organu porządkowego — Milicji Obywatelskiej. Rada wezwała załogi wszystkich zakładów użyteczności publicznej do uruchomienia w ciągu najbliższych trzech dni usług na rzecz miasta. Jednymi z pierwszych, którzy odpowiedzieli na ten apel, godzi się w) tym miejscu dzisiaj przypomnieć, byli pracownicy wodociągów i elektrowni.
Komuniści, działacze Polskiej Partii Robotniczej, która od 1942 roku prowadziła bezpardonową walkę z hitlerowskim okupantem, niezwłocznie przystąpili do organizowania życia politycznego, gospodarczego i kulturalnego w mieście. Natychmiast po wyzwoleniu miasta, w dniu 17 stycznia 1945, zgłosił się w tym celu do pierwszego komendanta wojskowego Częstochowy — obecnego na naszej uroczystości — Piotra Fomicza Jurczenki — sekretarz Komitetu Miejskiego PPR — Roman Baran. Polska Partia Robotnicza była bowiem jedyną siłą polityczną, która przyjęła na swe barki pełną odpowiedzialność za przyszłość i rozwój kraju.
Przy wydatnej pomocy przedstawiciela dowództwa Armii Radzieckiej — generała Usowa, władza partyjna i administracyjna, krok za krokiem normalizowały życie w mieście.
Smutna, a w wielu przypadkach wręcz tragiczna była spuścizna jaką młoda, ludowa władza przejęła po latach rządów międzywojennych i ponad pięcioletnim okresie hitlerowskiej okupacji. Zniszczone, ogołocone z maszyn fabryki, brak surowców i materiałów, katastrofalny brak żywności, fatalny stan zdrowotny ludności a zwłaszcza dzieci i młodzieży, zdewastowane szkoły, chylące się ku ruinie liczne budynki — oto ponury obraz ówczesnych dni, tygodni i miesięcy.
Trzeba było wielu wyrzeczeń, i pracy, gorącego serca i patriotyzmu by krok po kroku poprawiać warunki bytu i pracy miejscowego społeczeństwa.
Gdy dzisiaj w czterdziestolecie wyzwolenia Częstochowy, która dla nas, częstochowian jest także czterdziestoleciem Polski Ludowej, dokonujemy bilansu przebytej drogi widzimy jak bardzo w ciągu tych lat zmieniły się warunki naszego życia i pracy, jak bardzo zmieniło się i rozwinęło nasze miasto, w którym żyjemy, pracujemy i uczymy się.
Wiemy, że mamy za sobą drogę bynajmniej nie gładką i prostą, a pełną wybojów i zakrętów. Że nie była ona wolna od błędów i fałszywych ocen. Nikt jednak nie może kwestionować ogromnych przeobrażeń, jakie dokonały się w naszym kraju, w naszym województwie, naszym mieście.
Dzisiejsza Częstochowa należy do liczących się w kraju ośrodków przemysłowych. Tutejsza Huta im. B. Bieruta jest trzecim w Polsce, po Hucie im. „Lenina” i hucie „Katowice” obiektem metalurgicznym. Po Łodzi i Bielsku Częstochowa jest trzecim ośrodkiem polskiego włókiennictwa. Rozwinięte są także inne, liczne gałęzie wytwarzania. W latach Polski Ludowej utworzono tu dwie wyższe uczelnie o wielokierunkowym zakresie kształcenia młodzieży — Politechnikę Częstochowską i Wyższą Szkołę Pedagogiczną. Działają dwie szkoły artystyczne — Państwowe Liceum Sztuk Plastycznych i Państwowa Szkoła Muzyczna, liczne szkoły średnie ogólnokształcące i zawodowe, szeroko rozwinięte jest szkolnictwo podstawowe.
Miasto ma znaczące w kraju profesjonalne placówki kulturalne — Państwową Filharmonię, Teatr im. Adama Mickiewicza, Muzeum Okręgowe, Bibliotekę Wojewódzką. Są one organizatorami wysoko cenionych w kraju imprez o charakterze ogólnopolskim i dobrze służą upowszechnianiu kultury wśród szerokich rzesz społeczeństwa. Nieporównywalnie lepsza jest opieka zdrowotna. Realizowana budowa Wojewódzkiego Szpitala uczyni ją za dwa, trzy lata jeszcze bardziej skuteczną.
A samo miasto? Gdy patrzy się na nowe dzielnice i osiedla, na biało-czerwone tramwaje i autobusy, stadiony, pływalnie i boiska, śmiałe rozwiązania komunikacyjne — trudno sobie uzmysłowić, że w dniach 1945 roku to samo miasto było tak dalece inne — poważnie zaniedbane.
Czynimy wszystko by podobnie jak nasza socjalistyczna Ojczyzna — Polska Ludowa, Częstochowa stawała się coraz ładniejsza, coraz bardziej zagospodarowana. Jest to jednak sprawa nie tylko władz miasta, ale szerokiego ogółu mieszkańców, których reprezentantem jest Miejska Rada Narodowa.
Dzisiejsza uroczysta Sesja Miejskiej Rady Narodowej ma odświętny, okazjonalny charakter. Nie czas tu i miejsce na określanie naszych zadań. Czynimy to na bieżąco, na sesjach roboczych. Dzisiaj, tak jak wówczas, gdy 17 stycznia 1945 roku mieszkańcy wyzwolnej Częstochowy mocno ściskali dłonie swych wybawicieli, pragniemy dać wyraz naszej pamięci o historycznym wydarzeniu, które zapoczątkowało nowy czas w dziejach rozwoju miasta, w życiu mieszkańców.
Szczególnie serdeczne wyrazy wdzięczności kierujemy więc dzisiaj do żyjących w Kraju Rad byłych żołnierzy Armii Czerwonej, którzy w styczniowych dniach 1945 roku walczyli o wyzwolenie Częstochowy a zwłaszcza do byłych żołnierzy 54 gwardyjskiej brygady pancernej, 23 gwardyjskiej brygady piechoty zmotoryzowanej, do byłych artylerzystów 1419 pułku, do byłych czołgistów 100, 237 i 242 brygad 31 gwardyjskiego samodzielnego korpusu pancernego, do byłych żołnierzy 13 gwardyjskiej dywizji piechoty. Liczne groby ich towarzyszy broni pozostały na polskiej ziemi, na częstochowskim cmentarzu dając świadectwo ofiar złożonych u progu naszej wolności i naszego życia.
Pozwólcie, nasi drodzy, szanowni goście — Towarzysze: Piotrze Jurczenko i Pawle Lamienkowie, że te wyrazy wdzięczności złożymy na Wasze ręce. Byliście bowiem wśród tych, którzy rozstrzygali o powodzeniu działań wojskowych podjętych dla wyzwolenia Częstochowy.
Niewątpliwą dumą i zaszczytem napawa nas świadomość, że udział jednostek Armii Czerwonej w wyzwalaniu Częstochowy, upamiętniony został nadaniem im miana „częstochowskich”. Tę nazwę zachowały do dzisiaj pułki czołgów radzieckich Sił Zbrojnych stacjonujących na Białorusi i Ukrainie, kontynuujące historyczne tradycje 54 i 100 gwardyjskich brygad pancernych.
Gdy mówimy dzisiaj o czterdziestej rocznicy wyzwolenia, gdy bilansujemy dorobek i osiągnięcia naszego polskiego czterdziestolecia, uświadamiamy sobie, że po raz pierwszy w dziejach naszej państwowości, naród polski nieprzerwanie przez czterdzieści lat mógł rozwijać się w bezpiecznych nienaruszalnych granicach. Na straży bowiem tych granic stoi dobrze wyszkolone i wyposażone techniczne Ludowle Wojsko Polskie związane sojuszniczym układem Warszawskim z najpotężniejszą armią państw socjalistycznych — Armią Radziecką. Potęga, militarna Układu Warszawskiego którego trzon stanowi Armia Radziecka wsparta konsekwentnie pokojową polityką państw socjalistycznych stanowi najskuteczniejszą rękojmię utrzymania pokoju w Europie i bezpieczeństwa naszych — granic Polski Socjalistycznej.