Вечером, накануне памятного освобождения Ченстоховы, я спешно возвращался домой, чтобы успеть до назначенного комендантского часа. Старый сторож уже закрывал ворота.
Весь день мы жили в нервном напряжении. С коллегами и знакомыми мы делились последними новостями, которые о предстоящем фронте доходили до нас. И это были самые благоприятные и откровенные новости. Из уст в уста передавались друг другу все ближе и ближе знакомые. Больше осведомлённые втайне рассказывали, что они уже форсировали, уже захватили и продвигаются в темпе, не указанном в историях войн, и бьют, гнут и сокрушают. Это был мощный ураган, который огнем, железом и героизмом солдат Советской Армии сметал противника, как придорожную пыль, как стебли соломы и мусор, который ветер уносит по полям и дорогам.
Волнение, которое усиливалось изо дня в день, сегодня достигло кульминации: были те, кто прошлой ночью ощущал Дрожь земли от грохота орудий, другие отчетливо слышали непрерывную и мощную артиллерийскую канонаду и даже видели вспышки в небе.
Старый сторож, работая ключом в замке ворот, сказал приглушенным голосом: «они уже, вроде, в Кельце». «Где там, в Кельце, – ответил я, - они уже в Конецполе, а завтра будут у нас». Я сперва увидел блеск глаз, а потом услышал громкий, радостный смех. «Уже в Конецполе?» - повторил он, приятно удивившись и рассмеявшись, и быстро закрыл ворота. Еще на лестнице послышался смех и ускоренный стук тапочек: это старина спешил поделиться этой новостью с домочадцами и с другими жильцами дома.
Назавтра, 16 января, движение по городу было, казалось бы, нормальным. С самого утра люди бродили по улицам, совершали дополнительные покупки продуктов питания (в основном на черном рынке) и обменивались в кратких словах последними новостями о предстоящем фронте. Волнение было видно на всех лицах.
Около одиннадцати часов прилетел советский самолет-разведчик. На Старом Рынке формировался отряд вооруженных фольксдойчей. Заметив самолет, они быстро разбежались в панике во все стороны.
Вскоре после тринадцатого часа по Варшавской улице, а затем через площадь Дашинского в первую Аллею ворвался советский танк. Почти посреди проезжей части, перед домом, обозначенным номером двенадцать, стоял четырехтонный грузовик. Несущийся танк врезался в него сзади. Машина от удара подскочила вверх, после чего, разбившись, рухнула на тротуар. Слышались только глухие, грохочущие удары оторванного деревянного ящика машины, который подпрыгивал по широкому тротуару, как пустой раздутый коробок от спичек.
В открытой башне танка стоял танкист с ППШ, который предупреждающе стрелял вверх или попеременно кричал. А голос у него был громкий, звонкий и отчетливый — его слышно было по обе стороны аллеи: «поляки, мы принесли вам свободу!». Это был первый крик, который я услышал и который понял почти любой поляк, хотя этот крик был по-русски. И снова он выстрелил вверх и поднял новый крик: «Да здравствует свободная Польша!». Лицо у него было при этом веселое, смеющееся, а в глазах — пылкость и мужество, какие свойственны только молодым людям, когда в них есть глубокая вера в то, что они совершают великий и добрый поступок.
А танк уже в этом безумном порыве поворачивает под прямым углом налево в сторону вокзала, после чего бросается еще раз налево на другую проезжую часть проспекта и останавливается перед домом, обозначенным номером одиннадцать.
Немцы, ошеломленные и напуганные этой необычайной храбростью и бравадой, хоронились во дворах, в домах и воротах, боясь выглянуть на улицу. Наконец начинают стрелять солдаты вермахта, спрятанные в бетонном уличном бункере, построенном перед домом № 6, и открывают пулеметный огонь по танку. Экипаж танка через несколько секунд после остановки делает из пушки первые выстрелы в сторону бункера.
Немецкий бункер в аллее уже замолк, пораженный точными снарядами. Немцы, спрятавшиеся в воротах среди мирного населения, стреляли по танку, стоявшему перед домом №11. Второй советский танк стоял на площади Дашиньского, у выхода I Аллеи, и там вел бой. На фоне стен костёла св. Сигизмунда были видны советские солдаты, идущие с улицы Варшавской на улицу Краковскую, откуда уже не трудно будет добраться по улицам: Соборной и Фабричной до центрального вокзала. Нам стало ясно и понятно тогда предположение стратегического плана: танки связали в бою всю силу немецких войск, сосредоточенных в Средместье, а в это время пехота боковыми улицами окружала город и вытесняла противника, ликвидируя густо разбросанные точки сопротивления.
Бой продолжался уже больше часа. И тогда эта случайность предопределила трагическую участь для танка перед домом под номером одиннадцатым.
Немцы, уже вытесненные с главного вокзала, бегут хаотично поодиночке и группами через Аллеи направляются на запад, на шоссе в сторону Бляховни. Группа солдат с сержантом во главе, вбежала в панике в проходной угловой дом под номером тринадцатым, пробежала через двор и оказалась в узком коридоре, ведущем к Аллее.
Примерно в это же время приоткрылся люк на башне танка, и появился один из танкистов, который, осмотревшись вокруг, неторопливо спустился вниз и встал рядом с танком. Это был тот самый, который издавал до этого возгласы. Вот и сейчас он беззаботно рассмеялся, посмотрел вверх и, запрокинув голову, крикнул: «поляки…» но не закончил. Сзади танка показались немцы. Расстояние, которое отделяет их от танка, не составляет и пятнадцати метров. Отступать уже слишком поздно, потому что танкист направляет ППШ на них и бежит к ним. Выстрелы прозвучали почти одновременно. Танкист падает лицом на землю. Немецкий сержант из «панцерфауста» целится в танк, но руки у него дрожат. Не трудно попасть в танк с расстояния менее пятнадцати метров. Танк горит, немцы стреляют с близкого расстояния по пытающимся выбраться из пламени танкистам. До поздней ночи горел героический танк, палёный запах от горящих тел разносился далеко, и только до тела танкиста, лежащего на замерзшем тротуаре, пламени не доходило.
Десять танков, которые в дерзкой атаке ворвались в Ченстохову, связали в бою все силы противника и не позволили ему совершить гнусные замыслы по уничтожению города, спасли несколько сотен евреев, заключенных в Хасаге и предназначенных для вывоза на уничтожение. Десять танков героически захватили сто пятидесятитысячный город, и только тот один был полностью уничтожен.
До поздней ночи продолжалась очистка города от неприятеля, не нашедшего лаззек в окружавшем город кольце советских войск.
На следующий день утром к сгоревшему танку подъехал легковой автомобиль, из которого вышли несколько офицеров Советской Армии. Один из них (позже говорили, что это был полковник или генерал) быстро подбежал к лежащему на замерзшем тротуаре танкисту. Он взял его за плечи и повернул лицом вверх. Мгновение он смотрел в лицо убитого, и вдруг из его груди вырвался ужасный стон. «Сынок мой любимый…» и рыдания мучительные, страшные сотрясли всю его фигуру. Прохожие, наблюдавшие за этой сценой, плакали вместе с больным отцом.
Ченстохова через несколько месяцев после освобождения, на главной площади перед ратушей, поставила памятник танкисту: на танке стоит с ППШ молодой солдат, как это было в те январские дни.
Памятник за освобождение из плена, за спасение города от разрушения и гибели, и прежде всего за жертвенно пролитую кровь героическими солдатами Советской Армии.
Ченстоховская газета, 1959, №3, стр. 7
Wieczorem, w przeddzień pamiętnego wyzwolenia Częstochowy, pośpiesznie wracałem do domy, by zdążyć przed wyznaczoną godziną policyjną. Stary dozorca zamykał już bramę.
Przez cały dzień żyliśmy w nerwowym napięciu. Z kolegami i znajomymi dzieliliśmy się najnowszymi wiadomościami, które o zbliżającym się froncie docierały do nas. A były to wiadomości najbardziej pomyślne i wręcz rewelacyjne. Z ust do ust podawano sobie coraz bliższe i bardzie znajome. Więcej wtajemniczeni potajemnie opowiadali, że już sforsowali, już zdobyli i posuwają się w tempie nie notowanym w historiach wojen i biją, gniotą i miażdżą. Był to potężny huragan, który ogniem, żelazem i bohaterstwem żołnierzy Armii Radzieckie zmiatał przeciwnika jak pył przydrożny, jak źdźbła słomy i śmieci, które wiatr unosi po polach i drogach.
Podniecenie, które potęgowało się z dnia na dzień, dziś doszło do punktu kulminacyjnego: byli tacy, którzy nocy ubiegłej wyczuwali drżenie ziemi od huku dział, inni wyraźnie słyszeli nieprzerwaną i potężną kanonadę artylerii, a nawet widzieli błyski na niebie.
Stary dozorca, manipulując kluczem w zamku bramy powiedział głosem przyciszonym: „Są już podobno w Kielcach”. „Gdzie tam w Kielcach – odpowiedziałem – są już w Koniecpolu, a jutro będą u nas”. Dojrzałem najpierw błysk oczu a potem usłyszałem śmiech głośny, radosny. „Już w Koniecpolu?” - powtórzył przyjemnie zdumiony i roześmiany i szybko zamknął bramę. Jeszcze na schodach słyszałem śmiech i przyśpieszone człapanie pantofli: to starowina pędził, by podzielić się tą nowiną z domownikami i z innymi lokatorami domu.
Nazajutrz, 16 stycznia, ruch na mieście był pozornie normalny. Od samego rana ludzie kręcili się po ulicach, robili uzupełniające zakupy artykułów żywnościowych (przeważnie na czarnym rynku) i wymieniali w krótkich słowach najświeższe wiadomości o zbliżającym się froncie. Podniecenie widać było na wszystkich twarzach.
Około godziny jedenastej nadleciał zwiadowczy samolot radziecki. Na Starym Rynku formował się oddział uzbrojonych volksdeutsch´ów. Gdy spostrzegli samolot szybko rozpierzchli się, uciekając w popłochu we wszystkich kierunkach.
Krótko po godzinie trzynastej ulicą Warszawską, a następnie przez Plac Daszyńskiego wpadł w Pierwszą Aleję radziecki czołg. Prawie na środku jezdni, przed domem oznaczonym numerem dwunastym, stał czterotonowy samochód ciężarowy. Pędzący czołg wpadł na niego z tyły. Samochód od uderzenia podskoczył do góry, po czym strzaskany zwalił się na chodnik. Słychać tylko było głuche, dudniące uderzenia oderwanej drewnianej skrzyni samochodu, która podskakiwała po szerokim chodniku, jak wyolbrzymione puste pudełko od zapałek.
W odkrytej wieżyczce czołgu stał czołgista z pepeszą, który ostrzegawczo strzelał w górę, lub na przemian wznosił okrzyki. A głos miał donośny, dźwięczny i wyraźny – słychać go było po obu stronach Alei „Polacy, przynieśliśmy wam wolność!”. Był to pierwszy okrzyk, jaki usłyszałem a który zrozumiał prawie każdy Pola, chociaż okrzyk ten był wzniesiony po rosyjsku. I znowu strzelał w górę i wznosił nowy okrzyk: „Niech żyje wolna Polska!”. Twarz miał przy tym pogodną, śmiejąc, a w oczach zapał i odwagę, jakie cechują tylko młodych ludzi, gdy est w nich to głębokie przekonanie, że spełniają wielki i dobry czyn.
Ale już czołg w tym szalonym pędzie skręca pod kątem prostym na lewo w stronę dworca, po czym rzuca się jeszcze raz na lewo na drugą jezdnię Alei i zatrzymuje się przed domem oznaczonym numerem jedenaście.
Niemcy, oszołomieni i wystraszeni tą niezwykłą odwagą i brawurą pochowali się po podwórzach, w domach i bramach, bojąc się wyjrzeć na ulicę. Wreszcie zaczynają strzelać żołnierze wehrmachtu, ukryci w betonowym bunkrze ulicznym, zbudowanym przed domem nr 6 i otwierają ogień z karabinów maszynowych w stronę czołgu. Załoga czołgu w kilka sekund po zatrzymaniu się oddaje z działa pierwsze strzały w stronę bunkra.
Od huku lecą wszystkie szyby w pobliskich domach, ludzie pośpiesznie z górnych pięter uciekają na dół, do piwnic i schronów. W kilkanaście osób tłoczymy się w małym składziku przy sklepie, do którego były otwarte drzwi wprost z bramy, w domu pod nr 9.
Bunkier niemiecki w Alei już zamilkł, trafiony celnymi pociskami. Niemcy, pochowani w bramach wśród cywilnej ludności, strzelali do czołgu stojącego przed domem nr 11. Drugi czołg radziecki stał na placu Daszyńskiego, u wylotu I Alei i tam prowadził bój. Na tle murów kościoła św. Zygmunta widać było żołnierzy radzieckich, przebiegających z ulicy Warszawskie na ulicę Krakowską, skąd nie trudno już będą mogli dostać się ulicami: Katedralną i Fabryczną do dworca głównego. Stało się jasne dla nas i zrozumiałe wówczas założenie planu strategicznego: czołgi związały w boju całą siłę wojsk niemieckich, skoncentrowanych w śródmieściu, a w tym czasie piechota ulicami bocznymi okrążała miasto i wypierała nieprzyjaciela, likwidując gęsto rozsiane punkty oporu.
Walka trwała już przeszło godzinę. I wtedy to przypadek zrządził tragiczny los dla czołgu przed domem pod numerem jedenastym.
Niemcy wypierani już z dworca głównego przebiegają chaotycznie pojedynczo i po kilku przez Aleje kierując się na zachód, na szosę w stronę Blachowni. Grupa żołnierzy z sierżantem na czele, wpadła w popłochy do przejściowego narożnego domu pod numerem trzynastym, przebiegła przez podwórze i znalazła się w wąskim korytarzu, prowadzącym do Alei.
W tym samym mniej więcej czasie uchyliła się klapa na wieżyczce czołgu i ukazał się jeden z czołgistów, który rozejrzawszy się wokoło, spokojnie zeszedł na dół i stanął obok czołgu. Był to ten sam, który wznosił przedtem okrzyki. Oto i teraz beztrosko się roześmiał, spojrzał w górę i z zadartą głową krzyknął: „Polacy…” lecz nie dokończył. Z tyłu czołgu ukazali się Niemcy. Odległość, jaka ich dzieli od czołgu nie wynosi nawet piętnastu metrów. Cofnąć się jest już za późno, ponieważ czołgista skierowuje pepeszę w ich stronę i biegnie ku nim. Strzały padły prawie jednocześnie. Czołgista pada twarzą na ziemi. Niemiecki sierżant z „pancerfausta” mierzy do czołgu, lecz ręce mu drżą. Nie trudno jest trafić do czołgu z odległości niecałych piętnastu metrów. Czołg płonie, Niemcy strzelają z najbliższej odległości do usiłujących wydostać się z płomieni czołgistów. Do późnej nocy płonął bohaterski czołg, swąd z palących się ciał roznosił się daleko, a tylko ciała czołgisty leżącego na zamarzniętym chodniku płomienie nie dosięgły.
Dziesięć było czołgów, które w brawurowym ataku wpadły do Częstochowy, związały w boju wszystkie siły nieprzyjaciela i nie pozwoliły mu dokonać niecnych zamysłów zniszczenia miasta, ocaliły kilkuset Żydów, więzionych w Hasagu i przeznaczonych do transportu na wyniszczenie. Dziesięć czołgów bohatersko zdobyło stu pięć dziesięciotysięczne miasto, a tylko ten jeden został całkowicie stracony.
Do późnej nocy trwało oczyszczanie miasta z nieprzyjaciela, który nie znalazł luk w okrążającym miasto pierścieniu wojsk radzieckich.
Nazajutrz w godzinach rannych do spalonego czołgu podjechał samochód osobowy, z którego wysiadło kilku oficerów Armii Radzieckiej. Jeden z nich (mówiono później że był to pułkownik, czy też generał) szybko podbiegł do leżącego na zamarzniętym chodniku czołgisty. Podniósł go za ramiona i odwrócił twarzą do góry. Chwilę patrzył w twarz zabitego i nagle jęk okropny wydobył się z jego piersi. „Synu mój kochany”… i szloch bolesny, straszny wstrząsnął całą jego postacią. Przechodnie, którzy obserwowali tę scenę, płakali wespół ze zbolałym ojcem.
Częstochowa w kilka miesięcy po wyzwoleniu, na głównym placu przed ratuszem, postawiła pomnik czołgisty: na czołgu stoi z pepeszą młody żołnierz, tak jak to miało miejsce w tamtych styczniowych dniach.
Pomnik za oswobodzenie z niewoli, za ocalenie miasta od zniszczenia i zagłady, a przede wszystkim za ofiarnie przelaną krew przez bohaterskich żołnierzy Armii Radzieckiej.
Gazeta Częstochowska, 1959, nr 3, s. 7