Лестница перед Ясногурским монастырём со следами гусениц Т-34-85. Была демонтирована к первому визиту Яна Павла II 1979 года, чтобы он смог подъехать к монастырю
Лестница перед Ясногурским монастырём со следами гусениц Т-34-85. Была демонтирована к первому визиту Яна Павла II 1979 года, чтобы он смог подъехать к монастырю
Был декабрь 1944 года. По городу были расклеены плакаты «Правовой статут поляков». Параграф 3, пункт b) гласил:
«Польскому населению запрещено пользоваться дровами в течение этой зимы. Ибо зима будет в Генеральной губернии так горяча, как были горячи дела немецкого Африканского корпуса в Ливии, Триполи, Тунисе.
Генерал-Губернатор (—) Франк»
Немцы сдирали афиши острыми лопатками. Это происходило на Главной Аллее, тогда Адольф-Гитлер-Алее.
С одного ее конца виднелся костел св. Зигмунта, с другого, в отдалении на холме, темнели над линией валов очертания монастыря. Перед «щитом» — снежное пространство, на нем фигурка Богоматери в короне из жестяных звезд, одинокая группа лиственниц, ниже — лестница, ведущая на аллею Сенкевича между двумя парками, где на могиле Неизвестного Солдата лежали еловые ветки, перевязаные бело-красной лентой.
День 15 декабря. Жандармы в зеленой форме, гестаповцы в штатском, солдаты Вермахта наводняют подъясногорский район. Окружены дома, перекрыты выходы улиц.
Офицер разведки докладывает в ченстоховский штаб АЛ:
— Аресты, обыски… репрессии против населения. Немцы намерены сделать Ченстохову и ее окрестности оборонительным укрепленным районом. Вокруг города выстроились несколько батарей зенитных орудий.
На Ясной Горе ощетинились стволы пушек. Гитлеровцы пока еще надменны. Разные «Йозефы», «Гансы», «Фрицы» спокойной рукой записываются в памятные книги монастыря. Недавно там также ставили свои подписи вожди. Им тогда не приходило в голову, что все может измениться.
Записи в монастырской книге:
17 IX 1940 — Ганс Франк, Элизабет Франк, Брижит Франк.
27 X 1940 — Г. Гиммлер.
11 VIII 1941 — фон Инструктор.
Рядом значится более поздняя приписка: «фон инструктор — это был Гитлер инкогнито».
Уже январь 1945 года, а «зиме быть жаркой». На ченстоховском черном рынке появляются, наконец, карманные батарейки. Ченстоховский округ АЛ устанавливает связь с Люблином: «пришлите новые батареи к радиостанции» 12 января приходит ответ: «плохие погодные условия, мы не можем выслать самолет».
И в тот же день начинается великое наступление. С плацдарма под Сандомиром войска I Украинского фронта во главе с маршалом Коневым берут направление на Ченстохову.
Утро 16 января еще ничего не предвещало. Немецкое командование, занимавшее ясногорские здания, начало неторопливую подготовку к обороне на случай, если приблизятся русские.
К руководству монастыря явились три офицера из немецкого штаба. Отсалютовав, щелкнув каблуками, они предложили: мы дадим столько железнодорожных вагонов, сколько вам потребуется для эвакуации.
Расказывает брат-паулин¹:
— Наше начальство вежливо поблагодарило их за это. Мы больше доверяем Богоматери, — сказало оно, - чем военным силам. Они пришли потом второй раз и снова предложили, а мы так же поблагодарили. И тогда они сказали так: "мы хотели, а вы не хотели, поэтому, если что-то случится, какое-либо происшествие с Ясной Горой, мы за это не отвечаем». Мы им не доверяли. Ведь они уже в 39-м году хотели уничтожить нам Ясную Гору, а потом выпустили брошюру, что то якобы сплетни были. Я вам расскажу, как это было тогда на самом деле… Итак, на третий день, в первое воскресенье сентября 39 года, в восемь часов утра произошли три страшных взрыва. И такие сильные, знаете ли, казалось, эти толстые стены выдавит. И кто-то от неожиданности упал на землю. Я был тогда как раз в ризнице, сразу после этих взрывов туда приходили люди, находившиеся во дворе перед часовней, и приносили осколки, горячие. Я сам их трогал, и все утверждали, что едва не были убиты этими осколками. Один из пришедших был священником. Он сказал, что видел немецкий самолет, как он летел над Ясной Горой, во время этих взрывов. Через несколько дней немецкая Жилищная Комендатура разместилась в Королевских покоях. И военный гарнизон тоже был. Сразу, как только пришли, захотели попасть на башню; думали, что там, могли быть ещё наши солдаты. Их вел проводил из монахов; когда они поднимались туда, то как раз куранты готовились ударить, а когда они готовятся ударить, то шумят. Немцы подумали, что это пулеметы, и так драпанули, что не удержишь. Потом на башне сделали наблюдательный пункт, во дворе установили тяжелые орудия, а в Арсенале был склад оружия. На валы никого не пускали, а когда наступил ноябрь или январь, годовщины восстаний, то обставили валы пулеметами.
Что касается паулинов, то один из них погиб в Дахау. Тот, что погиб в Дахау, вёл службу в мае и сказал на этой службе: заря свободы для Польши уже занимается. И за это его взяли там же. Настоятель просил отпустить его, они ему ответили: отпустим его, если он опровергнет всё сказанное, ведь Польша на тысячу лет уничтожена. Он не захотел отречься, говорил про польское восстание… и сгинул в Дахау, его сожгли в крематории.
…Сюда к нам на Ясную Гору приезжали целые массы разных немецких чиновников. Когда кто-нибудь из них должен был приехать, всегда приходил гестаповец и говорил, что будет тот и тот, и чтобы было открытие и закрытие Чудотворной Иконы. Когда должен был приехать Гитлер, то не говорили, кто будет, и было опоздание на час или даже больше. Все было так строго устроено, что никого не пропускали. Но всё было безупречно, только вскоре после этого они сожгли паулина в крематории.
И как мы им тогда могли верить, что они хотели дать эти железнодорожные вагоны, что они хотят спасти Ясную Гору.
Настоятель монастыря отцов-паулинов, о. Станислав Новак (интервью², данное сотруднику "Полпрессы" в апреле 1945 года):
«Когда в июле 1944 года было предложено начать подготовку к эвакуации, я энергично возражал, что скорее мы все погибнем, но эвакуировать монастыри мы не дадим, так как находимся под большей и мощнейшей опекой. Нападки, впрочем, начались уже значительно ранее: 23 апреля 1940 года, когда гестапо арестовало одного из отцов, о. Ромуальда в часовне Божьей Матери, и вывезло в Дахау, где он умер 23 IV 1942 года. В июле 1940 года Гестапо вызвало 6 братьев для расследования. ( … ) В ноябре 1943 года Гестапо приказало выслать 3 отцов за пределы Рейха и Генерал-губернаторства. Два отца отправились в ссылку в Хорватию, третий бежал и скрывался. В начале 1944 года начались нападки на монастырь и отцов. В феврале немцы выкатили перед входом в костёл пушки, устроив в подземельях склады с боеприпасами, а башню высотой 105 метров использовали в качестве наблюдательного пункта. Прямо под стенами были построены многочисленные бункеры. Почти половина монастырской территории была превращена в казармы, в которых проходили, не обращая внимания на святость места, постоянные возлияния с участием лиц женского пола».
Рассказывает Борис Полевой (репортаж записан в Москве в 1966 году на магнитофонную плёнку):
— Когда фронт наш выходил на Вислу, из-за Вислы к нам прибыли разведчики и польские партизаны, и доложили командованию фронта (доклад был сделан маршалу Коневу), что немцы готовят какую-то крупную провокацию в Ченстохове. Мы, конечно, знали, что там находится великолепный Ясногорский монастырь, который является одним из самых выдающихся памятников европейской культуры. Мы также знали, что там находится другая святыня: образ Богоматери Ченстоховской.
Разведчики сообщили нам, что немцы заминировали холм, на котором расположен монастырь, с помощью авиабомб. Больше они ничего не смогли нам сообщить.
Этого не знали в городе, не знали монахи. Немцы рыли как кроты. Сатанинский замысел они выполняли очень чётко, хотя и в спешке. Тем временем в восточной части монастыря, обращенной лицом к городу и главной аллее, монахи, как обычно, совершали свои ежедневные молитвы, и верующие, как обычно, собирались в тёмной часовне со сверкающими дарами стенами. Не осознающие, не ведающие, что рядом притаилась смерть.
Тем временем фронт приближался…
Из воспоминаний генерала армии Алексея Жадова:
«Согласно моим указаниям генерал Родимцев сформировал сильный передовой отряд. Отряд состоял из 42-го гвардейского стрелкового полка, усиленного танками, противотанковой артиллерией и саперами. Его задачей было преследовать отступающего противника, ворваться на его плечах непосредственно в Ченстохову и завязать бои до прихода главных сил».
По Варшавскому шоссе ехали советские танкисты из 2-го гвардейского танкового батальона. Командовал ими тридцатилетний майор С. В. Хохряков на уральском танке. Вокруг таились ещё немецкие ДЗОТы, готовые открыть огонь из противотанковых орудий. Ченстохова была уже близко…
Из писем бывших танкистов:
Василий Терентьевич Бобрун из города Хмельницкого:
«Помню, мне тогда было двадцать лет, и помню, как вдали виднелся монастырь в густом тумане. До сих пор у меня перед глазами одна из улиц этого города, на углу которой притаился немецкий танк „Пантера”! Из-за угла была брошена граната в наш первый танк Т-34. В этом танке погиб мой задушевный однополчанин, младший лейтенант Иван Куприн³, а двое его товарищей были тяжело ранены».
Санитарка танкового подразделения, Изабелла Леонтьевна Никулина:
«Похоронили мы потом Ивана Куприна под деревом за монастырем. Не знаю, смогу ли я найти это место сейчас. В город мы вошли тогда с восточной стороны. Сначала меня отправили на разведку вместе с женщиной-командиром танка — Ниной Бондарь⁴. Хорошо помню предместье, где в одном доме нас очень радушно принял какой-то хозяин. Город вместе с монастырем, который с высоты холма показывал нам дорогу, казался очень красивым. Мы хотели спасти их.
Наша часть после взятия города получила звание «Ченстоховской» и носит это звание по сей день. Нас мало осталось в живых. Здесь, в городе Хмельницком, нас, бывших танкистов из-под Ченстохова, четверо: Василий Терентьевич Бобрун, Михаил Карпович Волков, Анатолий Григорьевич Ачкасов. Мы иногда встречаемся. Василий даже пишет воспоминания о тех днях. Мне бы очень хотелось иметь фотографию Ченстохова, где погибло много наших товарищей. У меня два взрослых сына и дочь. Лишь бы наши дети больше никогда не видели войны».
Первая зелень в парках. Между парками — аллея Сенкевича, ведущая под гору. Несколько десятков метров вверх, и мы перед лестницей. Справа, ближе к старому парку, у восеми ступеней стёсаны края. Сильно стертые края идут тремя параллельными линиями. Прохожие говорят мне, что они не знают, откуда они взялись. Может быть, их протоптали паломники?…
Говорит брат-паулин:
— Тот час освобождения пришёл внезапно… Это было 16 января, в 15:15. Я как раз был тогда у калитки, когда произошел бой советского танка здесь, под самой лестницей, перед щитом. Он хотел подняться по этой лестнице, и когда вы пройдете туда, вы увидите, что края этой лестницы стёсаны теми гусеницами. То он хотел въехать, то съезжал обратно.
А немцы на Ясной горе ничего абсолютно не знали о том, что советские войска уже здесь. А как узнали, к обеду они совсем не притронулись, и началась страшная паника. И тут их комендант воскликнул, что в такой ситуации им приказано сжечь Ясную Гору под страхом смерти. Большинство солдат немедленно съехали с Ясной Горы, но та часть, что осталась, начала что-то делать в Королевских покоях.
А потом они высыпали со стороны щита и начали атаковать этот танк на лестнице. Он, почему не знаю, не мог достать их из пулемёта, только из своей пушки стрелял. Он выпустил несколько снарядов, два снаряда посекли лиственницу перед щитом, и, отскочив, эти снаряды упали к валам. Один попал в стену монастыря; там, если вы подойдете со стороны щита, вы увидите, там он вмурован. Тогда все окна повылетали.
Немцы были в замешательстве, но монахи все молились; был как раз час молитв, и мы были в часовне.
А потом этот танк ударили панцерфаустом, и те танкисты выскочили —полыхнуло…
По-моему, он, этот танк, спас нас, потому что ходили слухи, что немцы уничтожат здесь как можно больше поляков и уничтожат город. И из-за этого лихого въезда аж под Ясную Гору у немцев началась великая паника. К тому коменданту и остальным солдатам, что остались, один из наших монахов пошел спросить, что они теперь будут делать. Этот комендант ответил, что ему в таком случае приказано, под страхом смерти, сжечь Ясную Гору, когда будут отступать.
Монастырь был наготове. Все, кто спрятался здесь, и монахи, никто не спал тогда. Я был назначен наблюдателем. Таких наблюдателей было трое. Один человек был гражданским: пан профессор Монкоша, который учил клириков пению и который был одновременно комендантом пожарной охраны. К 23 часам немцы выкатили во монастырский двор восемь бочек с бензином. И эти бочки выставили рядом, откупорили, и оттуда полилось. В то же время там, где находится арсенал, была свалена огромная куча одеял, тоже облитых бензином. А впереди, где такая мозаика, сложенная из камней, стояли грузовики, зачиненные взрывчаткой, и все это залито бензином. Но снова раздались какие-то взрывы, и они скрылись. Только частично подпалили.
Профессор Эдвард Монкоша.
— 16-го, во вторник это было, у меня до второго часа занятия были. Прилетел один из клириков: идите скорее, увидите кое-что интересное. Смотрим со второго этажа с севера; немцы, в руках винтовки, шинели, убегают.
Мы также видели, как горят советские танки. Вдруг грохот. Снаряд где-то под нами на первом этаже разбил стену. Я уж тогда побоялся вернуться домой и заночевал на Ясной Горе.
11 час ночи, я уже сплю, ко мне влетает паулин: пан, у нас пожар во дворе. Я моментально, как пожарный, оделся в 15 секунд; обычно, пани, у нас на это 20 секунд с момента сигнала тревоги; когда вышел, увидел на середине двора, перед Арсеналом — целые тюки одеял, на них вылили бензин и этот бензин тек к сараям, где стояли коровы и было полно соломы. Ещё стояла машина и горела. На ней, наверное, сто пишущих машинок и сверху навалена солома. Эта горящая солома давала пламя на высоту 8 метров. Из-под машины лился бензин. Увидев все это и этот огонь, я стал кричать: «кто живой — ко мне, делать обваловку из снега!» А снег был. И этот снег задержал бензин.
Борис Полевой:
— Бензином было бы трудно разрушить такое огромное здание, мы больше боялись…
Но расскажу вам с начала. Так вот, маршал Конев вызвал меня и еще одного офицера и сказал: у вас следующая задача: задержать первое лучшее подразделение, проходящее через Ченстохову, и от имени меня и Верховного командования заблокировать весь монастырь, расставить часовых, чтобы помешать проникновению отступающих немцев. Второе: немедленно разминировать, любой ценой. Третье: ждать прибытия главных советских сил.
Тем временем фронтовая обстановка выглядела так: после накопления больших сил на так называемом Сандомирском плацдарме началось наступление. Одно крыло наших войск было направлено на Кельце, а другое крыло было направлено прямо на Ченстохову. В этом направлении были брошены наши танковые войска.
Прорвали фронт, прошли через Ченстохову, пошли дальше. Танки прошли, а немцы еще остались в тылу.
Получив приказ маршала, мы вылетели из Дембицы, это Жешувском воеводстве, там был еще тогда законспирированный немецкий завод частей для ракет Фау. Мы прилетели в Ченстохову, долго кружили над городом. Погода была плохая. Не стреляют — значит немцев нет и наших тоже нет. И мы начали искать место для посадки. Наконец мы приземлились, и какой-то крестьянин повёз нас дальше.
Мы вошли туда. Никого из наших еще не было. В это время через Ченстохову проходили наши понтонные части. Я представил все свои полномочия командиру части. Он назначил мне четверых саперов и караульный взвод. Мы расставили караулы, чтобы никто не пробрался.
И начали разминирование. Среди саперов был один очень способный лейтенант Алеша Капустин, студент Ленинградского политехнического института. Мне было бы приятно, если бы его фамилия была упомянута.
…Я сидел за столом. Отцы-паулины угощали нас, и, зная наши русские слабости, достали стародавние настойки, возможно, даже помнящие Кордецкого.
Вдруг появился Капустин. Но он так изменился, что я даже не узнал его в первый момент. Он работал всего сутки, но так похудел, не менее чем на 10 килограммов, кожа и кости. В любой момент ему грозила смерть, тем более что ничего не было известно о расположении мин и какой они были системы. Это был очень смелый сапер.
Он положил что-то на стол и говорит: «я разгадал загадку». Оказалось, что он принес и положил нам на стол немецкий взрыватель,который был подключен ко всей системе мин. Взрыватель выглядел как консервная банка, это был взрыватель химического типа. В нем находилась цинковая пластинка, на нее воздействала кислота. Когда кислота разъест пластинку — произойдёт взрыв.
Алеша сказал нам, что если бы произошел взрыв, то был бы уничтожен главный неф и алтарь, и та часть, где находятся могилы знаменитых поляков, и Образ.
Немцы подготовили коварную провокацию: поставили взрыватель замедленного действия. Монастырь взлетит на воздух через две недели, то есть когда мы уже туда придем, когда там будут советские войска. Проклятие за разрушение католического храма обрушилось бы тогда на советских людей, на Красную Армию.
Так задумали немцы.
Мы принялись за работу. Монахи тоже засучили белые рясы, выкапывая авиабомбы. Таких бомб было очень много, около 200 штук, разного калибра.
Мы закончили работу, саперов отпустили. Наступление продолжалось, и Алеша поехал, и саперы вслед за войском, а мы остались еще и охранять монастырь. Пока не пришли наши войска и комендатура, которой мы сдали все дела.
Настоятель отец Станислав Новак (интервью апреля 1945 года).
«Памятной ночью 16 января 1945 года части, дислоцированные здесь, ушли, но в последний момент немцы попытались совершить еще страшное преступление. На дворе подожгли облитые бензином одеяла, а из ведёр, наполненных бензином устроили дорожки в подземелье, где размещены были мины. Однако план уничтожения Ясной Горы сорвался. Находившийся в ту ночь в монастыре б. начальник пожарной охраны с помощью отцов сумел потушить замеченный пожар, тем самым не допустив взрыва мин, которые были специальной частью Красной Армии обезврежены и изъяты».
Монастырь — целый. Бои идут за Ченстоховой. На Страдоме немцы взорвали целый поезд боеприпасов. Я помню этот ужасный взрыв. Во многих домах обрушились потолки и вылетели окна. Много людей покалечилось. Мы, ченстоховяне, еще тогда не знали, что это за взрыв. Некоторых охватыватило отчаяние: неужели немцы могут вернуться?
Останавливаем первых советских солдат, спрашиваем: удержитесь ли вы? Нас успокаивают: скоро подтянем пехоту и артиллерию. Все будет в порядке.
Потом, помню, пехота ехала на танках. А еще потом подтянулись катюши, и мы уже могли быть спокойны.
Заявление отца настоятеля Станислава Новака от 8 февраля 1945 года:
«Я, нижеподписавшийся, настоятель Ясногорского монастыря, утверждаю, что в связи с операциями Советской Армии в районе Ченстоховы, костёл, монастырь на Ясной Горе ни разу не были предметом атак, несмотря на то, что на территории монастырских построек располагались немецкие военные склады, больницы, гаражи и конюшни, а прямо под стенами монастыря — немецкие бункеры.
После вступления в Ченстохову Красной армии установленные польские власти, а также Красная Армия стоят на позициях полного невмешательства в церковные дела и отправления религиозных практик.
Все ранее оккупированные немецкой армией здания были возвращены во владение монастырским властям.
В пределах монастыря не размещаются никакие воинские части. Богослужения в Ясногорском костёле проходят совершенно нормально и свободно, и приток верующих в настоящее время повысился.
Здесь были проведены две торжественные благодарственные службы в связи с освобождением Ченстоховы, и именно: первая 22 января этого года по инициативе Его Преосвященства Епископа, а следующая 4 февраля этого года по инициативе делегата Временного Правительства Республики Польша.
(—) отец Станислав Новак
настоятель монастыря»
Из воспоминаний генерала Алексея Жадова:
«Наша атака была настолько внезапной, что гитлеровцы не успели разрушить город. Я прекрасно помню, как представители духовенства благодарили нас за спасение образа Божьей Матери, находящегося в местном монастыре».
Из воспоминаний маршала Ивана Конева:
«Накануне битвы за Краков я выехал из Ченстоховы, где находился мой командный пункт по организации штурма Кракова. Все знали, что Краков не только должен быть освобожден, но и сохранен. Подобным образом мы взяли Ченстохову».
Из памятной книги монастыря:
«Был в монастыре», «Рады, что святыня уцелела», «Спасибо за мою экскурсию по Ясной Горе», «19 января 45 — Егоров» … «русский солдат Беликов… генерал-полковник Коротеев… лейтенант Денисов… Глушаков… Рубан… Жерденко… Важисов… полковник Жуков… капитан Камилов… Шахунов… врач Санников…»
«24 января 1945 года. Военный корреспондент газеты “Правда” — подполковник Борис Полевой».
Ему тогда было лет тридцать с чем-то, темные усы, коротко стриженные волосы. Баранья шапка-ушанка оттеняла ему лицо, когда он пересекал в солдатской шинели первые монастырские ворота — ворота Любомирских.
Сегодня слегка волнистые волосы припорошила седина, время от времени он отбрасывает со лба упавшую густую прядь. У него больше нет солдатских усов, нет солдатской формы.
Тёмно-синий свитер, суконный коричневый пиджак, приветливая улыбка, широкое движение руки, когда он приглашает меня сесть в это кресло, в комнате, где он ежедневно работает главным редактором «Юности». Редакция расположена в Москве на улице Воровского, во флигеле бывшего дворца Ростовых, описанном в «Войне и Мире».
На стене рисунок: на сломанных остриях стрел голубь с зеленой веточкой. Над ним большой шар солнца. И подпись: Picasso, 10 мая-62.
Мы вспоминаем те дни, когда он вошел в Ченстохову ранним утром и стоял на монастырском дворе.
Спрашивает, как сегодня выглядит город и холм…
Описываю монастырь таким же, каким он его видел 21 год назад. И ставлю перед ним деревянную птичку из подъясногорского храма.
А он вешает его над голубком Пикассо.
Był grudzień, 1944 rok. W mieście rozlepiono plakaty: «Statut prawny Polaków». Paragraf 3, punkt b) głosił:
«Ludności polskiej nie wolno korzystać z opału w czasie tej zimy. Zima bowiem będzie w Generalnej Guberni tak gorąca, jak gorące były przeżycia niemieckiego korpusu afrykańskiego w Libii, Tripolisie, Tunisie.
Generalny Gubernator (—) Frank»
Niemcy zdzierali afisze ostrymi łopatkami. Działo się to przy głównej alei, wtedy Adolf Hitler Alee.
U jednego jej końca widniał kościółek Sw. Zygmunta, u drugiego, w dalekiej perspektywie na wzgórzu, ciemniały nad linią wałów kontury klasztoru. Przed «szczytem» — śnieżna przestrzeń, na niej figurka Matki Boskiej w koronie z blaszanych gwiazd, samotna grupa modrzewi, niżej — schody prowadzące w Aleją Sienkiewicza, miądzy dwa parki, gdzie na grobie Nieznanego Żołnierza świerkowe gałązki wiązano biało-czerwoną wstążką.
Dzień 15 grudnia. Żandarmi w zielonych mundurach, gestapowcy w cywilu, żołnierze Wehimachtu zalewają podjasnogórską dzielnicę. Otoczono domy zablokowano wyloty ulic.
Oficer wywiadu melduje w częstochowskim sztabie AL:
— Aresztowania, rewizje… Represje wobec ludności. Niemcy mają zamiar uczynić z Częstochowy i jej okolic umocniony rejon obronny. Dokoła miasta ustawiono kilka baterii dział przeciwlotniczych.
Na Jasnej Górze jeżą się lufy dział. Hitlerowcy jeszcze wciąż są butni. Różne «Josephy», «Hanse», «Fritze» spokojną ręką wpisują się w pamiątkowe księgi klasztoru. Niedawno kładli też tam swoje podpisy wodzowie. Przez myśl im wtedy nie przeszło, że wszystko może się zmienić.
Zapisy w księdze klasztornej:
17 IX 1940 — Hans Frank, Elisabeth Frank, Brigitte Frank.
27 X 1940 — H. Himmler.
11 VIII 1941 — von Instruktor.
Obok widnieje późniejszy dopisek: «von Instruktor — to był Hitler incognito».
Jest styczeń 1945, a «zima ma być gorąca». Na częstochowskim czarnym rynku pojawiają się, wreszcie, kieszonkowe bateryjki. Częstochowski okręg AL nawiązuje łączność z Lublinem: «Przyślijcie nowe baterie do radiostacji». 12 stycznia przychodzi odpowiedź: «Złe warunki atmosferyczne, nie możemy wysłać samolotu».
I tego samego dnia rozpoczyna się wielka ofensywa. Z przyczółka pod Sandomierzem wojska I Frontu Ukraińskiego pod wodzą marszałka Koniewa biorą kierunek na Częstochowę.
Ranek 16 stycznia nie obiecywał jeszcze nic. Niemeckie dowództwo okupujące jasnogórskie budynki zaczeło bez pośpiechu przygotowania do obrony na wypadek, gdyby mieli zbliżyć się Rosjanie.
Do przełożonych konwentu zgłasza się trzech oficerów z niemieckiego sztabu. Salutują, trzaskają obcasami, proponują: Damy tyle taboru kolejowego, ile wam będzie potrzeba do ewakuacji.
Mówi brat paulin¹: — Nasza zwierzchność podziękowała im za to grzecznie. Więcej ufamy Matce Bożej — powiedziała — niż siłom wojskowym. To przyszli potem drugi raz i znów proponują, więc my tak samo podziękowaliśmy. A wtedy oni odpowiedzieli tak: «Myśmy chcieli, wyście nie chcieli, więc dlatego, kiedy coś nastąpi, jakiś kataklizm Jasnej Góry, to my nie odpowiadamy za to». Myśmy im nie ufali. Przecież oni już w 39 roku chcieli zniszczyć nam Jasną Górę, a potem wydali broszurę, że to niby plotki były. Ja pani opowiem, jak to było wtedy naprawdę… Otóż trzeciego dnia, w pierwszą niedzielę września 39 roku, o godzinie ósmej rano były trzy straszne detonacje. Ale tak silne, wie pani, że zdawało się, że te grube ściany wyciśnie. I kto się nie spodziewał, to przewrócił się na ziemię. Byłem wtedy akurat w zakrystii, zaraz po tych wybuchach przychodzili tam ludzie, którzy byli na dziedzińcu przed kaplicą, i przynosili odłamki, gorące. Sam dotykałem i wszyscy twierdzili, że o mało co tymi odłamkami nie zostali zabici. Jeden z tych, co przyszli, to był kościelny. On mówił, że widział samolot niemiecki, jak leciał nad Jasną Górą, w trakcie jak te wybuchy były. Parę dni potem niemiecka Komendantura Kwaterunkowa ulokowała się w Pokojach Królewskich. I garnizon wojska też był. Zaraz, jak tylko przyszli — chcieli się dostać na wieżę; myśleli że tam może jeszcze są nasi żołnierze. Poprowadził ich jeden z zakonników; jak tam się wspinali, to akurat zegar przygotowywał się do bicia, a jak on się przygotowuje do bicia, to robi hałas. Niemcy myśleli, że to karabiny maszynowe i tak uciekali z powrotem, że nie dali się powstrzymać. Potem z tej wieży zrobili punkt obserwacyjny, na dziedzińcu ustawili ciężkie działa a w Arsenale był skład broni. Na wały nikogo nie wpuszczali, a jak przyszedł listopad czy styczeń, rocznice powstań, to obstawiali wały karabinami.
Jeśli chodzi o paulinów, to jeden zginął w Dachau. Ten, który zginął w Dachau, to on miał nabożeństwo majowe i powiedział na tym nabożeństwie: jutrzenka wolności dla Polski już świta. I za to go z miejsca zabrali. Przeor starał się o wypuszczenie go, to oni mu odpowiedzieli: wypuścimy go, ale żeby on to wszystko odwołał, co powiedział, bo przecież Polska na tysiąc lat przepadła. On nie chciał odwołać, mówił, że Polska powstanie… I w Dachau zginął, został spalony w krematorium.
…Tu do nas na Jasną Górę przyjeżdżały całe masy różnych niemieckich dygnitarzy. Gdy któryś z nich miał przyjechać, to zawsze przychodził przedtem gestapowiec i mówił, że będzie ten i ten, i żeby było odsłonięcie i zasunięcie Cudownego Obrazu. Jak miał Hitler przyjechać, to nie powiedział, kto będzie, i było spóźnienie jakąś godzinę czy nawet więcej. Wszystko było tak ostro obstawione, że nikogo nie przepuszczali. Ale tak to było bez zarzutu, tylko wkrótce potem spalili paulina w krematorium.
I jak myśmy im wtedy mogli wierzyć, gdy chcieli dać ten tabor kolejowy, że oni chcą ocalić Jasną Górę.
Przeor klasztoru oo paulinów, o. Stanisław Nowak (wywiad² udzielony współpracownikowi «Polpressu» w kwietniu 1945 roku):
«Gdy w lipcu 1944 roku zaproionowano rozpoczęcie przygotowań do ewakuacji, zgłosiłem energiczny sprzeciw że raczej wszyscy zginiemy, a ewakuować klasztory nie damy, gdyż pod większą i potężniejszą opieką się znajdujemy. Szykany zresztą rozpoczęły się już znacznie wcześniej; w dniu 23 kwietnia 1940 roku kiedy to gestapo aresztowało jednego z ojców, o. Romualda w kaplicy Matki Boskiej i wywiozło do Dachau, gdzie zmarł 23 IV 1942 roku. W lipcu 1940 roku gestapo wezwało 6 braci na śledztwo. (…) W listopadzie 1943 roku gestapo rozkazało wydalenie 3 ojców poza granicę Rzeszy i Generalnego Gubernatorstwa. Dwóch ojców udało się na wygnanie do Chorwacji trzeci zbiegł i ukrywał się. W początkach 1944 roku rozpoczęła się nagonka na klasztor i ojców. W lutym Niemcy zatoczyli przed wejściem do kościoła armaty, urządzając w podziemiach składy z amunicją, a wieży, liczącej 105 metrów wysokości, używano jako punktu obserwacyjnego. Tuż pod murami zbudowano liczne bunkry. Blisko połowa terenu klasztornego zamieniona została na koszary, w których odbywały się, bez zwracania uwagi na świętość miejsca, stałe libacje z udziałem osób płci żeńskiej».
Mówi Borys Polewoj (relacja nagrana w Moskwie iw 1966 roku na taśmę magnetofonową):
— Kiedy front nasz wychodził na Wisłę, zza Wisły dotarli do nas zwiadowcy i polscy partyzanci i zakomunikowali dowództwu frontu (meldunek został złożony marszałkowi Koniewowi), że Niemcy przygotowują jakąś wielką prowokację w Częstochowie. My oczywiście wiedzieliśmy, że tam znajduje się wspaniały klasztor jasnogórski, który jest jednym z najznakomitszych pomników europejskiej kultury. Wiedzieliśmy także, że tam mieści się druga świetość: obraz Matki Boskiej Częstochowskiej.
Zwiadowcy donieśli nam, że Niemcy zaminowali wzgórze, na którym znajduje się klasztor, za pomocą bomb lotniczych. Nic więcej nie mogli nam podać.
Nie wiedziało o tym miasto, nie wiedzieli zakonnicy. Niemcy ryli jak krety. Szatański zamysł wykonywali nader precyzyjnie, choć w pośpiechu. Tymczasem we wschodniej części klasztoru, zwróconej obliczem ku miastu i głównej alei, zakonnicy jak zwykle odprawiali swe codzienne modły i wierni jak zwykle gromadzili się w mrocznej kaplicy o ścianach lśniących wotami. Nieświadomi, nie wiedzący, że w pobliżu przyczaiła się śmierć.
Tymczasem front był coraz bliżej…
Ze wspomnień generała armii Aleksego Żadowa:
«Zgodnie z moimi poleceniami generał Romincew uformował silny oddział czołowy. Oddział składał się z 42 pułku strzelców gwardii wzmocnionego czołgami, artylerią przeciwpancerną i saperami. Jego zadaniem było ściganie cofającego się przeciwnika, wdarcie się w bezpośrednim pościgu do Częstochowy oraz związanie go walką aż do nadejścia głównych sił».
Jechali warszawską szosą radzieccy «tankiści» z 2 gwardyjskiego batalionu czołgów. Dowodził nimi trzydziestoletni major S. W. Chochriakow na uralskim czołgu. Wokół czaiły sią jeszcze niemieckie gniazda oporu przygotowane do otwarcia ognia z dział przeciwpancernych. Częstochowa była już blisko…
Z listów byłych czołgistów:
Wasyl Terentiewicz Bobrun z miasta Chmielnicki:
«Pamiętam, miałem wtedy dwadzieścia lat i pamętam, jak w oddali widniał klasztor w gęstej mgle. Do dziś mam przed oczami jedną z ulic tego miasta, pa rogu której czaił się niemiecki czołg „Pantera”! Zza węgła rzucono granat na nasz pierwszy czołg „T-34”. W tym czołgu zginął mój serdeczny kolega, młodszy lejtnant Iwan Kuprin, a dwaj jego towarzysze zostali ciężko ranni».
Sanitariuszka oddziału czołgów — Izabela Lieontiewna Nikulina:
«Pochowaliśmy potem Iwana Kuprina pod drzewem za klasztorem. Nie wiem, czy odnalazłabym teraz to miejsce. Do miasta weszliśmy wtedy od wschodniej strony. Początkowo byłam wysłana na zwiad razem z kobietą — dowódcą czołgu — Niną Bondar. Dobrze pamiętam przedmieście, gdzie w jednym domu przyjął nas bardzo serdecznie jakiś gospodarz. Miasto razem z klasztorem, który z wysoka na wzgórzu wskazywał nam drogę, wydawało się bardzo piękne. Chcieliśmy je ocalić.
Nasz oddział po zdobyciu miasta otrzymał nazwę: Częstochowski i do dziś dnia nosi to miano.
Niewiele zostało nas przy życiu. Tu, w mieście f Chmielnicki, jest nas, byłych czołgistów spod Częstochowy, czterech: Wasyl Terentiewicz Bobrun, Michał Karpowicz Wołkow, Anatol Grigoriewicz Aczkasow. Spotykamy się czasem. Wasyl pisze nawet wspomnienia o Częstochowie z tamtych dni. Bardzo chciałabym mieć fotografię Częstochowy, gdzie zginęło wielu naszych towarzyszy. Ja mam dwóch dorosłych synów i córkę. Aby nasze dzieci nie widziały już nigdy wojny».
Pierwsza zieleń w parkach. Między parkami — Aleja Sienkiewicza wiedzie pod szczyt. Kilkadziesiąt metrów w górę i staję przed schodami. Z prawej strony bliżej starego parku, osiem schodów ma wgnieciony kanty. Silnie starte brzegi idą w trzech równoległych liniach. Przechodnie mówią mi, że nie wiedzą, skąd się wzięły. Może wydeptali je pielgrzymi?…
Mówi brat paulin:
— Ta godzina wyzwolenia przyszła nagle… To było 16 stycznia, godzina 15.15. Ja akurat byłem wtedy przy furcie, jak nastąpiła walka czołgu sowieckiego tutaj pod samymi schodami, przed szczytem. On po tych schodach chciał się wedrzeć i jak pani będzie tam przechodzić, to pani zobaczy, że kanty tych schodów są ścięte przez te gąsienice. Co chciał wjechac, to zjeżdżał z powrotem.
A Niemcy na Jasnej Górze nic absolutnie nie wiedzieli, że radzieckie wojska już tu są. Jak się dowiedzieli, to obiadu wcale nie tknęli i powstała straszna panika. I wtedy ich komendant zawołał, że w takiej sytuacji mają rozkaz spalić Jasną Górę, pod karą śmierci. Większość żołnierzy momentalnie wyjechała z Jasnej Góry, ale ta część, co została, zaczęła coś radzić w Królewskich Pokojach.
A potem wysypali się od strony szczytu i zaczęli atakować ten czołg na schodach. On, jakoś nie wiem, że nie mógł ich wziąć takim koszącym atakiem, tylko z jego czołgu strzelał. Kilka pocisków wystrzelił, dwa pociski ścięły modrzewiowe drzewo przed szczytem i tym impetem wpadły te pociski do wałów. Jeden trafił w ścianę klasztoru; tam, jak pani pójdzie od strony szczytu, pani zobaczy, tam jest on wmurowany. Wszystkie okna wtedy wyleciały.
U Niemców była konsternacja, ale zakonnicy wszyscy się modlili; była akurat godzina modłów i byliśmy w kaplicy.
A potem ten czołg trafili pięścią przeciwczołgową i ci czołgiści wyskakując — płonęli…
Według mnie on, ten czołg, nas uratował, bo były pogłoski, że Niemcy wymordują tu tyle Polaków, ile się da i zniszczą miasto. A z powodu tego brawurowego wjazdu aż pod Jasną Górę, to wielka panika wstąpiła w Niemców. Do tego komendanta i reszty żołnierzy, co zostali, jeden z naszych zakonników poszedł pytać się, co oni teraz będą robić. Ten komendant odpowiedział, że on w takim wypadku ma rozkaz, pod karą śmierci, spalić Jasną Górę, jak się będzie stąd wycofywał.
Klasztor był w pogotowiu. Wszyscy, którzy się tu schronili i zakonnicy, nikt nie spał wtedy. Ja byłem wyznaczony na obserwatora. Było nas takich obserwatorów trzech. Jedna osoba była cywilna: pan profesor Mąkosza, który uczył kleryków śpiewu i który był równocześnie komendantem straży ogniowej. Przed godziną 23 Niemcy wytoczyli na dziedziniec klasztorny osiem beczek z benzyną. I te beczki ustawili szeregiem, odkorkowali i tak to wszystko się lało. Jednocześnie, tam gdzie Arsenał, była wywleczona ogromna sterta kocy, też zlana benzyną. A na wprost, gdzie taka mozaika ułożona z kamieni, to zastopowali ciężarowe auto, naładowane wybuchowymi materiałami i wszystko to zlali benzyną. Ale znów rozległy się jakieś detonacje i oni uciekli. Tylko częściowo to podpalili.
Profesor Edward Mąkosza.
— 16-ego, we wtorek to było, miałem do drugiej godziny lekcje. Przyleciał jeden z kleryków: chodżcie prędko, zobaczycie coś ciekawego. Patrzymy z II piętra od północy; Niemcy, w ręku karabiny, płaszcze, uciekają.
Widzieliśmy też, jak palą się czołgi radzieckie. Naraz huk. Kula gdzieś pod nami na I piętrze rozdaria mur. Ja już potem bałem wrócić się do domu i nocowałem na Jasnej Górze.
Godzina 11 w nocy, ja już śpię, przylatuje do mnie paulin: Panie, pali się u nas na podwórzu. Ja prędziutko, jak to strażak, ubrałem się w 15 sekund; normalnie, proszę pani, to ma się na to 20 sekund czasu od alarmu; jak wyleciałem, to zobaczyłem na środku dziedzińca, przed Arsenałem — całe bele kocy, na to wylali benzynę i ta benzyna płynęła do obór, gdzie stały krowy i było pełno słomy. I jeszcze stał samochód i palił się. Na nim było pewnie ze sto maszyn do pisania i opona z wysiarkowaną słomą. Ta zapalona opona dawała płomień na 8 metrów wysoki. Spod samochodu lała się benzyna. Jak zobaczyłem to wszystko i ten ogień, zacząłem wołać: «Kto żyw — do mnie, robić wał ze śniegu!» A śnieg był. I ta benzyna zatrzymała się na tym śniegu.
Borys Polewoj:
— Benzyną byłoby trudno zniszczyć taki ogromny budynek, myśmy się bardziej obawiali…
Ale opowiem wam od początku. Otóż marszałek Koniew wezwał mnie i jeszcze jednego oficera i powiedział: macie następujące zadanie: zatrzymajcie pierwszy lepszy oddział przechodzący przez Częstochowę i w moim imieniu i Naczelnego Dowództwa zablokujcie cały klasztor, rozstawcie wartowników, żeby uniemożliwić przeniknięcie cofających cię Niemców. Po drugie: natychmiast rozminować, za wszelką cenę. Po trzecie: czekajcie na przybycie głównych sił radzieckich.
Tymczasem działania frontowe wyglądały tak: po zgromadzeniu dużych sił na tak zwanym sandomierskim przyczółku rozpoczętą się ofensywa. Jedno skrzydło naszych wojsk było skierowane na Kielce, a drugie skrzydło skierowane zostało prosto na Częstochowę. W tym kierunku rzucone zostały nasze oddziały pancerne.
Przerwali front, przeszli przez Częstochowę, poszli dalej. Czołgi przeszły, a Niemcy jeszcze zostali w tyle.
Po otrzymaniu polecenia od marszałka wylecieliśmy z Dębicy, to w województwie rzeszowskim, tam była jeszcze wtedy zakonspirowana niemiecka fabryka części do pocisków V. Przylecieliśmy do Częstochowy, krążyliśmy długo nad miastem. Pogoda była niedobra. Nie strzelają, znaczy — Niemców nie ma i naszych też nie ma. I zaczęliśmy szukać miejsca do lądowania. Wylądowaliśmy w końcu i jakiś chłop zawiózł nas dalej.
Weszliśmy tam. Nikogo z naszych jeszcze nie było. W tym czasie przechodziły przez Częstochowę nasze oddziały pontonowe. Przedłożyłem wszystkie swoje pełnomocnictwa dowódcy oddziału. Przydzielił mi czterech saperów i pluton wartowniczy. Rozstawiliśmy warty, żeby nikt się nie przedostał.
I rozpoczęliśmy rozminowywanie. Wśród saperów był jeden bardzo zdolny lejtnant Alosza Kapustin, student Leningradzkiej Politechniki. Byłoby mi przyjemnie, gdyby jego nazwisko było teraz wymienione.
…Siedziałem za stołem. Ojcowie paulini częstowali nas, a znając nasze ruskie słabostki, wyciągnęli nalewki z dawnych czasów, może nawet pamiętające Kordeckiego
Nagle zjawił się Kapustin. Ale tak się zmienił, że go nawet w pierwszej chwili nie poznałem. Pracował tylko dobę, ale tak schudł straił co najmniej 10 kilogramów, skóra i kości. W każdej przecież chwili groziła mu śmierć, tym bardziej że nie było nic wiadomo o rozmieszczeniu min i jakim jest to robione systemem. To był bardzo śmiały saper.
Położył coś na stół i mówi: «rozwiązałem zagadkę». Okazało się, ze przyniósł i położył nam na stole zapalnik niemiecki, który był podłączony do całego systemu min. Zapalnik wyglądał jak puszka od konserwб to był zapalnik typu chemicznego. Znajduje się w nim blaszka cynkowa, na nią oddziałuje kwas. Gdy kwas przegryzie blaszkę —następuje wybuch.
Alosza powiedział nam, że gdyby nastąpił wybuch, to zniszczona byłaby główna nawa i ołtarz, i ta część, gdzie są groby znamienitych Polaków, i Obraz.
Niemcy przygotowali perfidną prowokację: wmiontowali zapalnik opóźnionego działania. Klasztor wyleciałby w, powietrze po dwóch tygodniach, to jest wówczas, kiedy już tam przyjdziemy, kiedy będą wojska radzieckie. Przekleństwo za zniszczenie katolickiej świątyni spadłoby wtedy na ludzi radzieckich, na Czerwoną Armię.
Tak to Niemcy zamyślili.
Wzięliśmy się do roboty. Zakonnicy także zakasali białe habity, wygrzebując lotnicze miny. Było tych bomb bardzo dużo, około 200 sztuk, różnego kalibru.
Skończyliśmy pracę, saperów zwolniliśmy. Ofensywa trwała w dalszym ciągu i Alosza pojechał, i saperzy w ślad za wojskiem, a my zostaliśmy jeszcze jako i ochrona klasztoru. Aż do czasu, gdy przyszły nasze oddziały i komendantura, której przekazaliśmy całą sprawę.
Przeor ojciec Stanisław Nowak (d. c. wywiadu z kwietnia 1945 roku).
«Pamiętnej nocy 16 stycznia 1945 roku oddziały stacjonujące tu wyjechały ukradkiem, lecz jeszcze w ostatnioj chwili próbowali Niemcy dokonać strasznej zbrodni. Na dziedzińcu zapalono zlane benzyną koce, a z wiader wypełnionych benzyną urządzono ścieżkę do podziemi, gdzie umieszczone były miny Plan zniszczenia Jasne] Góry spełzł jednak na niczym. Przebywający tej nocy w klasztorze b. kierownik straży ogniowej przy pomocy ojców zdołał zaobserwowany pożar ugasić, me dopuszczając w ten sposób do wybuchu min, które zostały przez specjalny oddział Armii Czerwonej unieszkodliwione i usunięte».
Klasztor - cały. Walki toczą się poza'Częstochową. Na Stradomiu Niemcy wysadzają cały pociąg amunicji. Pamiętam ten straszny wybuch. W wielu domach zapadają się sufity i wylatują okna. Wiele ludzi pokaleczonych. My, częstochowiacy, nie wiemy jeszcze wtedy, co to za wybuch. Niektórych ogarnia rozpacz: czyżby Niemcy mieli wrócić?
Zaczepiamy pierwszych radzieckich żołnierzy, pytamy: czy wy się utrzymacie? Uspokajają nas: wkrótce podciągniemy piechotę i artylerię. Wszystko będzie w porządku.
Potem, pamiętam, piechota jechała na czołgach. A jeszcze potem podciągnęły katiusze i mogliśmy już być spokojni.
Oświadczenie ojca przeora Stanisława Nowaka z dnia 8 lutego 1945 roku:
«Ja, niżej podpisany, przeor klasztoru jasnogórskiego, stwierdzam, że w związku z operacjami Armii Radzieckiej w rejonie Częstochowy kościół, klasztor na Jasnej Górze nie były ani razu przedmiotem ataków, mimo ze na terenie zabudówan klasztornych mieściły się niemieckie magazyny wojskowe, szpitale, garaże i stajnie, a tuż pod murami klasztoru — niemieckie bunkry.
Po wkroczeniu do Częstochowy Armii Czerwonej stanęły władze polskie, jak i Armia Czerwona na stanowisku zupełnego niemieszania się w sprawy Kościoła i wykonywania praktyk religijnych.
Wszystkie poprzednio przez armię niemiecką zajmowane budynki zostały z powrotem oddane w posiadanie władz klasztornych.
W obrębie klasztoru nie są ulokowane żadne jednostki wojskowe. Nabożeństwa w kościele jasnogórskim odbywają się zupełnie normalnie i swobodnie, a napływ wiernych zwiększył się obecnie.
Odbyły się tu dwa solenne nabożeństwa dziękczynne z powodu oswobodzenia Częstochowy, a to: pierwsze dnia 22 stycznia br. z inicjatywy Jego Eminencji Biskupa, następne zaś 4 lutego br. z inicjatywy delegata Tymczasowego Rządu Rzeczypospolitej Polskiej.
(—) ojciec Stanisław Nowak
przeor klasztorny».
Ze wspomnień generała Aleksego Żadowa:
«Nasz atak był tak gwałtowny, że hitlerowcy nie zdążyli zburzyć miasta. Pamiętam doskonale, jak przedstawiciele duchowieństwa dziękowali nam za uratowanie Obrazu Matki Boskiej znajdującego się w miejscowym klasztorze».
Ze wspomnień marszałka Iwana Koniewa:
«W przeddzień bitwy o Kraków wyjechałem z Czestochowy, gdzie znajdował się mój punkt dowodzenia, aby organizować szturm na Kraków. Wszyscy wiedzieli o tym, źe Kraków nie tylko ma być wyzwolony ale i ocalony. W podobny sposób zdobyliśmy Czestochowę».
Z pamiątkowej księgi klasztoru:
«Byłem w klasztorze», «Cieszymy się, że ta światynia ocalała», «Dziękuję za oprowadzenie mnie po Jasnej Górze», «19 stycznia -45 — Jegorow» … «rosyjski źołnierz Bielikow… gen. pułk. Korotiejew… lejtnant Denisow… Głuszakow… Ruban… Żerdenko… Ważysow… pułkownik Żukow… kapitan Kamiłow… Szachunow… lekarz Sannikow…»
«24 stycznia 1945 roku. Wojenny korespondent gazety Prawda — podpułkownik Borys Polewoj».
Miał wtedy trzydzieści kilka lat, ciemny was, krótko strzyżone włosy. Barania czapa — uszatka ocieniała mu twarz, gdy przekraczał w żołnierskim szynelu pierwszą klasztorną bramę — Bramę Lubomirskich.
Dziś falujące z lekka włosy przyprószyła siwizna, raz po raz odsuwa z czoła spadający gęsty kosmyk. Nie ma już żołnierskiego wąsa, nie ma żołnierskiego munduru.
Granatowy golf, samodziałowa brązowa marynarka, gościnny uśmiech, szeroki ruch ręki, gdy zaprasza mnie, aby usiąść w tym fotelu, w pokoju, gdzie codziennie pracuje jako naczelny redaktor «Junosti» . Redakcja mieści się w Moskwie przy ulicy Worowskiego, w oficynie dawnego pałacu Rostowów opisanego w «Wojnie i pokoju».
Na ścianie rysunek: na połamanych ostrzach brom gołąb z zieloną gałązką. Nad nim wielka kula słońca. I podpis Picasso, 10 Mai — 62.
Wspominamy tamte dni, gdy wszedł do Częstochowy wczesnym świtem i stanął na klasztornym dziedzińcu.
Pyta, jak dziś wygląda miasto i wzgórze…
Opisuję mu klasztor taki sam, jaki widział przed 21 laty. I kładę przed nim drewnianego ptaszka z podjasnogórskiego kramu.
A on zawiesza go nad picassowskim gołąbkiem.