Ченстоховскую землю, ныне составляющую ченстоховское воеводство, освобождали войска Красной армии, входившей в состав I Украинского фронта, которыми с 16 ноября 1944 года командовал маршал Иван Степанович Конев. На ченстоховском направлении в 1945 г. действовали две армии: 3 гвардейская танковая армия под командованием П. С. Рыбалко и 5 гв. армия под командованием генерал-полковника Алексея Жадова. Непосредственно боевые действия вели, в т.ч., 54-я гвардейская танковая бригада под командованием полковника Ивана Ильича Чугункова и 56-я гвардейская танковая бригада во главе с Захаром Карповичем Слюсаренко, которого, раненого после боя около Прашки, временно заменял гв. полковник П. Ф. Юрченко. 54-я бригада, после взятия Ченстоховы (16-17.1.1945 г.), также освободила Клобуцк и Кшепице. Стоит добавить, что остальными подразделениями, освобождавшими ченстоховскую землю, командовали: генерал-майор Василий Новиков, генерал-майор Иванов, генерал-лейтенант Иван Сухов, генерал-полковник Алексей Жадов, генерал-лейтенант Александр Родимцев, генерал-лейтенант Н. Лебеденко, генерал-майор Глеб Бакламов, генерал-майор Андрей Олейников, полковник П. Телков, генерал-майор Василий Гордов, генерал-майор Ефим Голуб, полковник М. Тимофеев, генерал-майор Петр Чирков1.
В 1981 году в Киеве вышла книга генерала Захара К. Слюсаренко под названием „Сыновний долг”, <2> в которой автор вспоминает дни войны. Приводим отрывки из этой книги.
1 см. Освобождение городов и гмин Ченстоховского воеводства Советской Армией в 1945 г. (В:) материалы научных конференций WOKI KW PZPR i MINEiS. том III, 1979 г. С. 279-290. Vide стр. 460 и сл.
2 Захар К. Слюсаренко: Сыновний долг. Киевское издательство Политической Литературы Украины, 1981.
На юго-восточной окраине Конецполя, почти у самого берега реки, стоял очень старый домик. В нем жила бедная полька с тремя детьми. Её мужа единственного кормильца семьи, крестьянина Юзефа Секульского, в 1939 году призвали защищать Польшу от Гитлера. С тех пор слухов о нем не было. Трудно было женщине обойтись без мужских рук, но материнское чувство долга помогло ей спасти детей от голодной смерти, от хищной войны, которая долгие годы кружила по польской земле.
Весть о приближении освободительной Красной Армии Мария Секульская и ее дети восприняли, как и большинство поляков, с чувством великой радости.
— Будем приветствовать советских солдат хлебом и солью.
— Мы в Конецполе первыми их увидим, - сказала мать.
— И вот идет бой. Гитлеровцы начали бежать. Все это видел со своего наблюдательного пункта, которым был чердак сарая, 14-летний Стасио Секульский. Он то и дело спускался в подвал с последними новостями.
— Через час русские будут здесь, - сказал он голосом опытного в военном ремесле.
— Дай то Боже, дай то Боже, - крестилась мать и, крестя сына, снова отправила его наверх. Стасио не ошибся во времени, только сначала появились не те гости, которых ожидала семья. Трое СС-овцев решили спрятаться в одиноком домике, стоящем в отдалении от дороги. Стасио, заметив их, бросился вниз.
— Мама, фрицы! - со страхом крикнул он, нырнув в подвал и задвинув за собой крышку. Мать и дети, сгрудившись в кучу, замерли от страха. В это время СС-овцы, увидев приближающихся автоматчиков, побежали в укрытие.
— Быстрее, быстрее, отрезать их от подвалов, приказывает своим солдатам младший лейтенант Розенвайн. (…)
Вот огромный верзила уже тянет к себе крышку подвала и орёт: «открывайте, польские свиньи!» Всех до единого!… и очередь сержанта Коваленко «успокаивает» СС-овца. Поэтому что предупреждение командира взвода автоматчиков: «Вы окружены, сдавайтесь!» запоздало, проблема решена с помощью оружия. Наш стрелок Овчинников метким выстрелом уложил второго СС-овца. Но третий, прежде чем упасть в прихожей, убивает одного красноармейца.
Позже на командный пункт 56-й бригады приходит заплаканная Мария Секульская. Рыдая, она рассказывает, как собиралась торжественно с детьми приветствовать нас, крестясь просит у меня прощения за то, что ради их спасения мы потеряли солдата.
— Это наш долг — сказал я ей в ответ. Строгая женщина с печальным лицом машинально кивает, и в ее взгляде есть и сочувствие, и благодарность. Думаю, ей тогда было не больше 35 лет, но волосы, завязанные в тугой узел, посеребрились сединой. В образе этой женщины я увидел всю гордую Польшу, за свободу которой отдают жизнь советские люди с красной звездой на шапках и их боевые союзники поляки.
(…) Через несколько дней я все-таки сбежал из полевого госпиталя. По пустынным и темным улицам Ченстохова мчусь на запад, в штаб корпуса.
Ченстохов!.. Здесь шли тяжелые бои. Особенно героически сражалась за него 54-я танковая бригада гвардии полковника Ивана Ильича Чугункова. С Чугунковым мы состояли в одном корпусе, но почему-то все время находились на разных флангах. Разве что под Проскуровым дрались рядом.
Овладевать Ченстоховом 56-я помогала ему с фланга, с юго-запада. Много выдумки, находчивости проявил здесь Иван Ильич. Наш командарм, скупой на похвалу, и тот не мог нахвалиться Чугунковым: «Ну и молодец, ай и молодец наш Иван Ильич! Я же ему говорил: «Возьмете Ченстохов, возьмете. Один только ваш комбат Хохряков чего стоит! Нет ему цены, нет!»
С комбатом Семеном Васильевичем Хохряковым мы познакомились в 1944 году под Проскуровом, когда схватка с яростно сопротивлявшимся противником шла на шоссе Проскуров — Волочиск. Тут я воочию убедился, что у двадцативосьмилетнего танкиста незаурядный командирский талант.
Получив приказ перерезать шоссе Проскуров — Волочиск, Хохряков с семью танками захватил и взял под свой контроль один из его важных участков. Это дало возможность нашей пехоте почти беспрепятственно переправиться через речку и выйти в район сосредоточения советских войск, откуда готовилось новое наступление на запад.
Гитлеровские танкисты решили во что бы то ни стало убрать с пути Хохрякова. Двадцати двум «тиграм» удалось вывести из строя пять тридцатьчетверок. Комбат мог отдать приказ об отходе, но он этого не сделал: еще не все наши части переправились через реку, надо было прикрывать их продвижение. И он прикрывал, вел неравный бой. Умело используя местность, небольшие холмы, обступавшие шоссе, танкисты майора Хохрякова пушечным огнем не давали «тиграм» приблизиться к переправе.
Более трех часов длился этот бой. Коммунист Семен Хохряков переправился на противоположный берег лишь тогда, когда выполнил задачу. На противоположном берегу Хохряков поставил свои машины в овраг, у самой переправы, и губительным пулеметным огнем не давал ни одному гитлеровцу перейти реку.»
Далее в рассказе генерал Слюсаренко пишет, что в какой-то момент снаряд попал в танк Хохрякова; он был ранен в грудь и обе руки. Был поражен и другой танк. Тогда Хохряков отдал приказ: «снять пулеметы, залечь у переправы. Отстреливаться от врага» Благодаря этому батальон стойко держался до тех пор, пока не подошли другие подразделения 54-й танковой бригады. За этот бой С. В. Хохряков был впервые награжден Золотой Звездой Героя Советского Союза.
…Хорошо укрепленный врагом Ченстохов. Батальон Хохрякова первым ворвался в него вместе с моторизованным батальоном автоматчиков. Но ворваться в город — еще не значит овладеть им. Впереди борьба за каждый квартал, улицу, дом, преодоление сильно укрепленных районов и узлов сопротивления. Тут одним бесстрашием не победишь. Решающую роль здесь играет военное искусство, боевой опыт, дерзость, умение молниеносно ориентироваться в обстановке, вовремя принимать нужное решение. Перед началом наступления на Ченстохов комбриг гвардии полковник И. И. Чугунков, ставя Хохрякову задачу, сказал:
— Противника надо уничтожить, а не город, товарищ гвардии майор. Необходимо по возможности сохранить все его материальные и культурные ценности.
— Само собой разумеется, — ответил Семен Васильевич Хохряков.
И вот, отвоевывая у фашистов каждый дом, превращенный в крепость, улицу, площадь, металлургический завод, ткацкую фабрику, бумажно-вискозный комбинат, Хохряков и его танкисты ни на минуту не забывали о тех, кто создавал эти ценности, о тех, кто будет жить здесь, как только утихнут бои…
17 января к полудню Ченстохов был полностью освобожден. За боевые подвиги, за умелое руководство батальоном при освобождении города гвардии майор Хохряков был награжден второй медалью «Золотая Звезда». Недаром вскоре местные жители в знак особой благодарности назвали одну из улиц Ченстохова именем уральского горняка отважного гвардейца-танкиста, дважды Героя Советского Союза С. В. Хохрякова.
После взятия Ченстоховs, после «побега» из ченстоховского полевого госпиталя, генерал Слюсаренко снова принял командование 56-й бригадой, а полковник Юрченко вернулся на прежнюю должность в свою родную 54-ю бригаду. Об этих «возвращениях» и «расставаниях» генерал Слюсаренко так пишет:
Юрченко трудно было расставаться с коллективом, к которому он привык и который ему нравился. Об этом Петр Фомич так сказал мне через 26 лет:
«Находясь в 54-й танковой бригаде, я частенько задавал себе вопрос: почему 56-я всегда идет в передовом отряде, почему командование ставит перед ней самые ответственные задачи, почему она, имея иногда в пять-шесть, в восемь раз меньше сил, чем у противника, выходит победителем, не теряя боеспособности? На эти и подобные вопросы исчерпывающих ответов я не получал ни из армейских газет, ни от совещаний в штабе корпуса, ни в личных, откровенных беседах с вами, Захар Карпович. Ответ я получил лишь тогда, когда сам непосредственно врос в бригаду.
Я понял, что у 56-й выработались свои традиции, свои твердые правила, своя тактика танковых засад, постоянное и особое внимание разведке, тесная связь с другими частями, взаимная выручка в бою, бережное отношение к технике, крепкая-крепкая дружба командиров с подчиненными, ну и, конечно, отлично поставленная партийно-комсомольская, политвоспитательная работа».
— Петр Фомич, вы очень много сделали для 56-й. Большое вам спасибо, вы настоящий фронтовой друг, — крепко пожал я на прощание ему руку.
Мы расстались, как родные братья, расцеловались, пожелали друг другу удачи.
Ziemię Częstochowską — obecnie ukształtowane województwo częstochowskie, wyzwalały wojska Armii Czerwonej wchodzącej w skład I Frontu Ukraińskiego, dowodzonego od 16 listopada 1944 roku przez marszałka Iwana Stiepanowicza KONIEWA. Na kierunku częstochowskim w 1945 r. działały dwie armie: III Armia Pancerna Gwardii, dowodzona przez P. S. Rybałko i V Armia Gw. pod dowództwem gen. płk Ałeksieja Zadowa. Bezpośrednio działania prowadziły m. in. 54 Brygada Pancerna Gwardii pod dowództwem płk. Iwana Iłjicza Czugunkowa oraz 56 Brygada Pancerna Gwardii, dowodzona przez Zachara Karpowicza Slusarenkę, którego rannego po bitwie k/Praszki, okresowo zastąpił płk gw. P. F. Jurczenko. 54 Brygada po zdobyciu Częstochowy (16—17.1.1945 r.), wyzwoliła także Kłobuck i Krzepice. Dodać należy, że pozostałymi pododdziałami, które wyzwalały Ziemię Częstochowską, dowodzili: gen. mjr Wasilij Nowikow, gen. mjr Iwanow, gen. lejtn. Iwan Suchow, gen. płk Aleksiej Zadów, gen. lejtn. Aleksander Rodimcew, gen. lejtn. N. Liebiedenko, gen. mjr Gleb Bakłamow, gen. mjr Andriej Olejników, płk P. Tiełkow, gen. płk Wasilij Gordow, gen. mjr Jefim Golub, płk M. Timofiejew, gen. mjr Piotr Czirkow1
W 1981 r, w Kijowie ukazała s:ę książka gen. Zachara K. Slusarenko pt. „Synowski obowiązek”,2 w której autor wspomina dni wojny. Przytaczamy fragmenty tej książki.
1 Zob. Wyzwolenie miast i gmin województwa częstochowskiego przez Armię Radziecką w 1945 r. (W:) Materiały z konferencji naukowych WOKI KW PZPR i MINEiS. tom III, Częstochowa 1979 r. s. 279—290. Vide str. 460 i nast.
2 Zachar K. Slusarenko: Synownyj dołg. Kijew Izdatielstwo Politiczeskoj Literatury Ukrainy 1981.
Na południowo-wschodnich peryferiach Koniecpola, prawie przy samym brzegu rzeki, stał bardzo stary domek. Mieszkała w nim biedna Polka z trojgiem dzieci. Jej męża jedynego żywiciela rodziny, rolnika Józefa Sekulskiego, w 1939 r. wezwano do obrony Polski przed Hitlerem. Od tego czasu słuch o nim zaginął. Trudno, b. trudno było kobiecie obejść się bez męskich rąk, ale matczyne poczucie obowiązku pomogło jej uratować dzieci od śmierci głodowej, od drapieżnej wojny, która przez wiele lat krążyła po polskiej ziemi.
Wieść o przybliżaniu się wyzwoliciełskiej Armii Czerwonej Maria Sekulska i jej dzieci przyjęła, jak większość Polaków, z uczuciem wielkiej radości.
— Będziemy witać radzieckich żołnierzy chlebem i solą.
— My w Koniecpolu, jako pierwsi ich zobaczymy — powiedziała matka.
— I oto trwa bój. Hitlerowcy zaczęli uciekać. Wszystko to widział ze swojego punktu obserwacyjnego, którym był strych stodoły, 14-letni Stasio Sekulski. On co chwilę opuszczał się do piwnicy z ostatnimi wiadomościami.
— Za godzinę Rosjanie będą tutaj — powiedział głosem doświadczonego w wojennym rzemiośle.
— Daj Boże, daj to Boże — żegnała się matka i żegnając syna, znów wysłała go na górę. Stasio nie pomylił się co do czasu, tylko, że najpierw pojawili się nie ci goście, których oczekiwała rodzina. Trzej SS-mani postanowili się ukryć w samotnym domku, stojącym w oddaleniu od drogi. Stasio zauważywszy ich, rzucił się w dół.
— Mamo, Szwaby! — ze strachem krzyknął, dał nurka do piwnicy i zasunął za sobą pokrywę. Matka i dzieci skuleni w gromadkę, zamarli ze strachu. W tym czasie SS-mani zobaczywszy zbliżających się fizylierów, pobiegli do ukrycia.
— Szybciej, szybciej, odciąć ich od piwnic, rozkazuje swoim żołnierzom młodszy lejtnant Rozenwajn. (…)
Oto ogromny dryblas już ciągnie do siebie pokrywę piwnicy i ryczy: „Otwierajcie polskie świnie”! Wszystkich co do jednego!… i seria sierżanta Kowalenko „uspokaja” SS-mana. Ponieważ ostrzeżenie d-cy plutonu fizylierów:,. Jesteście okrążeni, poddajcie się!” — nie skutkuje, problem rozstrzyga się przy pomocy broni. Nasz strzelec Owczynników celnym strzałem kładzie drugiego SS-mana. Ale trzeci zanim wpadł do przedsionka, zabija jednego Czerwonoarmistę.
Później na punkt dowodzenia 56 Brygady przychodzi zapłakana Maria Sekulska. Szlochając — opowiada, jak zamierzała uroczyście z dziećmi nas powitać, żegnając się znakiem krzyża prosi mnie o wybaczenie, że dla ich uratowania, straciliśmy żołnierza.
— To nasza powinność — powiedziałem jej w odpowiedzi. Surowa kobieta ze smutną twarzą, machinalnie przytakuje a w jej spojrzeniu jest i współczucie i wdzięczność. Myślę, że nie miała wtedy więcej niż 35 lat, ale włosy związane w ciasny węzeł, srebrzyły się siwizną. W obrazie tej kobiety zobaczyłem całą dumną Polskę, za której wolność odddają życie radzieccy ludzie z czerwoną gwiazdą na czapkach i ich bojowi sojusznicy Polacy.
(…) Po kilku dniach, mimo wszystko, uciekłem ze szpitala polowego. Po pustych i ciemnych ulicach Częstochowy pędzę na Zachód do Sztabu Korpusu.
CZĘSTOCHOWA!…
Tutaj trwały ciężkie walki. Przy zdobywaniu tego miasta szczególnie wyróżniła się 54 Gwardyjska Brygada Pancerna dowodzona przez płk gw. Iwa na Iljicza Czugunkowa. Z Czugunkowjsm wchodziliśmy w skład tego samego korpusu, ale niewiadomo dlaczego regularnie, ciągle znajdowaliśmy się na różnych skrzydłach. Chyba tylko pod Proskurowem szliśmy na wroga razem.
W wyzwoleniu Częstochowy 54 Brygadzie Pancernej pomagała 56 Brygada działając z flanki z południowego zachodu. Wiele pomysłowości i zaradności wykazał Iwan Iljicz Czugunkow. Nasz dowódca Armii, który był skąpy w udzielaniu pochwał, nie mógł się nachwalić Czugunkowa: „No i zuch, wielki zuch z naszego Iwana Iljicza”. Ja przecież mówiłem mu: „weźmiecie Częstochowę, obowiązkowo weźmiecie. Sam tylko dowódca Batalionu — Chochriakow, ile jest wart. Na niego nie ma ceny, nie ma”.
Z dowódcą Batalionu Siemionem Wasiljiewiczem Chochriakowem zapoznaliśmy się w 1944 roku pod Proskurowem, kiedy potyczka ze stawiającym wściekły opór przeciwnikiem miała miejsce na szosie Proskurow—Wołoczisk. Tutaj naocznie przekonałem się, że ten 28-lętni czołgista ma nieprzeciętny dowódczy talent. Otrzymawszy rozkaz przecięcia wspomnianej wyżej szosy. Chochriakow z siedmioma czołgami uchwycił i wziął pod swoją kontrolę jeden z najważniejszych odcinków tej szosy. Dało to możliwości naszym strzelcom zmotoryzowanym dokonania prawie bez przeszkód forsowiania rzeczki i uchwycenia przyczółka, który stał się następnie miejscem koncentracji radzieckich wojsk do nowego natarcia.
Hitlerowscy czołgiści postanowili za wszelką cenę zniszczyć blokującą szosę grupę czołgów Chochriakowa. 22 „tygrysy” ruszyły na siedem „34”. Dowódca batalionu mógł wydać rozkaz o wycofanie się, ale nie zrobił tego. Jeszcze nie wszystkie nasze jednostki przeprawiły się przez rzekę. Trzeba było osłaniać ich przeprawę. I on osłaniał, prowadził nierówny bój, umiejętnie wykorzystując pagórkowatą okolicę, otaczającą szosę. Czołgiści majora Chochriakowa ogniem czołgowych armat likwidowali kolejne „Tygrysy“ i nie pozwalali przybliżyć się im do przeprawy. Bój trwał ponad 3 godziny.
Komunista S. Chochriakow przeprawił się na przeciwległy brzeg, gdzie ustawił swoje czołgi w wąwozie, przy samej przeprawie i niszczycielskim ogniem karabinów* maszynowych przecinał próby hitlerowców, którzy usiłowali zawładnąć przeszkodą”.
W dalszej części opowieści gen. Slusarenko pisze, że w pewnym momencie pocisk trafił w czołg Chochriakowa; został on ranny w pierś; i obie ręce. Trafiony został także inny czołg. Wówczas Chochriakow wydał rozkaz: „Zdjąć karabiny maszynowe, zaleć przy przeprawie. Ostrzeliwać wroga”. Dzięki temu Batalion trzymał się nieugięcie do czasu, dopóki nie nadeszły inne pododdziały 54 Brygady Pancernej. Za ten bój S. W. Chochriakow wyróżniony został po raz pierwszy Złotą Gwiazdą Bohatera Związku Radzieckiego.
…Dobrze umocniona przez wroga Częstochowa. Batalion Chochriakowa z fizylierami, strzelcami zmotoryzowanymi, jako pierwszy wdarł się do miasta. Ale wedrzeć się do miasta, to nie znaczy zawładnąć nim. Zanosiło się na walkę o każdą dzielnicę i dom. Trzeba było pokonać wiele węzłów oporu przeciwnika. Tutaj samą nieustraszonością nie zwyciężysz. Decydującą rolę odegra tu sztuka wojenną, bojow)e doświadczenie, zuchwałość,. umiejętność błyskawicznego orientowania się w sytuacji, podejmowanie w porę niezbędnych decyzji.
Przed rozpoczęciem natarcia na Częstochowę, dowódca Brygady płk gw. Iwan Iljicz Czugunkow stawiając Chochriakowowi zadanie powiedział:
— Przeciwnika trzeba zlikwidować, ale materialne i kulturalne wartości miasta zachować.
— To jest zrozumiałe, odpowiedział Siemion Wasiljewicz Chochriakow.
I oto odbijając z rąk faszystów domy i ulice Częstochowy, hutę, fabryki włókienicze, papiernię, unikalny klasztor, Chochriakow i jego czołgiści ani na moment nie zapomnieli o tych, którzy te wartość tworzyli, o tych którzy będą tu mieszkać i pracować, kiedy tylko ucichnie bój.
17 stycznia 1945 r. koło południa Częstochowa była całkowicie uwolniona od hitlerowców). Za czyny bojowe, za umiejętne dowodzenie podczas wyzwalania tego miasta, mjr gw. S. W. Chochriakow został nagrodzony drugim medalem Złotej Gwiazdy. Po wyzwoleniu mieszkańcy tego miasta w dowód wdzięczności nazwali jedną z ulic Imieniem uralskiego górnika — gwardyjskiego czołgisty. Dwukrotnego Bohatera Związku Radzieckiego, S. W. Chochriakowa.
Po zdobyciu Częstochowy, po „ucieczce” z częstochowskiego szpitala polowego, gen. Slusarenko znów objął dowództwo nad 56 Brygadą, a płk Jurczenko wrócił na dawne stanowisko do swej macierzystej 54 Brygady. O tych „powrotach” i „rozstaniach”, gen. Slusarenko tak pisze:
Jurczence trudno było rozstawać się z kolektywem, do którego przyzwyczaił się, i który polubił. O tym Piotr Fomicz tak powiedział mi po 26 latach:
„Znajdując się w 54 Brygadzie Czołgów, często zadawałem sobie pytanie: dlaczego 56 częściej, niż inne idzie w pierwszej linii. Dlaczego dowództwo stawia przed nią najbardziej odpowiedzialne zadania, dlaczego ona, mając czasem 5, 6, a nawet 8 razy mniej sił, niż przeciwnik, wychodzi zwycięsko z walk, nie tracąc zdolności bojowych. Na te i podobne pytania wyczerpujących odpowiedzi nie otrzymałem, ani z armijnych gazet, ani z narad w sztabie korpusu, ani z osobistych, szczerych rozmów z Wami, Zacharze Karpowiczu. Odpowiedź otrzymałem dopiero wtedy, kiedy sam — bezpośrednio wrosłem w Brygadę, zrozumiałem, że w 56 Brygadzie zostały wypracowane własne tradycje, własne twarde prawa, własna taktyka zasadzek czołgowych, poświęcanie stałej i specjalnej uwagi działaniom zwiadu, ścisła więź z innymi jednostkami, wzajemna pomoc w boju, troskliwy stosunek do techniki, mocna przyjaźń dowódców i podwładnych, no i oczywiście wysoko postawiona partyjno-komsomolska polityczno-wychowawcza praca.
—- Piotrze Fomiczu, Wy bardzo wiele zrobiliście dla 56 Brygady, Bardzo Wam za to dziękuję, jesteście prawdziwym frontowym przyjacielem. I ja mocno uścisnąłem mu rękę.
Rozstaliśmy się, jak rodzeni bracia, ucałowaliśmy się, życzyliśmy sobie wzajemnie sukcesów.
Tłumaczył: Klzimierz KOŚCIELNIAK
Opracował: WITOLD MIELCZAREK