Еще об одном случае я хочу рассказать — о великолепной идее, которая пришла в голову «Баце» незадолго до освобождения Ченстоховы. Конечно, эта идея ему легко могла стоить головы, но немцы были уже настолько перепуганы, что с просто поразительной наивностью дали себя заманить в ловушку. А когда они поняли, что это ловушка, — уже не могли отомстить «Баце».
В тот период — в начале января 1945 года — Ченстохова всё больше набивалась немцами. Один за другим в город стекались отступающие на запад подразделения, а также различные немецкие ведомства и учреждения.
Руководство сапёров Вермахта приступило к строительству оборонительных укреплений. С этой целью оно потребовало от городских властей предоставить три тысячи человек для рытья противотанковых рвов на окраинах города. В указанное место и время явилась лишь горстка людей. Поэтому, по сути, работа вообще не могла сдвинуться с места. Немецкие власти прибегли к уличным облавам и таким образом смогли набрать ещё немного рабочей силы. Работы смогли начаться, но продвигались медленно и с трудом.
Немцы не знали, что делать, и любого, кто захотел бы им помочь, приняли бы с распростертыми объятиями. Именно тогда в голове «Бацы» зародилась одна поистине дьявольская идея.
— От имени нашей фирмы, — сказал он мне, — нужно предложить соответствующим немецким властям, ведущим укрепительные работы, оперативно возвести прочные противотанковые заграждения на выходах из транзитных улиц.
Сначала я подумал, что ослышался, но когда «Баца» объяснил мне, к чему приведет реализация этого проекта, я полностью его принял.
Эту диверсионную операцию — ведь на самом деле именно к этому сводилась идея «Бацы» — должна была осуществить группа в составе: лейтенанта запаса инженера Ежи Сосновского («Сосна»), младшего лейтенанта запаса инженера Людвика Блащика (которые ранее собирали предварительную информацию, связанную с планируемым покушением на Франка), майора Марцина Загулы и капитана Владислава Карповича (Антони Шишко). Руководство находилось в руках «Бацы». Разумеется, в распоряжении группы должно было быть достаточное количество рабочих, оборудования и материалов.
Всё это удалось найти. Уже на следующий день «Баца» явился в « Pionierstab» и предъявил документы, подтверждающие, что он является подрядчиком по строительным работам для «Ostbahn-Bauinspektion Tschenstochau», и выступил с длинной речью, из которой следовало: из-за нехватки рабочих в Ченстохове противотанковые рвы не смогут быть выкопаны так быстро, как того желает Вермахт, поэтому он предлагает, чтобы его фирма в кратчайшие сроки выполнила строительство прочных бетонных рвов и противотанковых заграждений.
Рыба клюнула на наживку. Начальник «Пионерштаба», гауптман Фридманн (или Фрицманн), который два года назад каким-то чудом сумел эвакуироваться из-под Сталинграда и ужасно боялся русских, был готов на всё, лишь бы хоть на мгновение отсрочить тот момент, когда они доберутся до Ченстоховы. Махнув безразлично рукой, он принял предложение «Бацы», одновременно обеспечив соответствующие Ausweise и продовольствие для рабочих, а также Bezugsscheine [талоны и купоны на покупку нормированных товаров — прим. ред.] на оборудование, различные строительные материалы и транспортные средства.
Думаю, будет лучше всего, если я в этом месте на минутку предоставлю слово инженеру Бересевичу, который так описывает эту необычную и почти совершенно неизвестную диверсионную операцию в присланном мне отчете: «Энергично приступили к доставке крупных блоков из щебня и железнодорожных рельсов. Материалы складировали у выхода из транзитных улиц. Строительство стен начали одновременно на улицах с восточной стороны и со стороны планируемого направления отступления немцев.
Получив известие о начале советского наступления 12 января 1945 года, ускорили темпы работ на выездах из города, то есть в точках предполагаемого отступления немцев. Стены возводились поперек улицы на фундаментах; была создана толстая заградительная стена, какую используют при возведении фортификационных сооружений. При этом применялся бетонный раствор высокой прочности с добавлением морозостойких веществ: стена была плотно армирована железнодорожными рельсами. В этих стенах были оставлены проемы в виде проездных ворот, размеры которых специально превышали задание, поставленное гауптманом из «Пионерштаба», который не скупился на похвалу за темпы работ и высокий профессионализм, проявленный польскими рабочими при выполнении фортификационных работ.
Наконец наступил тот день, которого мы с таким нетерпением ждали. Немецкие власти в Ченстохове отдали приказ об эвакуации подчиненных им подразделений. Тогда группа немедленно приступила к давно продуманной работе: с помощью рельсов и быстросхватывающегося цемента размеры выездных ворот были уменьшены, что сделало невозможным проезд стандартных грузовиков. В то же время стены со стороны наступающих советских войск не были достроены, и камень остался без арматуры из рельсов на полностью застывшей и слабой цементной смеси.
12 января 1945 года советские войска, как известно, начали наступление. С Сандомирского плацдарма в направлении Ченстоховы и Кракова нанесли удар войска I Украинского фронта под командованием маршала Конева. Оборонительные позиции немецкой Радомско-Келецкой группировки были прорваны. К эвакуации Ченстоховы немцы приступили внезапно, ночью, в результате прорыва фронта, захвата советскими войсками 15 января Кельцев и приближения советских частей к окраинам города…
Немецкие грузовики, загруженные различной добычей, стали на большой скорости покидать погруженный в темноту город. Первые из них застряли у выездных ворот построенных нами «укреплений». Грохот сталкивающихся грузовиков, неожиданные пробки на трассах, откат колонн с трасс по причинам, ещё неизвестным немцам, — всё это привело к тому, что немцы впали в панику, которую усугубляли огонь советской артиллерии и рев советских самолётов.
Они искали объездные пути, новые выездные маршруты, машины пробивались по боковым узким улочкам; некоторым удавалось выбраться в пригороды, но там они снова беспомощно останавливались, натыкаясь на глубокие противотанковые рвы, вырытые по приказу «Пионерштаба».
Советские танки появились в городе в ночь с 16 на 17 января*. Немцы бросили свои машины, перелезли через стены и бежали пешком в сторону Катовиц.
Ченстохова была свободна».
Так что это был действительно блестящая задумка. Так же оценили его и советские офицеры, которые после захвата Ченстоховы, разобравшись в ситуации, долго с восхищением качали головами и гадали, кто же так профессионально и эффективно заблокировал немцев. Об этом рассказывает председатель суда Ежи Харасимович, который беседовал с советскими офицерами — полковником В. Карповичем и капитаном Я. Сосновским.
* Отдельные советские танки въехали в Ченстохову уже в полдень 16 января 1945 года: «За свободу и народ», 1969 г., № 1. Два участника описываемой операции, инженер Юзеф Бересевич и мир Мариан Загула, живы: один в Варшаве, другой в Скерневицах, и, например, М. Загула в своём рассказе добавляет, что затор у главной баррикады на улице Домбровского был расчищен только через полчаса; всего было возведено пять заграждений.
Jeszcze o jednej sprawie pragne opowiedziec, o Swietnym pomysle, jaki nasunął sie „Bacy" tuz przed wyzwoleniem Częstochowy. Oczywiscie, łatwo mógł za pomysł zaplacié glowa, ale Niemcy byli juz tak przestraszeni, że z niezwykłą wprost naiwnością dali się wciagnąć w pułapkę. A gdy zrozumieli, iż to pułapka — nie mogli już „Bacy" się odwzajemnić. W tym okresie — poczatek stycznia 1945 roku — Częstochowa coraz bardziej pęczniała Niemcami. Jeden za drugim zwalały się do miasta wycofujace się na zachód oddzialy i różne niemieckie urzędy i instytucje.
Szefostwo saperów Wehrmachtu przystapiło do budowania umocnień obronnych. W tym celu zażadało od wladz miejskich dostarczenia trzech tysiecy ludzi do kopania na przedmieściach rowów przeciwczolgowych. Zjawiła się w oznaczonym miejscu i czasie zaledwie garstka. Robota więc praktyoznie biorąc w ogóle nie mogla ruszyć z miejsca. Niemcy przystapili zatem do ulicznych łapanek i w ten sposób zdotali ściagnac jeszcze troche sily roboczej. Prace mogly sie rozpoczać, ale posuwaly sie naprzód wolno i kulawo.
Niemcy nie wiedzieli, co poczać i kazdego, kto by chciał im pomóc, powitaliby z otwartymi rekami. Wtedy wiasnie zrodził siẹ w głowie „Bacy“ pewien prawdziwie diabelski pomysł.
- Trzeba w imieniu naszej firmy - powiedział do mnie - zaproponować odpowiednim władzom niemieckim, które prowadza prace fortyfikacyjne, szybką budowę solidnych zapór przeciwczołgowych na wylotach ulic tranzytowych.
W pierwszej chwili sądziłem, ze sie przesłyszałem, gdy jednak „Baca" wytłumaczył mi, do czego realizacja tego projektu doprowadzi, zaakceptowałem go w pełni.
Tę akcję sabotazową — bo w rzeczywistości do tego sprowadzał się pomysł „Bacy" — miał wykonać zespół w składzie: por. rez. inż. Jerzy Sosnowski („Sosna"), ppor. rez. inż. Ludwik Błaszczyk (którzy uprzednio zbierali wstępnie informacje związane z planowanym zamachem na Franka), mjr Marcin Zaguła i kpt. Władysław Karpowicz (Antoni Szyszko). Kierownictwo spoczywało w rękach „Bacy". Oczywiscie, zespół musiał mieć do dyspozycji odpowiednia ilość robotników, sprzętu i materialów.
Wszystko to sie znalazło. Juz nazajutrz „Baca" zgłosił sie do „Pionierstabu“, pokazal papiery stwierdzające, że jest wykonawcą robót budowlanych dla „Ostbahn-Bauinspektion Tschenstochau”, i wygłosił dluższe przemówienie, z którego wynikało: iż ze wzgledu na brak robotników w Częstochowie rowy przeciwczołgowe nie będą mogly być tak prędko wykopane, jak sobie tego życzy Wehrmacht, proponuje on zatem szybkie wykonanie przez jego firmę solidnych betonowych rowów i zapór przeciwczołgowych.
Ryba chwycita przynete. Szef „Pionierstabu", Hauptmann Frydmann (lub Frytzmann), który przed dwoma laty jakims cudem zdolat ewakuowaé sie spod Stalingradu i potwornie bal sie Rosjan, byt gotów zrobié wszystko, by choc na moment oddalié chwile, gdy dotra oni do Czestochowy.
Z rezygnacją machnał wieć ręką i przyjal oferte „Bacy" zapewniajac jed-noczesnie odpowiednie Ausweisy i zywnost dla robotników oraz Bezugsscheiny [talony i kupony na zakup materialów reglamentowanych - red.] na sprzet, rózne materialy budowlane i srodki transportowe.
Sądzę, ze zrobię najlepiej, jesli w tym miejscu oddam na chwile glos inz. Beresewiczowi, który tak te niezwykla, a niemal zupelnie nie znana akcje sabotazowa wspomina w dostarczonej mi relacji:
„Przystapiono z energia do zwózki duzych bloków z kamienia łamanego i szyn kolejowych. Materialy sklładowano u wylotu ulic tranzytowych. Budowę murów rozpoczeto jednocześnie na ulicach od strony wschodniej i od strony przypuszezalnego kierunku odwrotu Niemców.
Na wiadomość o rozpoczeciu radzieckiej ofensywy w dniu 12 stycznia 1945 roku zwiekszono tempo robót na wylotach z miasta, tj. w punktach przewidzianego odwrotu Niemców. Mury wykonywano w poprzek ulicy na fundamentach; stworzono gruba zapore, jaka stosuje sie przy wznoszeniu fortyfikacji. Zastosowano przy tym zaprawe betonowa o duzej wytrzymatosci z dodatkiem srodków mrozoodpornych: mur byl gesto zbrojony szynami kolejowymi. W murach tych pozostawiono otwory jako bramy przelotowe o gabarycie specjalnie wiekszym, niz zadat Hauptmann z „Pionierstabu", który nie szczędził nam pochwat za tempo prac i duza fachowość, wykazaną przez polskich robotnikow przy robotach fortyfikacyinych.
Nareszcie nadszedł dzień, w takim napieciu przez nas oczekiwany. Wladze niemieckie w Czestochowie zarzadzily ewakuacie podleglych im jednostek. Wtedy grupa wykonata natychmiast od dawna przemyslana robote: szynami i betonem z cementu szybkosprawnego gabaryty bram wylotowych zmniejszono, a tym samym uniemozliwiono przelotowość typowych samochodów ciezarowych. Natomiast murów od strony nadciagajacej ofensywy radzieckiej nie dokonczono, pozostawiajac kamień bez zbrojenia szynami na zmarzniętej zupelnie słabej zaprawie betonowej.
12 stycznia 1945 roku wojska radzieckie rozpoczely — jak wiadomo — ofensywe. Z przyczótka sandomierskiego uderzyty w kierunku Czestochowy i Krakowa wojska I Frontu Ukrainskiego pod dowództwem marszałka Koniewa. Pozycje obronne niemieckiego zgrupowania radomsko-kieleckiego zostaly przelamane. Do ewakuacji Czestochowy przystapili Niemcy nagle, w nocy, na skutek przerwania frontu, zajecia przez wojska radzieckie w dniu 15 stycznia Kielc i podejscia jednostek radzieckich na przedpole miasta…
Niemieckie samochody ciezarowe, wyladowane róznymi łupami, poczely z duza szybkoscia opuszczaé pogrążone w ciemnosci miasto. Pierwsze z nich zakleszczyly sie w bramach wylotowych zbudowanych przez nas „fortyfikacji“. Łoskot zderzajacych się wozów, nieoczekiwane korki na trasach, cofanie się, z nie znanych jeszcze Niemcom powodów, kolumn z tras — wszystko to spraviło, ze Niemey wpadli w panike, która potęgował ogien artylerii radzieckiej i warkot radzieckich samolotów.
Szukano objazdów, nowych tras wylotowych, samochody pchaty sie w boczne, waskie uliczki, niektórym udawato sie wydostaó na przedmiescia, ale tam znow bezradnie stawaly, napotykajac na drodze glebokie rowy przeciwczolgowe, wykopane na rozkaz „Pionierstabu".
Czołgi radzieckie zjawily sie w miescie w nocy z 16 na 17 stycznia*. Niemcy zostawiali swoje pojazdy, przelazili przez mury i uciekali piechota w kierunku Katowic.
Czestochowa byla wolna".
Był to wiec pomysł naprawde przedni. Tak tez go ocenili oficerowie radzieccy, którzy po zajeciu Częstochowy i zorientowaniu sie w sytuacji, dlugo krecili z podziwem glowami i zastanawiali sie nad tym, kto tak fachowo i skutecznie zakorkowal Niemców. O czym opowiadat prezes sadu Jerzy Harasimowicz, który byt rozmówca oficerow radzieckich, płk. W. Karpowiczowi i kpt. J. Sosnowskiemu.
* Pojedyncze czolgi radzièckie wjechaly do Czestochowy juz w poludnie 16 stycznia 1945 roku: „Za Wolnosé i Lud", r. 1969, nr 1. Dwaj uczestnicy opisywanej akcji, inz. Józef Beresewicz i mir Marian Zagula, zyja, jeden w Warszawie, drugi w Skierniewicach, i tak na przyklad M. Zaguta w swej relacji dodaje, iz zator przy gtównej barykadzie na ulicy Dąbrowskiego roztadowany zostal dopiero po pót godzinie; zapór ogólem wybudowano piec.