Jan Pietrzykowski

STALAG 367

Oboz jeńców Radzieckich w Częstochowie

Шталаг 367: Лагерь советских пленных в Ченстохове
Stalag 367: Camp for Soviet prisoners of war in Częstochowa

Wstęp

Motto: „Zapomnieć, równa się obrazić pamięć o zamordowanych…”
(Z relacji byłego więźnia Stalagu 367 W. Sorokina, majora Wojenno-Morskich Sił ZSRR)

W maju 1948 roku, jako członek Okręgowej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich i prokurator Sądu Okręgowego w Częstochowie, przeprowadzałem próbnie ekshumacje zwłok radzieckich jeńców wojennych tam, gdzie — według relacji świadków — pogrzebano ich w największej liczbie. Odkryto w kilku miejscach olbrzymie zbiorowe mogiły, znajdujące się tuż pod murem miejscowego cmentarza żydowskiego oraz na polach na północ od obozu „Nordkaserne”.

Z głębi mogił wyłoniły się czaszki, szkielety i strzępy żołnierskiej odzieży. Znaleziono tam również dowody tożsamości, umieszczone w tulejkach oraz radzieckie monety.

Obliczyłem wówczas, że tylko w tych dwóch miejscach, w których dokonano próbnych ekshumacji, powinno znajdować się — sądząc po rozmiarach mogił i liczbie zwłok ujawnionych w odkrytych miejscach — co najmniej około 15 000 zwłok jeńców. Hipotezę tę potwierdziły wyniki pełnych ekshumacji, przeprowadzonych na przełomie lat 1948—1949.

Już wówczas, patrząc w głąb mogił, pomyślałem, że należałoby napiętnować w trwałej formie nieludzkie metody hitlerowców w traktowaniu jeńców wojennych i opisać męczeństwo tych ostatnich.

Z tą myślą przygotowałem niniejsze opracowanie. Spełni ono swe skromne zadanie, jeśli stanie się przyczynkiem do pełnej monografii obozów jenieckich, zorganizowanych na ziemiach polskich przez hitlerowski aparat terroru.

Autor

Przygotowania do operacji „Barbarossa”

Operacją „Barbarossa” nazwali przywódcy Trzeciej Rzeszy plan podboju Związku Radzieckiego. Nie była to koncepcja nowa. Wypływała ona ze starych dążeń do zapewnienia Niemcom niepodzielnego władztwa w Europie. Dał jej pełny wyraz Adolf Hitler w książce, która, apoteozując gwałt i przemoc, stała się swoistą ewangelią dla jego zwolenników. Już wówczas pouczał on swych rodaków, gdzie szukać należy nowych zdobyczy terytorialnych. Pisał bez ogródek w Mein Kampf:

„My, narodowi socjaliści, odrzucamy przeto w polityce zagranicznej postawę przyjętą przez Niemców przed wojną światową. Podejmujemy kontynuację dzieła zaniechanego sześć wieków temu. Kładziemy kres odwiecznemu pędowi Germanów na południe i zachód Europy i zwracamy nasz wzrok na obszary wschodnie. Zrywamy również z przedwojenną polityką kolonialną i handlową. Kiedy mówimy dziś o nowych obszarach w Europie, myślimy głównie o Rosji i o graniczących z nią państwach. Przeznaczenie wydaje się wskazywać nam drogę w tym kierunku […]”1

Podobnie głosił naczelny ideolog narodowego socjalizmu Alfred Rosenberg:

„Okoliczności zewnętrzne zmuszają nas do zmiany kierunku działania. »Z zachodu na wschód« — to oznacza od Renu aż do Wisły, »z zachodu na wschód« — to musi brzmieć — od Moskwy do Tomska”.2

Awanturnicza, lecz uwieńczona sukcesami, polityka Adolfa Hitlera, zjednała mu kierownicze koła Wehrmachtu. Na tej nowej fali wypływały bowiem tradycje pruskiego militaryzmu, budziły się nowe nadzieje i aspiracje, śniły się oficerom generalskie szlify i marszałkowskie buławy.

Wydarzenia następowały w oszałamiającym tempie. W ciągu zaledwie kilku lat Niemcy zrzuciły zobowiązania, wypływające z traktatu wersalskiego, wypowiedziały klauzule rozbrojeniowe stworzyły stałą armię i rozbudowały przemysł wojenny. Konsekwencją tych wydarzeń stało się zajęcie Austrii i Czechosłowacji oraz wysunięcie roszczeń terytorialnych pod adresem Polski. Niemiecki polip wysuwał ramiona coraz dalej w kierunku na wschód.

Po militarnych zwycięstwach w Polsce i we Francji, wojskowe i polityczne kierownictwo Trzeciej Rzeszy uznało, iż nadszedł czas na przygotowanie ataku na Związek Radziecki. Przygotowania te — z własnej inicjatywy — rozpoczął Wehrmacht w pierwszych dniach lipca 1940 roku. Generał pułkownik Franz Haider, szef Sztabu Generalnego Wojsk Lądowych, pod datą 3 lipca tego roku, odnotował po rozmowie z szefem oddziału operacyjnego Hansem von Greiffenbergiem:

„W dyskusji poruszono:

a) zagadnienia operacyjne. Obecnie pierwszoplanowy jest problem angielski, który należy opracowywać oddzielnie i problem wschodni. Główna treść ostatniego: sposób zadania ciosu Rosji, aby zmusić ją do uznania wiodącej roli Niemiec w Europie […]”3

Od tego dnia — mimo intensywnych przygotowań do inwazji na wyspy brytyjskie — „problem wschodni” nie schodził z porządku zajęć sztabu generalnego.

Na naradzie u Führera w Berlinie w dniu 21 lipca 1940 roku naczelny dowódca wojsk lądowych generał feldmarszałek Walther von Brauchitsch4 otrzymał po raz pierwszy dyrektywę w sprawie przygotowania kampanii wojennej przeciwko Związkowi Radzieckiemu i przekazał ją sztabowi generalnemu do opracowania.

„Zająć się energicznie problemem rosyjskim — zapisał w swym dzienniku generał Haider pod datą 22 lipca — przemyśleć”.5

W kilka dni później odbyła się narada w kwaterze Führera w Berghof. Wzięli w niej udział czołowi dowódcy Wehrmachtu. Na tej właśnie naradzie zapadły konkretne decyzje w sprawie wojny ze Związkiem Radzieckim. Początek kampanii wyznaczono na maj 1941 roku. Uczestnicy narady doszli do wniosku, że zdołają rozbić siły Związku Radzieckiego w ciągu pięciu miesięcy przy użyciu 120 do 140 dywizji.

Hitler, wierząc w swą szczęśliwą gwiazdę, z niefrasobliwością myśliwego dzielił skórę na niedźwiedziu, którego jeszcze nie upolował: „Nam przypadnie: Ukraina, Białoruś, kraje bałtyckie — oświadczył — Finlandii — terytoria aż do Morza Białego”.6

Główne kierunki uderzenia miały wyznaczyć Moskwa i Kijów.

Nie przerywając coraz bardziej intensywnych przygotowań do inwazji na Anglię, która miała nastąpić już we wrześniu, sztab generalny bez przerwy rozpracowywał „problem wschodni”. Budowano „umocnienia”, czyli drogi o znaczeniu strategicznym na obszarach wschodnich; kanałami wywiadu i przy pomocy lotów zwiadowczych starano się rozpoznać siły i możliwości przeciwnika. Rozbudowywano Wehrmacht i dokonywano przegrupowań jednostek wojskowych. W początkach września 1940 roku powierzono generałowi majorowi Friedrichowi Paulusowi7 — jako najpilniejsze zadanie — opracowanie wstępnego planu podziału sił i środków oraz strategicznego rozwinięcia niemieckich sił zbrojnych na Wschodzie.

Operacja „Lew Morski”, czyli inwazja na wyspy brytyjskie — jak wiadomo — nie udała się. W pierwszej połowie października „odroczono” ją na czas nieokreślony, starając się pozorowanymi próbami nowego ataku wiązać dalej siły przeciwnika. Jednocześnie, wzmagając przygotowania do uderzenia na Związek Radziecki, usiłowano poprzez dyplomatyczne wybiegi uśpić czujność przeciwnika. Temu celowi miało służyć między innymi wysłanie przez Ribbentropa listu do Stalina oraz zaproszenie Mołotowa do Berlina. Ribbentrop sugerował, że skierowanie oddziałów Wehrmachtu do Rumunii i Finlandii było osunięciem „natury technicznej”.

W rozmowie z Mołotowem Hitler, unikając wyraźnych odpowiedzi na zadawane pytania, dzielił się „wielkodusznie” ze Związkiem Radzieckim spadkiem po Anglii „masą upadłości” — jak się wyraził.

W tym samym czasie realizowano w ramach przygotowań do „wielkiego obrachunku” operację „Brewiarz Zimowy” — szkolenie żołnierzy w ciężkich warunkach klimatycznych i terenowych.

Niemal bezpośrednio po wizycie Mołotowa, na naradzie w dniu 5 grudnia 1940 roku, Adolf Hitler, omawiając przygotowania do wojny ze Związkiem Radzieckim, wystąpił ponownie w roli męża opatrznościowego Niemiec, nieomylnego stratega i polityka. Celem operacji miało być zniszczenie sił witalnych przeciwnika

Martyrologia jeńców. W drodze do obozu w lasach na północy kraju
Martyrologia jeńców. W drodze do obozu w lasach na północy kraju

Jeńcy radzieccy w męczeńskiej drodze do punktu etapowego
Jeńcy radzieccy w męczeńskiej drodze do punktu etapowego

„Nie wolno — mówił Hitler — pozostawić żadnych elementów zdolnych do regeneracji”.

Armie radzieckie zostaną rozbite i zniszczone szybkimi i silnymi uderzeniami oskrzydlającymi, wzorowanymi na przykładzie kampanii wojennej w Polsce.

Wieszcząc nieomylnie zwycięstwo, uzasadniał Hitler swe wrózby argumentami, zaczerpniętymi z rasistowskiej szkoły ideologów narodowego socjalizmu. Błędnie oceniając sytuację międzynarodową, a przede wszystkim nie doceniając olbrzymich i wielostronnych możliwości Związku Radzieckiego, upatrywał Hitler gwarancję zwycięstwa w „teorii Untermenscha”. Histeryczne wybuchy wściekłości i żałosne refleksje miały nastąpić później i wówczas Hitler głosił: „Rosjanin jest człowiekiem niepełnowartościowym. Armia nie ma prawdziwych dowódców”.8

Generałowie w skupieniu wysłuchiwali długich wywodowi Führera. Bełkotliwa gadanina Hitlera znajdowała bowiem swój odpowiednik w zwięzłych, lakonicznych sformułowaniach dyrektywy, opracowanej przez sztabowców i przedstawionej Führerowi do akceptacji w dniu 18 grudnia 1940 roku. Dyrektywa ta, oznaczona numerem 21, ustalając podstawowe założenia, nakazywała zakończyć przygotowania do ataku na Związek Radziecki przed dniem 15 maja 1941 roku. Następny dzień miał być dniem uderzenia. Oznaczono go kryptonimem „dzień B” — dzień „Barbarossy”. Plan uderzenia na Związek Radziecki otrzymał bowiem — jak już wspomniano — nazwę operacja „Barbarossa”.9

W styczniu 1941 roku została opracowana dyrektywa Naczelnego Dowództwa Wojsk Lądowych „w sprawie strategicznego rozwinięcia wojsk”. Przygotowania do operacji „Barbarossa” osiągnęły już drugie stadium. Pod datą 28 stycznia 1941 roku generał Haider z niewątpliwą satysfakcją odnotował w swym dzienniku: „Zadanie na Wschodzie (»Barbarossa«) można traktować jako sprawę już znaną”.

Istotnie, dowódcy Wehrmachtu znali już dobrze „zadanie na Wschodzie”, zarówno od strony wojskowej, jak i politycznej. Hitler raz po raz przypominał im credo polityczne partii narodowosocjalistycznej, dotyczące tej sprawy. W dniu 17 marca 1941 roku oświadczył on na naradzie: „Musimy utworzyć republiki wolne od Stalina Osadzona tu przez Stalina inteligencja musi być zniszczona. Aparat kierowniczy rosyjskiego państwa musi być zdruzgotany.”10

Najdobitniej chyba określił Hitler cele polityczne agresji, przygotowywanej na Związek Radziecki, w przemówieniu wygłoszonym do generalicji w dniu 30 marca 1941 roku. Przejęty mową Führera, generał Haider zapisał w swym dzienniku w telegraficznym skrócie zasadniczą jej treść:

„Walka dwóch przeciwstawnych ideologii. Unicestwiający osąd bolszewizmu. Olbrzymie niebezpieczeństwo komunizmu na przyszłość. Powinniśmy odstąpić od zasady kombatanctwa. Komunista nigdy nie był i nie będzie kolegą-kombatantem. Chodzi tu o walkę, której celem jest unicestwienie. Jeżeli tego nie ujmiemy w ten sposób, to pobijemy wprawdzie nieprzyjaciela, ale po 30 latach będziemy znów mieli przed sobą komunistycznego wroga. Prowadzimy wojnę nie po to, aby zachować wroga […] Walka przeciw Rosji: zniszczenie bolszewickich komisarzy i komunistycznej inteligencji. Nowe państwa [Hitler miał na myśli niemieckie protektoraty — dop. J.P.] powinny być państwami socjalistycznymi ale bez własnej inteligencji. Nie można dopuścić do tego, aby powstała nowa inteligencja. Wystarczy tu tylko prymitywna socjalistyczna inteligencja.”

W punjkcie etapowym
W punjkcie etapowym

Generałowie słuchali z uznaniem wywodów Führera o konieczności „unicestwienia” wroga, oni także — biegli w sztuce wojennej — opracowali plany mające na celu totalne jego zniszczenie. W tej walce armii i ideologii przodujące miejsce przypadło Wehrmachtowi. Führer, domagając się od dowódców stosowania najbardziej bezwzględnych metod działania, z góry ich z wszystkiego rozgrzeszał. Oto jego słowa, wygłoszone w pamiętnej mowie w dniu 30 marca 1941 roku:

„Należy toczyć walkę z trucizną rozkładu moralnego wojsk. Nie jest to kwestia sądów wojennych. Dowódcy wojskowi muszą wiedzieć, o co w tej walce chodzi. Muszą w tej walce przodować. Wojsko powinno się bronić takimi samymi środkami, jakimi jest atakowane. Komisarze i pracownicy GPU są przestępcami i należy ich traktować jak przestępców […] Walka tu będzie się bardzo różniła od walki na Zachodzie. Na Wschodzie surowość jest warunkiem przyszłej tolerancyjności. Dowódcy muszą wymagać od siebie ofiarności [czyt. bezwzględności — dop. J.P.], aby móc przezwyciężać wahania”.11

Nie mozolili się naczelni dowódcy Wehrmachtu nad przezwyciężaniem tych „wahań”. Unicestwienie wroga przez rozbicie jego armii, zdruzgotanie aparatu państwowego, zniszczenie inteligencji i wymordowanie komisarzy politycznych — program taki wymagał koncentracji wszystkich sił: Wehrmachtu, SS i policji Rzeszy. Nastąpiło więc „uregulowanie stosunków” między Reichsführerem SS a Naczelnym Dowództwem Wehrmachtu (OKW) i podział ról w przeprowadzaniu operacji „Barbarossa”.

W dniu 18 marca 1941 roku — po rozmowie Hitlera z generałem feldmarszałkiem Wilhelmem Keitlem12 — naczelne dowództwo Wehrmachtu wydało dyrektywy dla naczelnych dowódców armii, marynarki i lotnictwa w sprawie operacji „Barbarossa”, zawierające specjalne pełnomocnictwa dla Reichsführera SS Heinricha Himmlera.13 W ramach tych pełnomocnictw Himmler miał wykonać na obszarze operacyjnym armii „zadania specjalne”.

W następstwie tych dyrektyw szef policji bezpieczeństwa i służby bezpieczeństwa Reinhard Heydrich14 oraz generalny kwatermistrz armii lądowej Wagner uzgodnili, że na obszarze „Barbarossy” działać będą pod osłoną Wehrmachtu na tyłach armii ruchome jednostki, złożone z funkcjonariuszy SS i policji, czyli tak zwane Grupy Operacyjne (Einsatzgruppen). Do ich zadań miało należeć — jak to ostrożnie głosiły sformułowania porozumienia — zabezpieczanie obiektów, wyśledzenie i ujęcie szczególnie ważnych osób, tropienie i zwalczanie wrogich państwu i Niemcom „zamysłów” oraz przeprowadzanie „przedsięwzięć egzekucyjnych” w stosunku do ludności cywilnej.15

Ludność polska poznała już tę zbrodniczą działalność Grup Operacyjnych w czasie kampanii wrześniowej 1939 roku i po jej zakończeniu. Teraz takie same formacje morderców przygotowano do wystąpienia na obszarze operacyjnym „Barbarossy”.

Naczelny dowódca wojsk lądowych generał feldmarszałek von Brauchitsch rozkazem z dnia 28 kwietnia 1941 roku powiadomił podległe oddziały o działalności Grup Operacyjnych w wojnie ze Związkiem Radzieckim.16 Na tym wszakże nie kończyla się, zbrodnicza współpraca Wehrmachtu z Himmlerem w przygotowaniach do operacji „Barbarossa”. Zarządzeniem naczelnego dowództwa Wehrmachtu z dnia 14 maja 1941 roku o działalności, sądownictwa na obszarze „Barbarossa” oraz o „szczególnych środkach wojska” pozbawiono ludność okupowanych terenów ochrony prawnej.17

Włączenie się Wehrmachtu do ludobójczych „zadań specjałnych”, poruczonych Himmlerowi jako szefowi SS i policji, koronowały dyrektywy w sprawie traktowania komisarzy politycznych.

Rozkaz z dnia 6 czerwca 1941 roku, podpisany z ramienia naczelnego dowództwa Wehrmachtu przez generała von Brauchitscha, głosił, że komisarze polityczni powinni być wyselekcjonowani jeszcze na polu walki i po dokonanej selekcji „zlikwidowani”.18

Zbójecka napaść Wehrmachtu na Jugosławię, a następnie na Grecję w pierwszej połowie kwietnia 1941 roku i zaangażowanie poważnych sił w obydwu tych „operacjach” spowodowały przesunięcie terminu rozpoczęcia ataku na Związek Radziecki. Jako „dzień B” wyznaczono 22 czerwca 1941 roku. Sukcesy militarne, odniesione w błyskawicznym tempie na Bałkanach i efektowny desant powietrzny na Krecie, wprawiły Hitlera i jego generałów w stan euforii.

Sceptycznie nastawiony wobec niektórych politycznych i wojskowych koncepcji oraz decyzji Hitlera, szef sztabu generalnego wojsk lądowych generał Haider zapisał w swych notatkach pod datą 4 czerwca 1941 roku:

„Korzystam z okazji, aby wyrazić szczególne podziękowanie wszystkim uczestnikom w tych operacjach — zarówno w ogniwach zewnętrznych, jak i w komórkach centralnych Sztabu Generalnego. Podziękowanie Führera. To, co imponuje: szybkie dostosowanie się niemieckiego dowództwa do nagłej zmiany sytuacji, przechodzące wszelkie oczekiwania sukcesy naszych wojsk w najcięższych warunkach terenowych; także sukcesy związków szybkich. [broni pancernej i lotnictwa — dop. J.P.].”

Pomyślne przeprowadzenie operacji „Barbarossa” było dla niemeckiego sztabu generalnego rzeczą przesądzoną.

„Po »Barbarossie«: Malta, Egipt. Możliwość rozwinięcia operacji z południowo-wschodniej Rosji — dzielił generał Haider, podobnie jak Hitler, skórę na niedźwiedziu — Zasady reorganizacji wojsk lądowych do stojących przed Niemcami zadań po operacji »Barbarossa« są już od dłuższego czasu opracowywane.”19

Dzień „B” miał nadejść za niespełna trzy tygodnie. Moment rozpoczęcia ataku wyznaczono na godzinę 3.00 — 22 czerwca.

Przygotowania do operacji „Barbarossa” zostały ostatecznie zakończone. Potężna machina śmierci i zniszczenia gotowa była do działania. Uruchomić ją miało jedno słowo: hasło „Dortmund”.

Na szlaku Napoleona

Pod datą 21 czerwca 1941 roku generał Haider zapisał w dzienniku wydarzeń wojennych: „Umowne hasło »Dortmund« zostało podane”. Tym razem dotrzymano terminów. Operacja „Barbarossa” rozpoczęła się planowo, o godzinie 3.00 22 czerwca. Następnego dnia, w kilka godzin po napaści na Związek Radziecki, Adolf Hitler wygłosił wielką mowę do narodu, członków partii i żołnierzy frontu wschodniego. Oskarżając znanym już sposobem — mocarstwa zachodnie i Związek Radziecki o wrogie knowania przeciwko Niemcom, Führer głosił:

„Musiała przeto nadejść godzina, kiedy stało się konieczne, aby wystąpić przeciwko temu sprzysiężeniu żydowsko-anglosaskich podżegaczy wojennych, jak również przeciwko żydowskim mocodawcom bolszewickiej centrali moskiewskiej”.

Upojony wizją przyszłych zwycięstw, oznajmił chełpliwie: „W tym momencie urzeczywistnia się inwazja, która — co do wielkości obszarów i długości frontu — jest największa spośród wszystkich, jakie świat oglądał”.

Od dnia 22 czerwca wydarzenia na froncie wschodnim miały przysłonić na arenie międzynarodowej wszystkie inne. Miliony ludzi zadawały sobie jedno pytanie: czy Niemcy zgodnie z zapowiedzią pokonają Związek Radziecki w jednej szybkiej kampanii?

Zgodnie z dyrektywami, wydanymi przez naczelne dowództwo wojsk lądowych w ramach operacji „Barbarossa”, skierowano do decydującego uderzenia trzy grupy armii: „Południe”, „Środek” i „Północ”, z którymi współdziałały trzy floty powietrzne (4, 2 i 1).20 Wysuwając jak najszybciej do przodu uderzeniowe kliny pancerne, miały one zniszczyć główne siły przeciwnika w zachodniej części terytorium ZSRR, uniemożliwiając ich odwrót za Dniepr i Dźwinę. W szczególności zadaniem grupy armii „Południe”, dowodzonej przez generała von Rundstedta, było zajęcie Kijowa i opanowanie przepraw na Dnieprze w rejonie miasta.

Grupa armii „Środek” feldmarszałka von Bocka miała, maszerując szlakiem napoleońskim na Smoleńsk, rozbić siły nieprzyjacielskie na Białorusi przy współdziałaniu z grupą armii „Północ” i po załamaniu się frontu zająć Moskwę.

Grupie armii „Północ” feldmarszałka von Leeba przypadło zadanie rozbicia wojsk radzieckich w krajach bałtyckich i zawładnięcia portami, a zwłaszcza Leningradem.

W drugim stadium kampanii wojska niemieckie miały zająć dalsze obszary ZSRR aż do linii Archangielsk—Astrachań, czyli od Oceanu Lodowatego do Morza Kaspijskiego.

„Zdecydowałem się dzisiaj — powiedział Adolf Hitler w dniu 22 czerwca — złożyć ponownie los i przyszłość niemieckiego państwa i naszego narodu w ręce naszych żołnierzy.”

Czy dobrze wybrał?

Poczynając od pierwszego dnia najazdu, działania wojenne na froncie wschodnim przebiegały zgodnie z założeniami do operacji „Barbarossa”.

Pierwszy cel: głębokie przerwanie frontu wojsk radzieckich, zwłaszcza na odcinku środkowym, został osiągnięty w klasycznym stylu blitzkriegu. W pierwszej połowie lipca 1941 roku padł Witebsk, a w kilka dni później zajęty został Smoleńsk. Na północy pierścień wojsk niemieckich i fińskich otoczył Leningrad. Armie grupy „Południe” zdobyły Kijów i Dniepropetrowsk. Na skrzydle frontu południowego wojska generała Antonescu otoczyły Odesse. 11 armia niemiecka maszerowała na Krym.

Adolf Hitler triumfował. W odezwie z dnia 2 października 1941 roku pisał w euforii do żołnierzy frontu wschodniego:

„Imiona wasze, żołnierze niemieckich sił zbrojnych, i imiona naszych dzielnych sojuszników, nazwy waszych okrętów i eskadr lotniczych będą na zawsze związane z największymi zwycięstwami w historii świata. Wzięliście do niewoli ponad 2 400 000 jeńców. Zniszczyliście i zdobyliście ponad 17 500 czołgów i ponad 21 600 dział. Zestrzeliliście albo zniszczyliście na ziemi ponad 14 200 samolotów.21 Czegoś podobnego świat dotąd nie widział.”22

Październik i listopad 1941 roku miały obfitować w najbardziej dramatyczne wydarzenia w dotychczasowym przebiegu operacji „Barbarossa”.

Pierwsze jej zadania — zdaniem dowódców Wehrmachtu — zostały w zasadzie wykonane. Front wschodni został definitywnie przełamany na całej długości i w wielu wielkich bitwach, stoczonych zgodnie z planem na zachodnich obszarach ZSRR, okrężonę armie zostały rozbite.

W październiku przystąpił Wehrmacht do zadania przeciwnikowi ostatniego — jak sądzono — śmiertelnego ciosu. Los oblężonego Leningradu był już przesądzony; teraz należało opanować Zagłębie Donieckie, a przede wszystkim zdobyć stolicę kraju - Moskwę.

W dniu 3 października Adolf Hitler w przemówieniu wygłoszonym z okazji otwarcia akcji „pomocy zimowej” oświadczył: „Przed czterdziestu ośmiu godzinami rozpoczęły się operacje o gigantycznych rozmiarach. Przyczynią się one do zniszczenia wroga na wschodzie”. Była to operacja „Tajfun” — uderzenie na Moskwę. Na środkowym odcinku frontu zgromadzili Niemcy olbrzymie siły, uzyskując w artylerii i lotnictwie przewagę dwukrotną, zaś w czołgach trzy a nawet czterokrotną.23 Dywizje pancerne miały okrążyć Moskwę od północy i południa, atak frontalny powierzono związkom piechoty, atakującym od zachodu. Tak też się stało. W ciężkich bojach, trwających ponad trzy tygodnie, w czasie których okrążone zostały znaczne siły wojsk frontu zachodniego, obwodowego i briańskiego, ważył się los stolicy ZSRR.

Niemcy nie zdołali wprawdzie osiągnąć głównego celu — zajęcia Moskwy, ale pierwszy etap operacji „Tajfun” zakończył się dla nich sukcesem. Posunęli się do przodu o 230 do 250 kilometrów, zatrzymując się na niedalekich już przedpolach Moskwy.

W tych niezwykle groźnych tygodniach zreorganizowany postał front zachodni. Jego dowódcą został dotychczasowy obrońca Leningradu generał Gieorgij Żuków.24 Utworzono również — celem skrócenia pasa obrony — front kaliniński, na czele którego stanął dotychczasowy dowódca Frontu Zachodniego, generał pułkownik Iwan Koniew.25

Po przegrupowaniu wojsk i ściągnięciu nowych dywizji przystąpili Niemcy w dniu 15 listopada do nowego natarcia. Rozpoczął się drugi, decydujący etap operacji „Tajfun”. Bitwa o Moskwę osiągnęła punkt kulminacyjny. Te niewątpliwie gigantyczne, obfitujące w niesłychanie dramatyczne momenty, zmagania skończyły się dla Niemców niepowodzeniem. Straciwszy siły i środki do prowadzenia dalszych działań zaczepnych, zmuszeni zostali do zatrzymania się tuż przed Moskwą i przejścia do obrony. Jednocześnie zwycięska kontrofensywa wojsk radzieckich na froncie północnym pod Tychwinem i odbicie Rostowa na południu wiązały. siły Wehrmachtu i nie pozwalały na wzmocnienie ich na froncie środkowym. Okoliczności te umożliwiły wojskom radzieckim przejście do kontrofensywy, mimo iż Niemcy posiadali nadal przewagę, zwłaszcza w artylerii i czołgach. Do przeciwnatarcia wyruszył front zachodni, kaliniński i prawe skrzydło frontu południowo-zachodniego. Nastąpiło to 6 grudnia 1941 roku.

Dzień ten stanowił datę historyczną pierwszego wielkiego zwycięstwa wojsk radzieckich w ciągu sześciu miesięcy wojny. Oznaczał on również załamanie się operacji „Barbarossa”, która miała przynieść zwycięstwo Niemcom w ciągu jednej, szybkiej, pięciomiesięcznej kampanii.

Niemiecki generał Westphal, opisując bitwę pod Moskwą, doszedł do smętnego wniosku, że „armia niemiecka, która dotąd uważała się za niezwyciężoną, znalazła się na krawędzi przepaści”.

Marszałek Żuków, były dowódca frontu zachodniego, któremu powierzono misję obrony Moskwy, przytaczając słowa tego generała dodał: „Co racja, to racja. W bitwie pod Moskwą hitlerowcy stracili ogółem ponad pół miliona żołnierzy, 1300 czołgów, 2500 dział, ponad 15 tysięcy samochodów i wiele innego sprzętu bojowego. Wojska niemieckie zostały odrzucone od Moskwy na zachód 150—300 kilometrów”.26

Operacja „Tajfun” nie udała się; wynik jej wywołał prawdziwy huragan w niemieckich sztabach generalnych. Hitler miotając się w histerycznych atakach dokonał istnego pogromu generałów i wierząc w magię swego imienia, sam objął naczelne dowództwo.

Po rozbiciu wojsk hitlerowskich pod Moskwą, armie radzieckie przeszły do szeroko zakrojonej ofensywy na wszystkich frontach. Nie dysponując wszakże dostatecznymi siłami i środkami, zmuszone były przejść na pozycje obronne, zwłaszcza wobec twardego oporu nieprzyjaciela.

W rozkazie z dnia 3 stycznia 1942 roku Hitler żądał: „Trzymać się każdej miejscowości, nie wycofywać się ani na krok, bronić się do ostatniego naboju, do ostatniego granatu…”.

Z nadejściem wiosny na froncie wschodnim zapanowała cisza ale była to przysłowiowa cisza przed burzą. Niemcy przygotowywali nową gigantyczną ofensywę. W końcu kwietnia 1942 roku posiadali już oni na froncie wschodnim ponad 6-milionową armię,27 3230 czołgów i dział pancernych, blisko 43 tysiące dział i moździerzy oraz 3400 samolotów bojowych. Większość wojsk miała być użyta na południu w olbrzymiej operacji, której celem było opanowanie Kaukazu i wyjście nad Wołgę w rejonie Stalingradu i Astrachania. Hitler i jego strategowie chcieli w ten sposób zdobyć najbogatsze rejony przemysłowe i rolnicze, przerwać linie komunikacyjne łączące Związek Radziecki poprzez Kaukaz z sojusznikami zachodnimi i zapewnić sobie dogodne położenie strategiczne do ponownego uderzenia na Moskwę. Nad Związkiem Radzieckim zawisło znów śmiertelne niebezpieczeństwo. 8 maja 1943 roku wojska hitlerowskie zdobyły ważny punkt strategiczny — Kercz — na przesmyku łączącym Morze Czarne z Morzem Azowskim.

Od tego dnia Wehrmacht święcił nieprzerwanie coraz to nowe triumfy. Padł po długiej obronie Sewastopol i cały Krym dostał się w ręce Niemców. Zajęte zostały przez niemieckie wojska bogate okręgi Donu i Zagłębia Donieckiego, na Kaukazie stanęli Niemcy w Majkopie i Krasnodarze. Niemiecka flaga państwowa powiewała nad Elbrusem. W sierpniu hitlerowskie wojska dotarły do Wołgi na północ od Stalingradu. Utrata tego miasta oznaczała odcięcie południa kraju od jego centrum. Zdobycie przez hitlerowców Wołgi pozbawiało Związek Radziecki arterii wodnej, przez którą spływały nieprzerwanie z Kaukazu surowce i materiały niezbędne do prowadzenia wojny. W dwu potężnych uderzeniach, przeprowadzonych we wrześniu i październiku, hitlerowcy daremnie usiłowali zdobyć miasto, które choć niemal całkowicie legło w gruzach, pozostało nieugięte, nie tylko się broniło, ale również atakowało. Oto słowa jednego z oficerów z armii generała Paulusa: „W tym samym czasie oddziały naszego korpusu poniosły ogromne straty, odpierając we wrześniu wściekłe ataki przeciwnika, który od północy usiłował przełamać nasze pozycje ryglowe. Dywizje znajdujące się na tym odcinku były wykrwawione, w kompaniach pozostało — z reguły — po trzydziestu, czterdziestu żołnierzy”.28

Hitlerowcy — podobnie jak pod Moskwą — przeceniając własne siły, nie docenili możliwości armii radzieckiej, ducha bojowego ich żołnierzy i strategicznych zdolności dowódców.

Wykorzystując osłabienie przeciwnika, armie radzieckie przeszły do kontrofensywy. W dniu 19 listopada ruszył do przeciwnatarcia front południowo-zachodni, a następnie front stalingradzki i front doniecki. Zaskoczenie Niemców było zupełne. Armia generała Paulusa została okrążona w rejonie Stalingradu. Na nic się zdała akcja osławionego stratego feldmarszałka Mansteina, któremu Hitler powierzył misję „odblokowania” Paulusa. Dowodzona przez niego armia „Don”, która dotarła w pobliże Stalingradu, została rozbita. Przesądzony został tym samym los 6 armii generała Paulusa. Resztki jej poddały się w dniu 31 stycznia 1943 roku, zaś w dniu 2 lutego złożyły broń niedobitki grupy północnej. Dostał się też do niewoli generał Paulus, ten sam, który ongiś opracowywał dyrektywę o strategicznym rozwinięciu wojsk na Wschodzie, a który teraz oglądał zagładę swej armii i żałosny finał operacji „Barbarossa”, której był współautorem.

„Bitwa w rejonie Stalingradu — pisze marszałek Żuków — była niezwykle zacięta. Ja osobiście przyrównuję ją jedynie do bitwy pod Moskwą. Od 19 listopada 1942 roku zniszczono doszczętnie trzydzieści dwie dywizje i trzy brygady, a pozostałe szesnaście dywizji poniosło straty, sięgające od 50 do 75% stanu osobowego. Ogólne straty wojsk nieprzyjacielskich w rejonie Donu, Wołgi, Stalingradu wynosiły ok. 1,5 miliona ludzi, ok. 3500 czołgów i dział pancernych, 12 000 dział i moździerzy, 3000 samolotów i ogromną ilość sprzętu wojennego. Poniesienie takich strat w siłach i środkach wywarło katastrofalny wpływ na ogólną sytuację strategiczną i zachwiało całą machiną wojenną hitlerowskich Niemiec.”29 Trzecia, „tysiącletnia” Rzesza okryła się żałobą, a żołnierze frontu wschodniego zaczęli odprawiać prawdziwy „Brewiarz Zimowy”.

Powróćmy jednak — z uwagi na treść niniejszego opracowania — do okresu, kiedy Wehrmacht święcił największe triumfy.

Wilki i hieny

Z przytoczonych w pierwszym rozdziale oświadczeń i wypowiedzi Adolfa Hitlera oraz dyrektyw Wehrmachtu, opracowanych przed napaścią na Związek Radziecki, wynikało, że kampania wojenna przeciwko ZSRR będzie miała charakter wojny totalnej, prowadzonej ze szczególną brutalnością i bezwzględnością. Ludność cywilna Związku Radzieckiego miała być pozbawiona opieki prawnej, a żołnierze — wyjęci spod praw i zwyczajów wojennych. Zapewniono natomiast zupełną bezkarność żołnierzom Wehrmachtu. Współdziałanie Wehrmachtu z grupami operacyjnymi policji bezpieczeństwa i służby bezpieczeństwa miało doprowadzić do wyniszczenia wszystkich potencjalnych przeciwników Trzeciej Rzeszy, a przede wszystkim komisarzy politycznych, funkcjonariuszy państwowych i Żydów, przy czym ci ostatni mieli ulec totalnej zagładzie. Pełnej dyskryminacji miały być poddane także inne grupy narodowościowe, uznane — w myśl szaleńczych idei Alfreda Rosenberga — za „rasowo niższe” czy też „niepełnowartośoiowe”.

Zorganizowano 4 grupy operacyjne z oznaczeniem A, B, C i D, które miały współdziałać z grupami armii „Północ”, „Środek” i „Południe” oraz z 11 armią. Dzieliły się one na mniejsze jednostki: tak zwane kommanda i kommanda specjalne. Jedno z nich, wchodzące w skład grupy operacyjnej B, nosiło wymowną nazwę: kommando czołowe Moskwa (Vorkommando Moskau).

W pierwszym dniu najazdu grupy operacyjne pociągnęły za Wehrmachtem jak hieny za wilkami. Zbrodnicze zalecenia Hitlera i dyrektywy Wehrmachtu weszły w stadium realizacji, w jaki zaś sposób je realizowano, wykazały już wydarzenia najbliższych dni i tygodni. Posiadając — w pierwszych miesiącach wojny — parokrotną przewagę w powietrzu i na ziemi, hitlerowcy w niszczycielskim najeżdzie nie oszczędzali nikogo i niczego. Pożoga wojenna ogarniała w miarę postępów Wehrmachtu coraz to nowe połacie kraju.

Pochodowi Wehrmachtu przez ziemie radzieckie towarzyszyły grabież i gwałty, zmuszanie ludności do niewolniczej pracy, deportacje w głąb Rzeszy, zabójstwa poprzedzane okrutnymi torturami i masowe mordy, niszczenie miast i wsi. Zwięzłe, lakoniczne sformułowania dyrektyw i rozkazów nabierały przerażającej treści w rozpasaniu najniższych instynktów ich wykonawców. Patronowały tej szaleńczej orgii zbrodni najwyższe czynniki Wehrmachtu.

W dniu 7 grudnia 1941 roku Naczelne Dowództwo Niemieckich Sił Zbrojnych wydało rozkaz „Nacht und Nebel” (NN). Nacht und Nebel, to znaczy noc i mgła. Na mocy tego rozkazu porywano ludzi, mordowano ich zaraz po ujęciu lub wywożono do Rzeszy. Ginął po nich wszelki ślad w „nocy i mgle” hitlerowskich zbrodni.30 Rozkaz NN to jeden z licznych, przykładowo tylko wymieniony dowód, jak Wehrmacht traktował cywilną ludność Związku Radzieckiego.

Kiedy w wyniku kontrofensywy radzieckiej w grudniu 1941 roku Wehrmacht zmuszony został do odwrotu spod bram Moskwy i z innych odcinków frontu, wydano w tym czasie rozkazy, aby całkowicie zniszczyć opuszczane tereny.

Tak na przykład rozkaz grupy armii „Południe” z dnia 22 grudnia 1941 roku głosił: „Każdy teren, który jesteśmy zmuszeni opuścić pod naciskiem nieprzyjaciela, musi stać się dla niego najzupełniej bezwartościowy. Każde miasto i wieś muszą być zburzone do fundamentów, bez względu na mieszkańców…”.31

Wykonywano te rozkazy z prawdziwie niemiecką dokładnością, zamieniając żyzne i ludne okolice w cmentarzyska i sterty pustyń.

Na tyłach armii potwornego dzieła niszczenia i śmierci dopełniał terror stosowany systematycznie i bez przerwy przez grupy operacyjne policji bezpieczeństwa i służby bezpieczeństwa. Ofiarą jego padali — zgodnie z uprzednio wydanymi zarządzeniami radzieccy funkcjonariusze państwowi, komisarze polityczni, inteligencja i wszyscy bez wyjątku Żydzi.

Każde kommando zapisało na swym koncie niezliczoną zbrodni.

Oto sprawozdanie kommanda 3, które wchodziło w skład grupy operacyjnej A, współdziałającej z grupą armii „Północ”, za okres do dnia 1 lutego 1942 roku:

„Do Grupy A w Rydze. Dot.: egzekucje do 1 lutego 1942 r. (przeprowadzone) przez EK 3. Powołanie się: tamtejszy dalekopis Nr 1331 z 6.II.1942 r.
A) Żydów 136 421
B) komunistów 1064 (w tym 1 komisarz, 1 starszy politruk 5 politruków)
C) partyzantów 56
D) chorych umysłowo 655
E) Polaków 44, rosyjskich jeńców wojennych 28, Cygan 1, Ormianin 1.
Ogólna liczba 138 272, z tego 55 556 kobiet, 34 464 dzieci.
podp. Jäger SS-Standartenführer.”32

Każde kommando składało się przeciętnie z ok. 120 funkcjonariuszy. Liczby dokonanych zbrodni świadczą więc o szczególnej sprawności tych umundurowanych morderców. Przeprowadzano „egzekucje” przez wieszanie i rozstrzeliwanie ofiar. Jedne jawne, publiczne w formie widowisk, w czasie których znęcano się nad ofiarami przed ich uśmierceniem, drugie — zwłaszcza masowe — tajne, w ukryciu przed niepowołanymi świadkami. Ilość ofiar zmuszała oprawców do „doskonalenia” metod zabijania. Dla uzyskania oszczędności czasu i miejsca zastosowano nową metodę rozstrzeliwań. Nazwano ją makabrycznie „pakowaniem sardynek” (Sardinen Packung). Uprzednio egzekucje miały charakter „wojskowy”. Skazani stali lub klęczeli nad dołem, a kommando egzekucyjne otwierało ogień na rozkaz dowódcy. Według nowej metody kazano ofiarom wchodzić do dołu i kłaść się obok siebie twarzami do ziemi. Członkowie kommanda strzelali do skazańców z pistoletów maszynowych ze skraju dołu. Na ciała rozstrzelanych kładły się następne ofiary — głową między stopami zabitych tak, aby warstwy zwłok wypełniały szczelnie głębokość dołu.

W trosce o zdrowie psychiczne członków kommand egzekucyjnych, „przemęczonych” ciągłym rozstrzeliwaniem wzrastającej stale liczby ofiar, wprowadzono również nowy sposób zagłady — zabijanie gazami spalinowymi w tak zwanych „wozach S”. Były to specjalnie skonstruowane samochody, do wnętrza których doprowadzano gazy spalinowe. Ten sposób uśmiercania okazał się zdaniem fachowców z Głównego Urzędu Bezpieczeństwa Rzeszy — szczególnie „zadowalający”.

Sprawozdanie z 5 czerwca 1942 roku, dotyczące doświadczeń z „wozami S”, głosiło: „Od grudnia 1941 roku, dla przykładu, przy pomocy 3 uruchomionych wozów, przerobiono 97 000 [ludzi — dop. J.P.], przy czym nie odczuwano braku pojazdów […]”.33

Masowa zagłada setek tysięcy ludzi przybrała charakter działalności przemysłowej. Rząd radziecki, dysponując licznymi dowodami bestialskich zbrodni dokonywanych przez Wehrmacht i współdziałające z nim grupy operacyjne, alarmował — poczynając od listopada 1941 roku — opinię światową. Nota z 27 kwietnia 1942 roku, wysłana do ambasadorów i posłów krajów, z którymi Związek Radziecki utrzymywał stosunki dyplomatyczne, głosiła między innymi:

„Rząd Radziecki otrzymuje w dalszym ciągu coraz to nowe materiały i informacje świadczące o tym, że zaborcy hitlerowscy dokonując powszechnej grabieży i bezpośredniego unicestwiania ludności radzieckiej, nie cofając się przed żadnymi zbrodniami, okrucieństwami i gwałtami na terenach, które przejściowo zajmowali lub dotąd jeszcze zajmują. Rząd Radziecki oświadczał już, że zbrodnie te nie są przypadkowymi ekscesami poszczególnych nie zdyscyplinowanych oddziałów wojskowych lub poszczególnych oficerów czy żołnierzy niemieckich. Rząd radziecki rozporządza obecnie dokumentami zdobytymi niedawno w sztabach rozgromionych niemieckich jednostek wojskowych, świadczącymi o tym, że niemiecka armia hitlerowska dopuszcza się tych krwawych zbrodni i bestialstw zgodnie z dokładnie sporządzonymi i szczegółowo opracowanymi planami rządu niemieckiego i rozkazami dowództwa niemieckiego…”34

17 grudnia 1942 roku rządy państw sojuszniczych i rządy emigracyjne ogłosiły wspólną deklarację protestacyjną przeciwko zbrodniom, dokonywanym na obszarach zajętych przez Wehrmacht. W tym czasie hitlerowcy, aczkolwiek nie przerwali krwawej akcji eksterminacyjnej, prowadzili jednocześnie na szeroką skalę prace nad usuwaniem śladów zbrodni. Była to tak zwana „akcja wykopków” (Enterdnungsaktion). Specjalne kommanda oznaczone numerem 1005, rozkopywały masowe groby i usuwały zwłoki, które następnie palono, a kości mielono. Członkowie tych kommand, Żydzi względnie inni więźniowe, byli — po zakończeniu „wykopków” — bezzwłocznie likwidowani, cała ta akcja prowadzona była bowiem skrycie, przy zachowaniu szczególnej ostrożności. Któż jednak zdołałby zatrzeć wszystkie ślady tych zbrodni? „Tysiącletnia” Rzesza przetrwała zaledwie 12 lat, ale upamiętniła się na wieki jako wielotysięczna rzesza zbrodni.

Prawo kolby i bagnetu

Przesłanki polityczne, którymi kierowali się przywódcy Trzeciej Rzeszy, przesądzały los nie tylko cywilnej ludności radzieckiej, lecz także los oficerów i żołnierzy.

Dyrektywy Hitlera, podane w osławionym przemówieniu wygłoszonym 30 marca 1941 roku, stanowiły ramy wypełnione niebawem przerażającą treścią.

To, co Adolf Hitler określił jako „odstąpienie od zasady kombatanctwa”, oznaczało w praktyce dopuszczalność stosowania wszelkich metod terroru i okrucieństwa wobec wziętych do niewoli oficerów i żołnierzy radzieckich i bezkarność dla sprawców zbrodni na jeńcach.

W nocie z 25 listopada 1941 roku Mołotow pisał: „Radzieckie dowództwo wojskowe ustaliło mnóstwo faktów, świadczących o tym, że niemieckie dowództwo wojskowe i niemieckie oddziały wojskowe w bestialski sposób torturują, katują i mordują wziętych do niewoli — przeważnie rannych — czerwonoarmistów. Torturują ich rozżarzonym żelazem, wykluwają im oczy, odcinają nogi, ręce, uszy, nosy, odrąbują palce rąk, rozpruwają brzuchy, przywiązują do czołgów i rozrywają na kawałki […]”35

Nota konkretyzuje to straszliwe oskarżenie, opisuje przykładowo przypadki poszczególnych zbrodni, wymienia nazwy miejscowości i przytacza bliższe dane dotyczące ofiar tych zbrodni. Opisane w nocie przykłady sadystycznego znęcania się nad jeńcami nie mogą dziwić, jeśli się zważy, że to właśnie najwyższe instancje Wehrmachtu wydały nie tylko „rozkaz komisarski”, ale również nakazywały piętnować jeńców rozpalonym żelazem.36

Ostrze terroru zwrócone było przede wszystkim w komisarzy politycznych. Wskazane więc byłoby szersze omówienie wspomnianego już wyżej „rozkazu komisarskiego” Wehrmachtu.

Wydany jeszcze przed napaścią na Związek Radziecki, opatrzony datą 6 czerwca 1941 roku i podpisany przez Naczelnego Dowódcę Wojsk Lądowych (OKH) generała Brauchitscha, nosił nazwę: „Dyrektywy postępowania z komisarzami politycznymi”. Stawiał on przed Wehrmachtem określone zadanie „wojskowo-polityczne”, które miało na celu zwiększenie bezpieczeństwa dla jednostek Wehrmachtu i przyśpieszenie pacyfikacji zdobytych terytoriów. Zadaniem tym było — jeśli użyć żargonowych wyrażeń rozkazu — „zlikwidowanie” i „wykończenie” komisarzy „wszelkich rodzajów i stopni”, bez względu na to, w jakich okolicznościach zostaną schwytani i bez względu na rodzaj postawionych im zarzutów.

Rozkaz głosił generalnie, że w stosunku do komisarzy nie mogą mieć zastosowania „względy na prawo międzynarodowe”. Polecał natomiast „likwidować” ich natychmiast, gdy zostaną w walce wzięci do niewoli lub gdy stawią opór. Nie definiując pojęcia „stawiania oporu”, rozkaz wyjaśniał, że komisarzy wszelkich rodzajów i stopni należy „likwidować” także wówczas, gdy są jedynie podejrzani o należenie do ruchu oporu, o sabotaż lub o podżeganie do sabotażu.

„Komisarze polityczni przydzieleni do jednostek wojskowych winni być wydzieleni z nich — brzmiał rozkaz — i wykończeni na rozkaz oficera w sposób nie zwracający uwagi”.

Mimo iż w pierwszej kolejności mieli ulec zagładzie funkcjonariusze państwowi i partyjni, inteligencja i Żydzi, pełną dyskryminację zastosowano również wobec wszystkich jeńców wojennych. Większość z nich dostała się do niewoli w pierwszych miesiącach wojny.

Upojony zwycięstwami Hitler mierzył wielkość sukcesów liczbą wziętych do niewoli jeńców. „Gdybym chciał, reasumując, określić dotychczasowe wyniki kampanii — wołał w mowie wygłoszonej w Monachium do »starej gwardii«, 8 listopada 1941 roku — musiałbym podać, że liczba jeńców osiągnęła 3,6 miliona, to znaczy trzy miliony, sześćset tysięcy jeńców”.

W miesiąc później, w Reichstagu, czyniąc przegląd wydarzeń politycznych i wojennych podał, że liczba jeńców, wziętych do niewoli na froncie wschodnim, wyniosła na dzień 1 grudnia 1941 roku 3 806 865.37

Niemal też bezpośrednio po napaści na Związek Radziecki utworzono pierwsze obozy jenieckie. Były to tak zwane obozy przejściowe (Dulagi) i obozy stałe (Stalagi). Umieszczano w nich bez różnicy zarówno żołnierzy jak i oficerów armii radzieckiej. Sieć tych obozów rozciągała się od terenów przyfrontowych poprzez ziemie polskie w głąb Rzeszy oraz na terytoria Austrii i Czechosłowacji.

27 sierpnia 1941 roku szef policji bezpieczeństwa i służby bezpieczeństwa Rzeszy przesłał do poszczególnych podległych mu jednostek pismo, zaopatrzone adnotacją: „tajna sprawa Rzeszy”, zawierające wytyczne w sprawie traktowania radzieckich jeńców wojennych. Do pisma tego dołączono wykaz istniejących aktualnie obozów jenieckich.

W tak zwanym obwodzie I utworzono osiem obozów, między innymi w Prostkach, Suwałkach i Ostrołęce. W Generalnej Guberni obozy jenieckie znajdowały się w Ostrowi Mazowieckiej, w Siedlcach, w Białej Podlaskiej, w Chełmie, Zamościu i Jarosławiu.

W innym piśmie Głównego Urzędu Bezpieczeństwa Rzeszy, wydanym pod tą samą datą, wymieniono kilkadziesiąt obozów przeznaczonych dla jeńców radzieckich na zagrabionych zachodnich ziemiach Polski, na terenie ówczesnej Rzeszy oraz w Austrii i Czechosłowacji.

Szefem wydziału jeńców w naczelnym dowództwie Wehrmachtu był generał Hermann Reinecke.38

8 września 1941 roku wydał on rozkaz dotyczący traktowania jeńców radzieckich, przesłany następnie do komendantów wszystkich obozów.

„Żołnierz bolszewicki — głosił rozkaz — stracił wszelkie prawo do tego, żeby był traktowany jak honorowy żołnierz na podstawie konwencji genewskiej […] Należy wydać rozkaz bezwzględnej i energicznej akcji przy najmniejszym podejrzeniu niesubordynacji, przede wszystkim w stosunku do fanatycznych bolszewików. Brak subordynacji, czynny lub bierny opór należy natychmiast łamać przez użycie siły zbrojnej (bagnetu, kolby lub broni palnej) […] Kto wykona powyższy rozkaz bez użycia broni lub bez dostatecznego jej użycia, będzie karany […] Do jeńców wojennych, którzy usiłują uciekać, należy strzelać bez uprzedzenia […] Użycie broni przeciwko jeńcom wojennym jest z reguły zgodne z prawem”.39

Tak więc prawo karabinu, kolby i bagnetu miało być jedynym prawem regulującym życie wojennych jeńców radzieckich we wszystkich rozsianych po Europie obozach.

Jako przykład wykonywania w praktyce rozkazu generała Reinecke — może służyć jeden z obozów — Stalag 367.— utworzony w Częstochowie, z filiami w Kielcach i Piotrkowie.

W dalszych rozdziałach będzie mowa również o tym, jak Wehrmacht współdziałał z policją bezpieczeństwa w potwornym dziele„likwidacji” radzieckich jeńców wojennych.

Utworzenie Stalagu 367

Wspomniane w poprzednim rozdziale pismo Głównego Urzędu Bezpieczeństwa Rzeszy z dnia 21 sierpnia 1941 roku wymieniało tylko sześć obozów jenieckich w Generalnej Guberni. Wkrótce jednak liczba ich wzrosła tak, że istniała cała sieć obozów na ziemiach polskich. Utworzono rejonowe komendy obozów jenieckich podległe dowództwu wojskowemu. W okręgu wojskowym w Generalnej Guberni dowódcą obozów został generał Adolf Herrgott, którego siedziba znajdowała się w Kielcach, a po nim od sierpnia 1941 roku generał Paul von Wittas.

Jednym z nowo utworzonych obozów był Stalag 367, zlokalizowany w Częstochowie, z filiami (tak zwane Zweiglager — podobozy) w Piotrkowie Trybunalskim i w Kielcach.

Koszary 27 pp w Częstochowie — obóz „Nordkaserne”
Koszary 27 pp w Częstochowie — obóz „Nordkaserne”

Jeńców umieszczano przeważnie w drewnianych barakach, które nierzadko sami musieli budować, w kazamatach fortecznych i w budynkach koszarowych.

Tak też było, gdy idzie o Stalag 367. W Częstochowie przeznaczono na obóz koszary 27 pułku piechoty z przylegającym do nich placem oraz nie zabudowane tereny we wschodniej części miasta, w. rejonie Złotej Góry. W Piotrkowie obóz mieścił się na placu taborowym przy koszarach 25 pułku piechoty oraz w koszarach przy ulicy Piłsudskiego (obecnie ulica Wojska Polskiego 122). W Kielcach umieszczono jeńców w obozie utworzonym na terenie koszar wojskowych, zwanych potocznie „koszarami Fijałkowskiego”. Jeńcy radzieccy pozostawali również — poza wymienionymi wyżej obozami Stalagu 367 — w więzieniu na Świętym Krzyżu, w obozie w Bliżynie koło Skarżyska Kamiennej i w kilku innych miejscowościach w Kieleckiem.40 Koszary 27 pułku piechoty, który bohatersko bronił Częstochowy w krwawych dniach września, stały się w pierwszym okresie okupacji obozem dla polskich żołnierzy wziętych do niewoli. Więziono tam również cywilnych zakładników ujętych przez Wehrmacht we wrześniu 1939 roku. W rok później przeszły one niemiecki „chrzest” i jako „Nordkaserne” miały stać się miejscem kaźni dla radzieckich jeńców wojennych, a w końcowym okresie również dla jeńców — Włochów. Potrójna sieć drutów kolczastych odcinała obóz od świata zewnętrznego. W wieżach strażniczych czuwali bez przerwy uzbrojeni wartownicy. Pełniły również straż ruchome patrole na zewnątrz obozu. Obóz na Złotej Górze nazwali Niemcy od płynącej w pobliżu rzeki „Warthelager” — obóz nad Wartą.

Dzisiaj na miejscu, gdzie stał obóz, szumią łany zbóż i tylko skromny pomnik głosi historię męczeńskiej śmierci tysięcy ludzi.

Szkic sytuacyjny obozu „Warthelager”
Szkic sytuacyjny obozu „Warthelager”
1 — wartownia, 2 — budynki gospodarcze, 3 — domki murowane dla niemieckiej załogi, 4, 5 — kuchnia i umywalnia, 6 — baraki podmurowane — komenda obozu, 7 — drewniane baraki jenieckie, 8 — tzw. rewir — „izba chorych”, 9 — plac apelowy, 10 — strażnice

Warto więc przypomnieć również szczegóły, związane z budową tego obozu i jego „wyposażeniem”. Wśród Polaków zatrudnionych przymusowo w „Warthelager” znalazł się mistrz stola Józef Pusa. Oto fragment jego relacji:

„W okresie okupacji mieszkałem stale w Częstochowie. Jestem z zawodu mistrzem stolarskim. W roku 1941 groziło mi wywiezienie na roboty przymusowe do Rzeszy, ale ostatecznie Arbeitsamt skierował mnie do pracy przy stawianiu baraków na Złotej Górze w Częstochowie. Nie wiedziałem wówczas, że będzie to obóz dla radzieckich jeńców wojennych. W miejscu, gdzie mieliśmy budować baraki, stały już trzy drewniane budynki, w których Niemcy więzili jesienią 1939 roku polskich żołnierzy. Kiedy przybyłem na Złotą Górę po raz pierwszy, budynki te były zupełnie puste. Był to, jak już wspomniałem, rok 1941, wiosna, jeszcze przed niemiecką napaścią na Związek Radziecki. Dopiero w kilka miesięcy później przywieziono na Złotą Górę pierwszy transport radzieckich jeńców wojennych. Gotowe elementy nowych baraków przywożone były przez Niemców z Czechosłowacji, a my montowaliśmy je. Wybudowano w ten sposób kilkanaście baraków. Razem z tymi, które już tam stały, było ich — jak j sobie przypominam — 24. Baraki miały z reguły 20 m długości, 10 m szerokości i 2,5 m wysokości. W barakach montowaliśmy drewniane, piętrowe prycze. Rozciągały się one wzdłuż ścian przez całą długość baraku, prócz tego dwa rzędy prycz biegły przez środek baraku. Baraki były tym samym niesamowicie zatłoczone. Jak obliczam, Niemcy umieszczali w takim baraku ok. 500 ludzi. Sienników i słomy nie dostarczano, tak że jeńcy leżeli na gołych deskach. W jednym tylko baraku widziałem łóżka z siennikami i oparciem pod głowę. Przebywali widocznie w tym baraku jacyś uprzywilejowani jeńcy. W dwóch podmurowanych barakach mieściła się neimiecka administracja obozu. Inny miał służyć jako izba chorych. Część obozu w której znajdowały się baraki, odgrodzona była drucianą siatką (na wysokości ulicy Kamiennej) od części, gdzie usytuowane były budynki gospodarcze i murowane domki dla niemieckiej załogi obozu. Z domków tych wysiedlono uprzednio ludność polską. Obie części obozu łączyła brama, strzeżona przez niemieckich wartowników. Główne wejście do obozu prowadziło od strony ulicy Srebrnej. Obok wejścia j znajdowała się wartownia. Przez środek obozu przebiegała polna droga (obecnie ulica Manganowa), ciągnąca się od ulicy Srebrnej j do ulicy Mirowskiej. Od tej ulicy było również wejście do obozu, tak samo strzeżone, ale przeznaczone wyłącznie dla Niemców. Transporty jeńców przybywały do obozu przez bramę od ulicy Srebrnej. Tą samą drogą wyjeżdżały z obozu wozy ze zwłokami zmarłych i pomordowanych. Cały teren obozu otoczony był siecią drutów kolczastych. Druty były pod napięciem elektrycznym. Niemcy ostrzegali nas, abyśmy nie zbliżali się do nich. W każdym rogu obozu stały wieże wartownicze. Ponadto wybudowano je po bokach obozu. Razem było ich siedem. Obóz nie był skanalizowany. Prowizoryczne ustępy znajdowały się pomiędzy rzędami baraków”.41

Podobnie — jak w „Warthelager” — w drewnianych, nowo wznoszonych barakach umieszczani byli jeńcy w podobozach w Piotrkowie i Kielcach (rys. 5, 6 i 7).

Szkic sytuacyjny obozu jenieckiego w Piotrkowie przy ulicy Wolborskiej
Szkic sytuacyjny obozu jenieckiego w Piotrkowie przy ulicy Wolborskiej
1 — wartownia, 2 — budynek mieszkalny—koszary, 3 — komenda obozu, 4 — budynki gospodarcze, 5 — baraki jenieckie drewniane, 6 — strażnice

Pierwsze kolumny radzieckich jeńców wojennych pokazały się w Częstochowie w niespełna trzy miesiące po napaści hitlerowskiej Rzeszy na Związek Radziecki. Ciągnęły centralną ulica — Alejami Najświętszej Maryi Panny — w kierunku koszar 27 pułku piechoty, mieszczących się na północnym krańcu ulicy Dąbrowskiego, a więc do obozu „Nordkaserne”. Jeńcy przedstawiali widok godny pożałowania. Skrajnie wyczerpani i wygłodzeni, brudni i obdarci, wielu rannych. Eskortowali ich żołnierze Wehrmachtu; przypominali oni raczej dzikich Hunów. Uzbrojeni w karabiny i drewniane pałki, popędzali jeńców jak niewolników, nie szczędząc razów tym, co ustawali w marszu. Za kolumną pieszych ciągnęły wozy konne, wiozące zwłoki i półżywych jeńców. Mieszkańcy Częstochowy, oglądając te niesamowite sceny, kierowani spontanicznym odruchem, nie ukrywali współczucia dla ofiar niemieckiego barbarzyństwa. Nie bacząc na grożące im niebezpieczeństwo, rzucali jeńcom to, co w danej chwili mieli: papierosy, owoce, żywność. Biada wszakże temu, kogo spostrzegł niemiecki wartownik. Dzikie wrzaski, bicie kolbami i pałkami, groźby zastrzelenia były jedyną reakcją Niemców.42

Po przybyciu do Częstochowy jeńcy byli kierowani grupami do miejskiego zakładu dezynfekcyjnego, mieszczącego się w pobliżu koszar. Zakład obsługiwali Polacy i dzięki temu można było dokładniej stwierdzić, w jakim stanie znajdowali się jeńcy i jak koszmarną odbyli wędrówkę, zanim znaleźli się w obozie.

Stanisław Rybicki, polski burmistrz, któremu podlegał Zarząd Miejski,43 tak opisuje wrażenia z przybycia pierwszych transportów jenieckich jesienią 1941 roku:

„Jeńców tych, jak dowiedzieliśmy się później, prowadzili Niemcy z frontu już od dwóch czy trzech miesięcy w nieludzkich warunkach. Kolumnę zatrzymywano nawet w gołym polu, otaczano drutem i tak trzymano przez mroźne noce, nie dając prawie zupełnie wyżywienia. Jeńcy zjadali korzonki, trawę, zagrzebywałi się w ziemi, aby uchronić się od dotkliwego zimna. Od kul eskorty niemieckiej, chorób i głodu codziennie masowo ginęli. Po przybyciu do Częstochowy kierowano ich grupami do naszego miejskiego zakładu dezynfekcyjnego, a nasi pracownicy mogli w ten sposób zetknąć się z jeńcami i dowiedzieć się szczegółów ich udręki. Warunki transportu powodowały wśród jeńców olbrzymie zawszenie i epidemie tyfusu plamistego. Zawszenie było tak straszliwe, że ludzie ci mieli ciało w ranach, a gdy jakaś grupa jeńców leżała na trawniku przed zakładem dezynfekcyjnym, czekając na swą kolejkę, to po odejściu zlatywało się ptactwo w poszukiwaniu pozostałego na ziemi robactwa. Wyczerpani byli zupełnie, zdarzały się wypadki śmierci na placu przed zakładem dezynfekcyjnym…”

W końcu września 1941 roku przywieziono również pierwszą grupę jeńców do obozu „Warthelager”. Była to mała grupa, około dwudziestu mężczyzn. Przywieziono ich do obozu, kiedy trwały tam jeszcze prace przy urządzaniu baraków. Na terenie obozu zadudniony był wówczas zdun. Marian Michalik, a pomocnikiem jego był młodszy brat Zenon. Stawiali piece w barakach. Zenon Michalik zobaczył jeńców i widok ten na zawsze utrwalił się w jego pamięci.

„Przypominali raczej widma, niż ludzi. Trudno było rozpoznać, czy byli to zwykli żołnierze, czy też posiadali jakieś stopnie wojskowe. Nie mieli żadnych dystynkcji, nawet pagonów, mundury były bardzo zniszczone […] Jeden z jeńców rzucił się na ziemię, klęcząc, zrywał kwitnące ziele, zwane rozchodnikiem i jadł je […] Inny jeniec podnosił z ziemi i wkładał do ust smołę, która ściekła z dachu…”44

Męka, jaką przeżyli jeńcy bezpośrednio po dostaniu się do niewoli, na etapach, w przemarszach i w transporcie nie skończyła się. Życie w obozie miało być jej ciągiem dalszym.

Życie w obozie

Sieć drutów kolczastych, wieże wartownicze i zewnętrzne posterunki miały całkowicie odciąć od świata uwięzionych w obozie jeńców, a przede wszystkim pozbawić ich wszelkich możliwości kontaktowania się z ludnością polską, u której jedynie mogli szukać ratunku i pomocy, jak również osłonić mrokiem tajemnicy nieludzkie praktyki stosowane w obozie.45

Pierwszą dolegliwością trapiącą jeńców był głód. Potworny głód, skręcający wnętrzności i zwalający z nóg.

Instrukcje wydane przez naczelne dowództwo niemieckich sił lądowych (OKH) określały rodzaj i ilość pożywienia wydawanego jeńcom. Główne pozycje tego niemieckiego jadłospisu stanowiły dla jeńca nie zatrudnionego ok. 215 gramów chleba i 15 gramów tłuszczu dziennie. Ilość kalorii, zawarta w całodziennym pożywieniu jeńca tej kategorii wynosiła ok. 900 jednostek, to znaczy równoważyła jedynie podstawę przemiany materii. Inaczej mówiąc, zapewniała tylko utrzymanie zasadniczych funkcji organizmu w stanie spoczynku.

Porcje żywnościowe, jakie miały być wydawane jeńcom zatrudnionym poza obozem, były w równej mierze niewystarczające. Ilość chleba zwiększono zaledwie o 100 gramów, a tłuszczu o 4 gramy dziennie. Ponadto jeńcy pracujący poza obozem mieli otrzymywać dziennie po 30 gramów mięsa lub przetworom mięsnych.

Pożywienie przeznaczone dla jeńców radzieckich stanowiło jak wynika z treści instrukcji OKH — tylko część racji żywnościowych, wydawanych jeńcom wojennym innych narodowości. Nie ukrywano tego faktu — przeciwnie — podkreślano cynicznie że wprawdzie zdaniem lekarzy są to racje niewystarczające, ale praktycznie mogą utrzymać przy życiu.46

W istocie jeńcy radzieccy nie otrzymywali najczęściej nawet tych głodowych racji żywnościowych, które gwarantowało im OKH. Chleb i kartofle czy brukiew, jakie im wydawano, z reguły nie nadawały się do spożycia. Zdarzało się, że do obozów przenikali Polacy. Raz byli to robotnicy, przymusowo skierowani przez Arbeitsamt do pracy przy budowie obozu i urządzaniu baraków. W innych przypadkach przedostawali się tam — najczęściej również jako robotnicy — członkowie ruchu oporu, by następnie złożyć swym władzom meldunki o dokonywanych obserwacjach. Relacje jednych i drugich składają się na przerażający w swej prawdzie obraz niesłychanego ucisku i poniżenia jeńców, zarówno żołnierzy jak i oficerów. Jedna bowiem ich wszystkich łączyła dola, bez względu na stopień wojskowy.

Jak już wspomniano, w „Warthelager” pracował zdun Marian Michalik. Rozpoczął pracę, kiedy obóz znajdował się jeszcze w stanie organizacji. Był następnie świadkiem, jak do obozu przybywały transporty jeńców, oglądał wiele scen rozgrywającego się tam dramatu aż do dnia 27 czerwca 1942 roku, kiedy został ujęty przez Gestapo pod zarzutem udzielania jeńcom pomocy.

„Widziałem — brzmi jego relacja — jak przyprowadzano jeńców do obozu. Przybywali grupami, najczęściej po kilkadziesiąt czy kilkaset osób. Niekiedy przywożono ich w ciężarowych samochodach. Jeńcy byli zmęczeni, brudni i głodni. Bezpośrednio po przybyciu kierowano ich do baraków. Przez parę pierwszych dni nie otrzymywali w ogóle pożywienia. Kiedy przywieziono jakieś jedzenie, miała to być zupa, zgłodniali rzucali się na kotły i jak któremu udało się zjeść więcej, dostawał skrętu kiszek i umierał. Wszyscy jeńcy cierpieli ogromny głód. Wygrzebywali z ziemi korzenie trawy i gotowali w puszkach po konserwach, znalezionych na terenie obozu. Jeżeli jednak Niemiec przyłapał na tym któregokolwiek, kopnięciem wylewał zawartość puszki…”47

Jaką wartość kaloryczną posiadała „zupa-obiad”, stanowiąca zasadnicze dzienne pożywienie jeńca, można sądzić z relacji pomocnika zduńskiego, wymienionego już Zenona Michalika:

„Wyżywienie jeńców było okropne. Mogę tak twierdzić, bo widziałem, jak gotowano im obiad. Była to jakaś ciecz śmierdząca z nie obranymi kartoflami i liśćmi kapusty. Tak to wszystko cuchnęło, że chociaż sam cierpiałem niedostatek, nic mógłbym chyba zjeść tego. Do obozu przywożono dla jeńców nie kapustę a tylko jej odpady”.48

Jenieckie menu o tyle się zmieniało, że zamiast ziemniaków i liści kapusty pływały w gorącej wodzie kawałki buraków lub brukwi. Niekiedy trudno było określić, z czego zrobiono „zupę”. „Ni to szpinak, ni to sieczka” — tak nazwał tę lurę jeden z więźniów Siergiej Szlezgin z Rostowa.

Podobnie jak w „Warthelager” głodzono jeńców w obozie „Nordkaserne”.

Zdarzyło się, że komendant obozu „Nordkaserne” wezwał naczelnika polskiej Ochotniczej Straży Przeciwpożarowej dla sprawdzenia, czy urządzenia przeciwpożarowe w obozie są wystarczające. Naczelnikiem Straży był nauczyciel śpiewu i muzyki, kompozytor Edward Mąkosza.

Szkic sytuacyjny obozu jenieckiego w Piotrkowie przy ulicy Wojska Polskiego
Szkic sytuacyjny obozu jenieckiego w Piotrkowie przy ulicy Wojska Polskiego
1 — wartownia, 2 — budynek mieszkalny — koszary, 3 — komenda obozu, 4 — budynki gospodarcze, 5 — warsztaty, 6 — baraki jenieckie drewniane, 7 — strażnice

„Było to zimą — opowiada — mróz dochodził do 20°C. Jeńcy radzieccy stali na placu, czekając na wydanie obiadu. Widziałem ten obiad. W dużych pojemnikach wyniesiono na plac gorącą wodę, w której pływały liście kapusty”.49

Identycznie jak w „Warthelager” i w „Nordkaserne’ odżywiani byli jeńcy w obozach w Piotrkowie i Kielcach. Tak samo kawałek chleba i lura, zwana przez Niemców zupą, z zepsutych ziemniaków czy brukwi i odpadków kapusty, stanowiły całodzienne wyżywienie jeńca. Głód dochodził do takich rozmiarów, że jeńcy dostawali ataków szału.50

Głodzenie jeńców radzieckich było systemem panującym w każdym obozie, środkiem bezkrwawego ich wyniszczania.

Celowe będzie wspomnieć w tym miejscu o swoistym porozumieniu zawartym między Wehrmachtem a Generalnym Gubernatorem. Dyrektywa Szefa Policji Bezpieczeństwa i Służby Bezpieczeństwa z dnia 27 sierpnia 1941 roku głosiła, że „jeńcy wojenni sowiecko-rosyjscy z obozów dla jeńców wojennych w Generalnej Guberni i w zasięgu obwodu I będą przenoszeni bieżąco do obozów dla jeńców na terenie Rzeszy”. Była to tylko teoria. Dowódca do spraw jeńców przy OKH domagał się, aby w jak najmniejszej liczbie kierować do pracy w Rzeszy jeńców radzieckich. Jednocześnie stwierdzał, że Generalna Gubernia może wyżywić tylko 300 tysięcy jeńców w takim stopniu, by mogli pracować. Liczba jeńców w Generalnej Guberni była znacznie większa, więc uzgodniono, że pełne racje będą otrzymywać tylko ci, którzy zostaną uznani za zdobnych do pracy, pozostali zaś ulegną szybkiemu wyniszczeniu.51 Totalna zagłada radzieckich jeńców wojennych, tych zwłaszcza, którzy uznani zostaną za szczególnie niebezpiecznych, przewidziana była w planach operacji „Barbarossa”, a Niemcom w pierwszych miesiącach wojny ze Związkiem Radzieckim zdawało się, że operacja ta już kończy się dla nich pomyślnie.

Śmierć istotnie zbierała w obozach obfite plony. Najcięższy dla jeńców był niewątpliwie okres na przełomie lat 1941 i 1942. Głód, zimno i choroby zakaźne dziesiątkowały jeńców. Oto dwie charakterystyczne relacje z obozu „Nordkaserne”.

Stanisław Jagieła wraz z innymi stolarzami budował dla jeńców prycze w izbach koszarowych.

„Kiedy po raz pierwszy na wezwanie Niemców przybyłem do obozu wraz z czterema stolarzami — opowiada on — otrzymałem polecenie, które mnie zaskoczyło. Kazano nam zrobić dwie wielkie skrzynie. Zapytałem jednego z Niemców, który nas nadzorował, na co będą te skrzynie. Niemiec nic zrazu nie odpowiedział, ale zaprowadził mnie do budynku, w którym dawniej mieściła się kuźnia. Ujrzałem widok, którego nie zapomniałem do dziś dnia. Leżały tam sterty nagich zwłok jeńców radzieckich. Było ich chyba co najmniej 50. Skrzynie te miały służyć jako trumny. Byłem również później świadkiem, jak do obozu przybył olbrzymi, wielotysięczny transport jeńców radzieckich, brudnych i ogromnie wynędzniałych. Trudno ich było odróżnić, czy byli to prości żołnierze czy oficerowie. Żaden z nich nie miał bowiem jakichkolwiek dystynkcji wojskowych. Ludzi tych nie zaprowadzono do koszar, lecz trzymano pod gołym niebem, za drutami, na dziedzińcu koszar. Transport ten przybył, o ile dobrze pamiętam w październiku 1941 roku, jeńców zaś wpuszczono do koszar dopiero z nastaniem pierwszych mrozów”.

Stanisław Jagieła był zatrudniony w obozie przez okres około półtora roku.

„Zaprowadzono mnie kiedyś — brzmi dalszy ciąg jego relacji — do tak zwanej izby chorych, która mieściła się w stajni 27 pp. Ujrzałem tam widok, który mną wstrząsnął. Izba chorych zapełniona była trupami tak, że trudno było w niej się poruszać”.52

Jan Kotarba, członek ruchu oporu, wykorzystując znajomość z sudeckim Niemcem Kirschnerem, przedostał się do obozu w pierwszych miesiącach jego istnienia i o swych spostrzeżeniach zameldował władzom podziemnej organizacji [PZW — Polski Związek Wolności — dop. J.P.]. Oto fragment jego relacji:

„Na dziedzińcu widziałem całe fale jeńców radzieckich. Byli oni ogromnie wynędzniali. Chodzili w trepach drewnianych lub boso. Byli tak wycieńczeni, że marli jak muchy. Zaraz po naszym wejściu do koszar jeden z jeńców, idący w oddziale z kilofem w ręku, osunął się nagle na ziemię i znieruchomiał. Zmarł aa miejscu. W następnym momencie, kiedy szliśmy dalej, jeden z jeńców poprosił nas o papierosa. Ja miałem i mój towarzysz dawał je jeńcom. W momencie, kiedy jeniec schwycił papierosa, upadł na ziemię, skręcił się i zmarł. W moich oczach zmarło jeszcze dwóch innych jeńców […] W innych miejscach widziałem również zwłoki sowieckich jeńców. Cały obóz robił niesamowite wrażenie. Jeńcy byli podobni do szkieletów ludzkich — robili przy tym wrażenie szaleńców. Trawa i wszelka roślinnośc — byla wyjedzona na terenie całego obozu. W moich oczach jeńcy wybierali ze śmieci kawałki kapuścianych liści. Widziałem, jak im dawano jedzenie. Była to jakaś mętna, mocno śmierdząca ciecz prawdopodobnie ze zgniłych liści kapusty. W jednym miejsca na terenie obozu widziałem właśnie kupki kapusty i zgniłych liści, strzeżone przez Niemców i obozową policję, złożoną z jeńców. Kirschner mówił mi, że ta ciecz, dawana dwa razy dziennie, stanowiła całe pożywienie jeńców.

W czasie mojej bytności w obozie wyjechały z jego terenu cztery wozy, wyładowane trupami jeńców radzieckich. Zwłoki były obdarte z ubrań. Ubijano je na wozie nogami. Robili to jeńcy. Niemcy stanowili tylko eskortę. Trupy przysypywano barłogiem.

Tego samego dnia zdałem o wynikach moich obserwacji meldunek zwierzchnikowi organizacyjnemu „Sobiesławowi” (Feliks Bartecki) i ten później oznajmił mi, że przekazano go przez radio nadawcze do Anglii.

Wygląd obozu zrobił na mnie wstrząsające wrażenie. Przez kilka dni czułem mdłą, trupią woń, jaka unesiła się nad obozem…”53

Cierpienia, jeńców zwiększało, zwłaszcza w okresie zimowym, dotkliwe zimno, panujące nie tylko w drewnianych barakach, lecz również w izbach koszar. Bracia Michalikowie stawiali piece w barakach „Warthelager”.

„Stawialiśmy je po dwa w każdym baraku, w dwu jego przeciwległych końcach — stwierdzają — piece były niewielkie, budowane z bardzo lichych kafli i nie zapewniały nawet w najmniejszej mierze dostatecznego ogrzewania”.

Jeńcy spali na gołych deskach prycz bez okrycia. Pamiętać przy tym trzeba, że odbierano im nie tylko buty, ale również często, zaraz po wzięciu do niewoli lub w punktach etapowych, ciepły odzież. Większą wszakże i gorszą od zimna i głodu plagę stanowiły choroby zakaźne, wywołane brakiem bieżącej wody i wszelkich urządzeń sanitarnych, niezbędnych do zachowania higieny osobistej. W barakach panował brud i pleniło się robactwo.

„Jeńcy byli brudni do tego stopnia — relacjonuje Zenon Michalik — że na rękach ich było widać całe warstwy brudu. Byli okropnie zarośnięci i zawszeni. Widziałem, że noszono wprawdzie w cebrzykach wodę do baraków, ale nie wystarczało jej do mycia…”

Nic też dziwnego, że w takich warunkach, istniejących z reguły wszystkich obozach dla radzieckich jeńców wojennych, szerzyły się choroby zakaźne, a zwłaszcza najgroźniejsza z nich — tyfus plamisty. Ofiarą tej choroby padali nie tylko jeńcy, lecz również polscy robotnicy zatrudnieni w obozie. W Częstochowie przeniknęła ona też w kręgi ludności w mieście i w powiecie. Szerzeniu się tyfusu plamistego sprzyjała coraz większa pauperyzacja ludności. Głodowe płace, rekwizycja i rabunki, rosnące z miesiąca na miesiąc ceny artykułów żywnościowych sprzedawanych przez tak zwanych szmuglerów i związane z tym stale niedożywienie, brak dostatecznych przydziałów mydła oraz śródków do prania i czyszczenia, stwarzały naturalne podłoże do rozpowszechniania się chorób zakaźnych.

Wywołując lub tolerując świadomie ogniska chorób zakaźnych, w obozach jenieckich, w getcie nad miarę zatłoczonym i w innych ośrodkach, hitlerowcy wydawali jednocześnie ulotki, w których ostrzegali ludność przed groźbą epidemii. W jednej z takich ulotek hitlerowscy propagandyści głosili cynicznie:

„Tyfus plamisty — bicz wschodu. Dur (tyfus) plamisty jest straszliwą klęskę ludzkości, a nawiedza ciągle i ciągle przede wszystkim wschodnią część Europy, niosąc zniszczenie jej mieszkańcom. Przyczynami zarazy są głównie niehigieniczne warunki, osobiste niechlujstwo, nieświadomość i niedbalstwo.”

„Jest rzeczą charakterystyczną — głosiła dalej ulotka — że wielkie ogniska zarazy powstają zawsze w tak zwanym »raju robotniczym« w Rosji Sowieckiej, rozszerzając swe pustoszące skutki aż do zachodnich połaci Generalnego Gubernatorstwa. Niemiecki zarząd państwowy w Generalnym Gubernatorstwie ulepszał przeto wciąż i rozszerzał istniejące a niewystarczające urzą dzenia do obrony przed zarazą i w ten sposób stworzył podstawy do rokującego najlepsze widoki jej zwalczania.”

Ulotka zawierała „10 przykazań przeciwtyfusowych”. Pierwsze z nich głosiło: „Nie zapominaj o tym, że tyfus plamisty przenoszą tylko wszy”. Następne przykazanie dodawało: „Unikaj przeto brudnych i zawszonych ludzi, przede wszystkim żebraków, włóczęgów, Cyganów i Żydów”.

„Zachowaj te przykazania — zapewniali autorzy ulotki - a nie potrzebujesz obawiać się tyfusu.”54

Stadthauptmann w Częstochowie, dr Richard Wendler, wysuwając cynicznie zarzut, że „zawszona i brudna” ludność polska jest rozsadnikiem tyfusu plamistego, zagroził, że jeżeli Zarząd Miejski nie zlikwiduje epidemii, każe zamknąć dzielnice zamieszkałe przez Polaków.55

Nie tylko jednak niedożywienie, wywołujące zupełne wyczerpanie organizmu i choroby, zwłaszcza zakaźne, powodowały ogromną śmiertelność wśród jeńców. Zwiększało ją brutalne postępowanie niemieckich władz i funkcjonariuszy jenieckiej straży, składającej się z obozowych prominentów. Jeńców szykanowano, bito i zabijano, zgodnie z rozkazem generała Reinecke.

Bito ich z jakiegokolwiek bądź powodu. Wymierzano uderzenia kolbami karabinów i styliskami od łopat tak silnie, że jeńcy nierzadko martwi padali na ziemię. Każdy mógł być pobity czy zabity w każdej chwili. Raz za to, że nie zrozumiał polecenia wydanego w języku niemieckim, innym razem z tego powodu, że umierając z głodu, sięgnął po kartofel lub kawałek chleba.

Profesor Edward Mąkosza, wezwany do „Nordkaserne” jako naczelnik Straży Przeciwpożarowej — oglądał taką scenę:

„Widziałem wtedy pewnego żołnierza radzieckiego, który skulony klęczał na ziemi i coś niewyraźnie mówił. Spytałem wówczas Niemca, co znaczy ta scena. Niemiec, był to komendant obozu, odpowiedział, że ten człowiek zostanie wkrótce rozstrzelany, bo ukradł kawałek chleba”.

Na teren obozu „Nordkaserne” dostał się jako cieśla, członek ruchu oporu, Edward Pulcer.

„Widziałem — brzmi fragment jego relacji — wielokrotnie, kiedy wychodząc z obozu po pracy, przechodziłem koło wartowni, leżące w pobliżu zwłoki radzieckich jeńców wojennych. Zwłoki były zakrwawione. Nie miałem wątpliwości, że nie padli oni z głodu czy choroby zakaźnej, lecz zostali zamordowani. O terrorze panującym w tym obozie i ogromnej śmiertelności wśród jeńców złożyłem meldunek Stanisławowi Hermanowi ps. „Rokita”, działaczowi konspiracyjnej wojskowej organizacji PPS.”56

Zdarzały się przypadki, że jeńców chorych na tyfus odsyłano do miejskiego szpitala zakaźnego, ale większość z nich umierała w obozie. W jakich zaś potwornych okolicznościach umierali, mówi między innymi relacja wymienianego już Zenona Michalika: "Jeńców chorych na tyfus plamisty wyrzucano do trupiarni, zanim skonali. Trupiarnią zajmował się Niemiec, podoficer Wehrmachtu, niski i koślawy, stąd też nazywaliśmy go „kaczką”. Kiedyś usłyszeliśmy strzał, dochodzący z kierunku, gęjzie mieściła się trupiarnia, służąca jednocześnie jako skład kafli. Początkowo nie orientowałem się dokładnie, gdzie strzelano. Kiedy jednak chwilę poszedłem po kafle, zobaczyłem tam obok zwłok jeńców kałużę świeżej krwi…”

W „Warthelager”, podobnie jak w innych obozach, znajdowała się izba chorych. Była to jednak tylko symboliczna nazwa Lekarze-jeńcy byli bezradni podlegając takiej samej jak wszyscy dyskryminacji, nie posiadali ani środków, ani możliwości leczenia chorych. Jak zaś Niemcy i wyznaczeni przez nich członkowie straży obozowej traktowali chorych jeńców, może świadczyć jeszcze jedna scena, zaobserwowana przez zatrudnionego w obozie „Nordkaserne” polskiego rzemieślnika:

„Widziałem jak straż obozowa, byli to przeważnie Ukraińcy, traktowała chorych jeńców. Nie noszono ich ani nie prowadzono do izby chorych. Wleczono ich po prostu tak, że mieli nogi, zwłaszcza kolana, zdarte do krwi.”57

Obozy Stalagu 367 tylko z nazwy były obozami jenieckimi. W istocie stanowiły one obozy zagłady. Takimi też pozostały w oczach i pamięci Polaków, którzy w różnych okolicznościach znaleźli się w ich obrębie lub w pobliżu. Widzieli oni leżących lub siedzących półmartwych ludzi. Widzieli, jak jeniecka straż obozowa ściągała zwłoki w wyznaczone miejsca. Widzieli sterty zwłok i byli świadkami, jak ładowano je na wozy, tzw. pótoraki.

„Wozy z trupami — kończy swą relację Zenon Michalik — trzy lub cztery razy dziennie wyjeżdżały wyboistą drogą w kierunku głównej bramy [mowa o obozie „Warthelager” —- dop. J.P.] Zdarzało się, że zwłoki spadały z wozu, podnosili je jeńcy. Byli tak osłabieni, że jedno ciało, a właściwie szkielet, dźwigała na wóz cała grupa jeńców…”

Te wozy-karawany wplotły się nierozerwalnie w okupacyjny koszmarny krajobraz miasta. Jedne ciągnęły polnymi drogami na północ w kierunku Kiedrzyna, inne — ulicą Srebrną i Olsztyńską pod mury żydowskiego cmentarza. Powstały tam wielkie cmentarzyska radzieckich jeńców wojennych.

Zwłoki jeńców z obozów w Piotrkowie Trybunalskim grzebano w pobliskim lesie rakowskim. Zbiorowe mogiły jeńców z obozu w Kielcach pokryły podnóże wzgórza zwanego „Telegrafem”.

Obozy-filtry

Siergiej Szlezgin, syn Terentjewicza, żołnierz 302 samodzielnej dywizji niszczycielskiej 6 armii, wzięty został do niewoli w dniu 25 maja 1942 roku w wielkiej bitwie pod Charkowem.

Wtedy to właśnie Niemcy, odparci w grudniu 1941 roku spod Moskwy, ruszyli do nowej gigantycznej ofensywy, by przez opanowanie Wołgi i zajęcie Kaukazu, przechylić ostatecznie szalę zwycięstwa na swoją stronę. Szlezgin przetrzymał potwornie uciążliwy marsz przez punkty etapowe, w czasie którego Niemcy zabijali słabszych, ustających w drodze jeńców i z Pawłogradu przewieziony został w wielkim transporcie do obozu „Warthelager” w Częstochowie.

Jeszcze przed przybyciem do obozu zwrócił on uwagę na pewne charakterystyczne szczegóły zachowania się Niemców. W punjkcie etapowym w mieście Łazowaja rozpytywano jeńców i sporządzono ankiety osobowe. W Pawłogradzie przeprowadzono segregację i przydzielano jeńców do poszczególnych grup.

„Gdyśmy już byli w letnim obozie [tak Szlezgin nazywa »Warthelager« — dop. J.P.], rozpoczęła się procedura rozbierania się. Pilotki z gwiazdkami [stopnie oficerskie - dop. J.P.] zostały odebrane, odebrano skórzane obuwie otrzymaliśmy drewniaki […] W obozie prowadzono sortowanie ludzi. Oddzielano Żydów, pracowników politycznych, dowódców. To był najprawdziwszy obóz-filtr…” Po krótkim pobycie w „Warthelager” Szlezgin przeniesiony został wraz z innymi jeńcami z tego transportu do obozu „Nordkaserne”.

„Tutaj w obozie — relacjonuje Siergiej Szlezgin — stosowano nieludzko męczące sprawdzanie stanu osobowego jeńców. Liczono tak długo, aż sprawdziła się liczba obecnych, chorych i zmarłych […] Najważniejsze, co nam zabrano — pozbawiono nas nazwisk, imion, imienia ojca, a nadano nam numery. Mój był 988. Oprócz tego na plecach i na okryciu głowy, jeśli ktoś je miał, malowano żółtym kolorem litery „SU” (Soviet Union - Związek Radziecki).

W „Nordkaserne” Szlezgin przeżył nowe indagacje i ostatecznie, jako uczeń, ostemplowany został na plecach numerem 26.

Nie wiedział i nie mógł wówczas wiedzieć Siergiej Szlezgin, że to segregowanie jeńców, które istotnie przekształciło obozy w potworne filtry, było planową akcją, przygotowaną przez Wehrmacht i policję z niezwykłą pedanterią. Współpraca Wehrmachtu z policją bezpieczeństwa w operacji „Barbarossa” nie ograniczyła się do współdziałania jednostek wojskowych z grupami operacyjnymi Sipo i SD w trakcie działań wojennych. Wehrmacht, zapisując jedną z najbardziej haniebnych kart swej historii, współdziałał z pełną premedytacją z policją bezpieczeństwa w akcji „wykańczania” jeńców wojennych.

Na podstawie porozumienia szefa policji bezpieczeństwa i służby bezpieczeństwa z wydziałem jeńców wojennych OKW, do każdego obozu jenieckiego przydzielono specjalne kommando, powołane — gdy chodzi o Generalną Gubernię — przez komendanta Sipo i SD w terenowo właściwym dystrykcie.

W dystrykcie radomskim, na którego terenie znajdowały się obozy Stalagu 367, komendantem urzędu policji bezpieczeństwa i służby bezpieczeństwa był w pierwszym okresie okupacji Fritz Liphardt, a po nim od października 1943 roku Joachim Illmer.58 Po kilku zmianach struktury wewnętrznej urzędu sprawy jenieckie zlokalizowane zostały w oddziale IV, w referacie oznaczonym numerem IV Al. Na czele tego referatu stali SS-Hauptsturmführer Paul Fuchs i SS-Untersturmführer Knauf. W Częstochowie, Kielcach i w Piotrkowie działały ekspozytury policji bezpieczeństwa i służby bezpieczeństwa.59

W Częstochowie, w siedzibie Stalagu 367 szefami ekspozytury byli kolejno: Adolf Feucht, Eduard Michael i Reithmeier.60

Wymienione wyżej kommando, złożone z funkcjonariuszy policji bezpieczeństwa, w ścisłym współdziałaniu z komendanturami wojskowymi i oficerami informacyjnymi Wehrmachtu dokonywało czystek , jak to oficjalnie określono, w poszczególnych obozach. Łączność między kommandami Sipo i SD, działającymi w poszczególnych obozach, i dowódcą jeńców wojennych w Generalnej Guberni utrzymywał specjalnie w tym celu powołany oficer policji bezpieczeństwa, który jednocześnie czuwał nad sprawnym przebiegiem „czystek”. Był nim w pierwszym okresie komisarz kryminalny Raschwitz z urzędu komendanta Sipo i SD w Krakowie, a następnie SS-Sturmbannführer Liska. Kommanda, działały w oparciu o „wytyczne”, opracowane przez policję bezpieczeństwa w porozumieniu z Naczelną Komendą Wehrmachtu. Cel akcji „oczyszczania” obozów został określony lapidarnie i dosadnie.

„Wehrmacht — głosiły wytyczne na wstępie — musi jak najszybciej uwolnić się od tych jeńców wojennych, których należy uważać za bolszewickich agentów. Sytuacja specjalna wyprawy na wschód wymaga przeto specjalnych posunięć, które wolne od wpływów biurokratycznych i administracyjnych, muszą być wykonane na własną odpowiedzialność. Podczas gdy dotychczasowe rozkazy i przepisy dotyczące jeńców wojennych powodowały wyłącznie względy wojskowe, to obecnie musi być osiągnięty cel polityczny, aby uchronić naród niemiecki od podżegaczy bolszewickich oraz wziąć krótko w garść teren okupowany”.61

Segregacji jeńców według planu podanego w „wytycznych” dokonywała w zasadzie „władza obozowa”, a więc Wehrmacht. W pierwszej kolejności oddzielano od żołnierzy osoby cywilne, które zagarnięte przez Wehrmacht, włączone zostały następnie do transportów jenieckich. Zarówno żołnierzy jak i osoby cywilne grupowano według narodowości. Spośród wszystkich jeńców wyszukiwano — i to było najważniejsze zadanie „czystki” — tak zwane elementy uciążliwe politycznie. Jednocześnie starano się wyłowić z masy jeńców „osoby — jak głosiły wytyczne — zasługujące na szczególne zaufanie i z tego względu nadające się do Pracy przy odbudowaniu terenów okupowanych”.

To ostatnie zwłaszcza zadanie: wyeliminowanie spośród jeńców osób „uciążliwych” lub „nieznośnych” z jednej strony, a „zasługujących na szczególne zaufanie” z drugiej, było domeną działalności kommand Sipo i SD, czyli tak zwanych kommand Einsatzu.

Tak były zaplanowane i tak dokonywano „czystek”, które Siergiej Szlezgin przeżywał w obozach Stalagu 367, i dlatego nazwał te obozy filtrami.

Osoby „uciążliwe politycznie” już z góry określano. Dyrektywy Głównego Urzędu Bezpieczeństwa Rzeszy dokładnie wymieniały jakie osoby należy „wykryć” przy dokonywaniu czystek w obozach jenieckich. Na hitlerowskiej liście proskrypcyjnej znaleźli się przede wszystkim funkcjonariusze państwowi i partyjni, komisarze ludowi i polityczni, działacze ze wszystkich dziedzin życia społecznego i gospodarczego, inteligenci i wszyscy bez wyjątku Żydzi.

Hitlerowcy ze szkoły Alfreda Rosenberga, który został ministrem dla okupowanych terenów wschodnich, zastanawiali się nad tym, kogo należy uważać za inteligenta w Związku Radzieckim i do takiego doszli wniosku:

„Pojęcia »inteligent« nie należy komentować według europejskich poglądów. Najprostszy, najprymitywniejszy analfabeta sowiecko-rosyjski może być niebezpieczniejszy w swym fanatyzmie politycznym niż np. sowiecko-rosyjski inżynier […] Jako inteligentów należy raczej uważać rewolucjonistów zawodowych, pisarzy, redaktorów, urzędników Kominternu itp.”62

Klauzula generalna, zamieszczona w wytycznych, głosiła, że do kategorii „uciążliwych pod względem politycznym” zalicza się wszystkie bez wyjątku osoby, które są „podżegaczami komunistycznymi i fanatycznymi komunistami”.

O tym zaś, do jakiej kategorii należy zaliczyć jeńca, decydowała wojskowa komendantura obozu i kommando Einsatzu. Wytyczne odwoływały się w tym względzie do osobistych »umiejętności« i »doświadczenia« członków kommand.

Za podejrzanych uznani zostali również w zasadzie wszyscy oficerowie armii radzieckiej. Osoby, uznane za politycznie „uciążliwe”, „nieznośne” czy „podejrzane” przekazywała wojskowa komenda obozu do dyspozycji policji bezpieczeństwa. Jaki był ich los będzie o tym mowa w następnych rozdziałach.

Drugim zadaniem „czystek”, przeprowadzanych w obozach jenieckich było wyszukiwanie osób zasługujących na zaufaunie. Werbowano ich zwłaszcza z szeregów Niemców nadwołżańskich oraz spośród innych politycznie i społecznie nie uświadomionych jeńców. Uznano, ze jest to zadanie nie mniej ważne. Oni to właśnie, zwerbowani do współpracy jeńcy, mieli ułatwić wykrywanie osób politycznie podejrzanych, jak również tworzyć pomocnicze jednostki wojskowe (fremdvölkische Hilfsverbände) i formacje policyjne. W tym celu z jednej strony zmuszano niektórych jeńców do podjęcia współpracy przy zastosowaniu środków przymusu i gwałtu, z drugiej zaś rozwijano w obozach akcję propagandową. Szef Policji Bezpieczeństwa i SD zapowiadał rozpoczęcie tej akcji w piśmie z dnia 27 sierpnia 1941 roku, skierowanym do podległych urzędów: „według komunikatu ministra dla okupowanych terenów wschodnich istnieje zamiar rozpoczęcia pracy propagandowej wśród sowiecko-rosyjskich jeńców wojennych. Przewidziani są do niej zdolni jeńcy sowiecko-rosyjscy”.

Jedną z form tej propagandy było kolportowanie wśród jeńców ulotek i pism, podających między innymi kłamliwe informacje z frontu.

„W czasie zbiórek na placu obozowym — relacjonuje Siergiej Szlezgin — dawano nam agitacyjne gazety w języku rosyjskim »Klicz« (Hasło) lub »Zoria« (Zorza).

Akcja propagandowa prowadzona przez Niemców wśród jeńców nie uszła uwagi polskich robotników zatrudnionych w obozach.

„Hitlerowcy — zeznaje Zenon Michalik — dokonywali wśród jeńców segregacji. Dzielili ich na grupy narodowościowe. Słyszałem sam, jak na apelach wywoływali poszczególne grupy. Zamierzali utworzyć z niektórych grup narodowościowych jeńców, np. Kałmuków, swoje własne pomocnicze oddziały. Jeńcy, wńedząc o tym, już w obozie odżegnywali się od tych, którzy przeszli na stronę Niemców. Mikołaj [Mikołaj Sawilicz Chołopienko spod Smoleńska — dop. J.P.] na przykład mówił, że po wojnie policzą się z nimi.”

Na tle koszmarnych warunków życia w obozach akcja propagandowa przyniosła Niemcom pewne wyniki. Zwerbowanych jeńców przeszkalano w specjalnych obozach.

Herbert Bötther, dowódca SS i policji w dystrykcie radomskim, składając po wojnie wyjaśnienia w charakterze oskarżonego, zeznał między innymi, że utworzono z jeńców Stalagu 367 parę batalionów policji ochronnej oraz że w obozie w Siczkach przeszkołono ich przed wcieleniem do Wehrmachtu.63

Przeszkalanie jeńców zwerbowanych do współpracy nie miało jednak wyłącznie charakteru wojskowego czy policyjnego. Chodziło o coś więcej, o czym dr Herbert Bötther wolał, oczywiście, nie mówić.

Z początkiem 1942 roku hitlerowcy rozpoczęli akcję oznaczoną kryptonimem „Unternehmen Zeppelin”. Zaskoczeni nie tylko duchem bojowym żołnierzy radzieckich, ale przede wszystkim patriotyczną postawą ludności cywilnej, usiłowali hitlerowcy zorganizować dywersję na tyłach frontu.

„Należy uczynić próbę przełamania i zniszczenia ducha oporu ludności radzieckiej” — głosiła instrukcja szefa policji bezpieczeństwa z dnia 10 marca 1942 roku.64

W tym celu przystąpiono do tworzenia specjalnych oddziałów, które miały w różnorodny sposób działać na okupowanych terenach radzieckich. Miały one składać się z mniejszości narodowych Związku Radzieckiego, różnego rodzaju „opozycjonistów” i agentów zwerbowanych spośród ludności cywilnej. Postanowiono również uaktywnić w ramach tej akcji „pozostałości — jak głosiła dalej cytowana instrukcja — byłej carskiej warstwy przewodniej”.

Zorganizowano specjalne kommanda, tak zwane „Zeppelin Kommandos”, które skierowano do poszczególnych obozów jenieckich, by tam — w ścisłym kontakcie z wojskowymi władzami obozów — wyszukiwać przyszłych uczestników omawianej akcji dywersyjnej. Specjalną uwagę zwracano na wyszczególnione w instrukcji grupy narodowościowe jeńców: mieszkańców Kaukazu, Mongołów i Kozaków. „Unternehmen Zeppelin” skończyło się jednak zupełnym fiaskiem, tak samo jak druzgocącą klęską zakończyć się miała ostatecznie przygotowywana w ramach ope racji Barbarossa hitlerowska „wyprawa na wschód”. W Częstochowie „kommando Zeppelin”, oznaczone cyfrą 2, mieściło się w lokalu kantoru rzemieślniczego w Alejach Najświętszej Maryi Panny nr 19. Kierował nim Niemiec z Akwizgranu, podoficer SS Simon.

„Egzekucje należy wykonywać dyskretnie…”

Jeńcy, których nie powalały głód i choroby zakaźne, kolby i pałki, wychodzili z obozowych „czystek” obronną ręką, jeżeli uznano ich za zdolnych fizycznie do pracy i przewidzianych do zatrudnienia. Tworzono z nich na miejscu tak zwane kommanda pracy lub wysyłano do przymusowej pracy w Rzeszy.

Omówione w poprzednim rozdziale „wytyczne” głosiły, że do pracy w Rzeszy w żadnym przypadku nie mogą być wysyłani „Azjaci i osoby władające językiem niemieckim”.

Do kategorii zdolnych do pracy i uprawnionych do zatrudnienia zaliczony został wspomniany wyżej Siergiej Szlezgin. W końcu lata 1942 roku przewieziono go do Stalagu w Łambinowicach, gdzie otrzymał numer 31081. Wędrował z obozu do obozu, pracował w fabryce i przy budowie dróg i wśród rozlicznych, grożących życiu niebezpieczeństw doczekał wyzwolenia w obozie w Malbergu.

Inny jeniec, Andriej Pirogow, ujęty został przez Wehrmacht — podobnie jak Szlezgin w czasie wiosennej ofensywy niemieckiej 1942 roku. Z obozu we Włodzimierzu Wołyńskim przewieziony został do „Nordkaserne”.

„W Częstochowie — pisze Andriej Pirogow — trzymano nas niedługo. Obóz, w którym formowano transporty, to swego rodzaju sortownia. Słabszych — w bardzo złym stanie zdrowia — odsuwano, nieco mocniejszych wysyłano na roboty do Niemiec […] Plac obozowy przypominał podwórze w rzeźni. Jeńców sortowano według wzrostu, wagi i wieku, oglądano ze wszystkich stron, zmuszano do otwierania ust, podnoszenia rąk, przysiadów i stawania na palcach. Mnie obracano na wszystkie strony, aż dostałem zawrotu głowy i jak długi rozciągnąłem się na ziemi. Niemniej obozowi führerzy uznali mnie za zdolnego do pracy fizycznej […] Po selekcji sfotografowano nas en face i z profilu, pobrano odciski palców i dla każdego sporządzono kartę personalną. Późnym popołudniem przygotowania do wyjazdu były zakończone. Ustawiono nas w szeregi przed barakiem i znów zaczęło się uciążliwe, ciągnące się w nieskończoność liczenie więźniów. Wszystko zdawało się wskazywać, że wywożą nas gdzieś daleko, prawdopodobnie do Niemiec”.

Zdawać się mogło jeńcom istotnie, że jadą na przymusowe roboty, ale były to często tylko złudzenia. Nie znali mechanizmu obozowych „czystek”. Autor relacji, major Andriej Pirogow, znalazł się najpierw w stalagu w Stargardzie, później w więzieniu w Szczecinie, a następnie deportowany został do obozu Sachsenhausen-Oranienburg, by z kolei zawędrować do kamieniołomów Mauthausen.65 Cudem tylko uniknął śmierci, bowiem każdy jeniec, który znalazł się w kręgu osób, uznanych za „politycznie uciążliwe”, był z góry skazany na śmierć, podlegał „egzekucji”.66 Cytowany wyżej rozkaz Einsatzu nr 8 i załączone do niego wytyczne jak również inne instrukcje zawierały wiele szczegółów związanych z dokonywaniem egzekucji na jeńcach. Zwracano szczególną uwagę, aby nie przeprowadzać ich w obozie jenieckim lub w jego bezpośredniej bliskości.

„Jeżeli obozy te znajdują się w Generalnej Guberni, w bezpośredniej bliskości od granicy — głosiły te przepisy — to należy więźniów podlegających potraktowaniu specjalnemu (Sonderbehandlung) przenieść, o ile to możliwe, na teren dawnej Rosji Sowieckiej.”

Egzekucje w obozie miały być zarządzane w porozumieniu z jego komendantem wówczas, gdy wymagały tego „względy dyscyplinarne”. W zasadzie egzekucje miały być przeprowadzane bez świadków i z zachowaniem „dyskrecji”, w najbliżej położonych obozach koncentracyjnych.

„Nie są one jawne — głosił rozkaz Einsatzu nr 8 z dnia 17 lipca 1941 roku — i muszą być możliwie dyskretnie wykonywane.”

Szczyt tej „dyskrecji” osiągnięto chyba przy mordowaniu radzieckich jeńców wojennych w obozie koncentracyjnym Sachsenhausen-Oranienburg. Mówił o tym w berlińskim procesie komendant obozu Anton Kaindl. Oto charakterystyczny fragment z protokołu rozprawy sądowej:

„Prokurator: Jakie sposoby zgładzania więźniów były stosowane w pańskim obozie?

Kaindl: Aż do jesieni 1943 roku uśmiercano więźniów przez rozstrzeliwanie i wieszanie. Do masowego rozstrzeliwania radzieckich jeńców wojennych przeznaczono specjalne pomieszczenie zamaskowane jako gabinet lekarski; znajdowało się w nim urządzenie do mierzenia wzrostu i tablica do badania ostrości wzroku; SS-mani w białych kitlach udawali lekarzy. W czasie pozornego mierzenia wzrostu zabijano więźnia strzałem, oddawanym w tył głowy z zaplecza przez otwór w podziałce centymetrowej. W pomieszczeniu na zapleczu, z którego strzelano, rozbrzmiewała muzyka z płyt, aby zagłuszyć huk wystrzałów.

Prokurator: Miał więc pan, zostając komendantem, wypracowane już metody zagłady więźniów?

Kaindl: Tak jest. Oprócz »gabinetu lekarskiego« istniały jeszcze plac rozstrzeliwań, przenośna szubienica i szubienica zmechanizowana, na której można było wieszać 3 do 4 więźniów jednocześnie.”67

Do obozów koncentracyjnych na „wykończenie” wysyłano nie tylko jeńców uznanych za „politycznie nieznośnych” czy „podejrzanych”, lecz również jeńców niezdolnych do pracy z powodu wycieńczenia. Chodziło o przyśpieszenie śmierci tych jeńców, którzy i tak niewątpliwie umarliby wkrótce z głodu w obozie.

Szef policji bezpieczeństwa i służby bezpieczeństwa pismem z dnia 3 grudnia 1942 roku zarządził, że jeńcy uznani przez Wehrmacht za niezdolnych do pracy winni być przekazani w ręce policji bezpieczeństwa, która — po przebadaniu — skieruje ich z kolei do obozów koncentracyjnych w Oświęcimiu68 i w Majdanku. Za zgodą Reichsführera SS jeńcy tej kategorii mogli być również straceni w drodze egzekucji.

To hańbiące zarządzenie, stanowiące jedno z ogniw w łańcuchu rodni dokonanych na jeńcach wojennych, podpisał osławiony funkcjonariusz Gestapo — Müller.69

Dla komisarzy politycznych, którzy uszli z życiem po dostaniu się do niewoli przeznaczono kamieniołomy obozów Mauthausen-Gusen. Mieli tam być „szkoleni” na kamieniarzy (Steinmetze). Wydając to zarządzenie we wrześniu 1941 roku, szef policji bezpieczeństwa i służby bezpieczeństwa podkreślił cynicznie, że chodzi o to, aby dać im jakąś szansę utrzymania się przy życiu.70 Tą szansą była kula (jeńców zabijano tam — podobnie jak w Sachsenhausen-Oranienburg — strzałem w tył głowy) lub męczeńska śmierć w potwornie ciężkiej pracy.

Osada Olsztyn
Osada Olsztyn

Niezależnie od zsyłek do obozów koncentracyjnych i obozów zagłady, jeńców Stalagu 367 zabijano również w innych okolicznościach, gdy chodzi o egzekucje, to jest o mordowanie z zachowaniem pewnych reguł postępowania formalnego.

Zgodnie z rozkazem Einsatzu nr 8 dokonywano egzekucji w obozach jenieckich celem zaostrzenia panującego tam terroru. Tak na przykład w obozie w Kielcach stracono w jednej z takich egzekucji trzydziestu trzech jeńców wojennych.71

W większych jeszcze rozmiarach dokonywano egzekucji poza obozami, w pewnych z góry upatrzonych miejscach, w lasach czy na pustkowiach, tak aby nie mogły być dostrzeżone przez ludność polską. Egzekucji dokonywały jednostki policji bezpieczenstwa, policji porządkowej i kommanda SS. Rozkazy takie zostały wydane we wrześniu 1941 roku przez SS-Obergruppenführera Krügera, wyższego dowódcę SS i szefa policji „Wschód” oraz przez szefa polfcji porządkowej. Brzmiały one: „Egzekucji komisarzy politycznych i komunistów, wykrytych przez policję bezpieczeństwa należy dokonywać przy użyciu wszystkich sił stojących w Generalnej Guberni do dyspozycji Reichsführera SS”.72

Budynek w Olsztynie, w którym w latach 1942—1943 mieścił się obóz jeńców — oficerów armii radzieckiej
Budynek w Olsztynie, w którym w latach 1942—1943 mieścił się obóz jeńców — oficerów armii radzieckiej

Jednym z miejsc, gdzie dokonywano egzekucji na jeńcach ze Stalagu 367 była osada Olsztyn, położona w odległości około 12 km od Częstochowy. Jako teren egzekucji wybrali hitlerowcy stare miejsce straceń, zwane przez miejscową ludność „szubienica”. Jest to terenowe zagłębienie, bruzda biegnąca z południowego zachodu na północny wschód, długości około pół kilometra, obok olsztyńskiego cmentarza, tuż za pierwszym wzgórzem, na granicy lasu. Teren to piaszczysty, słabo porośnięty sosną i jałowcem.

W tym miejscu już poprzednio hitlerowcy dokonali kilku egzekucji. W okresie od 28 czerwca do 25 września 1940 roku w siedmiu egzekucjach rozstrzelano dziewięćdziesiąt dwie osoby. Byli wśród nich przede wszystkim przedstawiciele inteligencji z Częstochowy i Radomska, przedwojenni działacze polityczni i społeczni. Obok nich znaleźli się studenci, uczniowie i harcerze. Zamordowani zostali w prewencyjnej akcji, oznaczonej kryptonimem „AB-Aktion” (Ausserordentliche Befriedungs-Aktion — nadzwyczajna akcja pacyfikacyjna).73 Na przełomie lat 1941 i 1942 rozpoczęły się w Olsztynie egzekucje, dokonywane również na radzieckich jeńcach wojennych. Wbrew zamiarowi Niemców nie uszły one uwagi miejscowej ludności.

„Ludność Olsztyna — zeznaje Jan Zjawiński — była szczegółnie wyczulona na każdorazowy przyjazd Niemców. Już bowiem w roku 1940 miały miejsce liczne egzekucje w Olsztynie. Rozstrzeliwano wówczas Polaków — więźniów politycznych, przywożonych z więzienia w Częstochowie […] Każdy fakt egzekucji głęboko wbijał się w pamięć i był przedmiotem rozmów.”

Roman Jarosik, organista w kościele parafialnym w Olsztynie od 1933 roku, mieszkał obok kościoła, w pobliżu miejsca straceń i widział transport radzieckich jeńców wojennych przywiezionych na egzekucję.

„Samochody, było ich trzy — brzmi jego relacja — przejeżdżały właśnie szosą obok kościoła i stąd miałem możność obserwacji. Było to w roku 1942 lub 1943, w lutym, w godzinach rannych. Samochody były odkryte, jeńcy siedzieli skuleni na podłogach. Po bokach usadowili się uzbrojeni Niemcy. Nie byli to żołnierze niemieccy, lecz policjanci, żandarmi lub funkcjonariusze Schupo. Samochody za kościołem skręciły w lewo, w stronę pustkowia, zwanego przez miejscową ludność »szubienicą«. Ukryty na podwórku obserwowałem dalej, co się dzieje. W pewnym momencie usłyszałem gęstą strzelaninę. Okazało się, że kilku jeńców rzuciło się do ucieczki. Jeden z nich biegł w moją stronę, widziałem go dokładnie. Był już bardzo blisko, myślałem, że wpadnie na moje podwórko. Obok kościoła zastąpił mu jednak drógę jeden z niemieckich policjantów. Krzyknął do jeńca, żeby zatrzymał. Jeniec istotnie przystanął. Wtedy Niemiec zblizył się do niego i z odległości kilku metrów strzelił do niego z karabinu. Jeniec był w koszuli, przynajmniej takie odniosłem wrażenie, lub w drelichach. Spodnie miał szare drelichowe, ręce skrępowane do tyłu i to zapewne utrudniało mu ucieczkę. Ciało zabitego Niemcy kazali odnieść dwóm przygodnie spotkanym ludziom do samochodu stojącego w pobliżu cmentarza. Ukryty na podwórku słyszałem bardzo silne odgłosy salw egzekucyjnych, a potem pojedyncze strzały. Po egzekucji Niemcy zatrzymali samochody na szosie obok kościoła. Widziałem ich, byli zadowoleni, śmiali się, jedli kanapki i palili papierosy. Późniei odjechali w kierunku Częstochowy. Byłem na miejscu eszekucji, widziałem tam i zebrałem kawałki kości z czaszek. Na odpryskach kości były włosy. Jak obliczyłem, w transporcie tym było chyba ponad 100 ludzi. W każdym samochodzie znajdowało się około 40 jeńców. Przyjeźdżały jeszcze później transporty na egzekucje, ale trudno mi ustalić, czy byli to więźniowie czy też jeńcy wojenni.”74

Niemiecka sielanka… Pod ruinami zamku w Olsztynie
Niemiecka sielanka… Pod ruinami zamku w Olsztynie

Inny transport jeniecki oglądał z ukrycia Jan Zjawiński. „Było to na wiosnę 1943 roku. W godztnach popołudniowych przyiechali najpierw Niemcy do kopią dołów mogilnych. Cały Olsztyn o tym wiedział, że przyjechali Niemcy w samochodzie i że w rejonie »szubienicy« kopią doły. W pewien czas później tego samego dnia przyjechały trzy samochody. Obserwowałem tę scenę ze strychu pobliskiego domu. Jeńców wyprowadzono z samochodów po dwóch. Każda dwójka była razem powiązana. Było tych jeńców wielu, w każdym samochodzie — jak mi się wówczas wydawało — mogło być około czterdziestu. Słyszałem następnie salwy karabinowe i strzały z pistoletów. Kiedy Niemcy odjechali, byłem na miejscu egzekucji. Doły były zasypane, zamaskowane świeżo posadzonymi jałowcami. Na miejscu egzekucji i w jego pobliżu widziałem odpryski kości i strzępy wojskowej odzieży, kawałki owijaczy, guziki z emblematami radzieckimi (gwiazda). Ze słyszenia wiem, że miały miejsce i inne egzekucje na jeńcach radzieckich.”75

Mikołaj Szwedziński i Stanisław Bański, mieszkańcy Olsztyna, szli właśnie do pracy do tartaku Błażeja Zasady, kiedy nieoczekiwanie znaleźli się obok cmentarza grzebalnego w centrum dramatycznego wydarzenia. Przywieziono właśnie na rozstrzelanie transport radzieckich jeńców wojennych i kilku z nich usiłowało ratować się ucieczką.

„Do ucieczki — relacjonuje Mikołaj Szwedziński — rzuciło się czterech jeńców. Dwóch usiłowało przedostać się przez mur na cmentarz. Mieli oni ręce powiązane do tyłu i stąd utrudnioną swobodę ruchów. Jeden z nich został na naszych oczach zastrzelony i ciało zwisło na murze. Jeszcze żył przez moment i słyszałem, jak krzyknął, ażeby go dobić. Drugiego zabito na cmentarzu. Dwu pozostałym jeńcom udało się zbiec. Jeden z nich uciekł do lasu. Widziałem, jak dwóch Niemców, klęcząc strzelało za nim. Jeńca nie trafiła żadna kula. Drugi uciekał w kierunku na zamek. Ten też uratował się. Pierwszej pomocy udzielił mu Wilczyński […]76 Sam mi o tym opowiadał, że nakarmił jeńca, dał mu ubranie, buty i skierował w dalszą drogę.”77

W Olsztynie rozstrzeliwano również jeńców radzieckich zakwalifikowanych jako „niezdolni do pracy”.

Komendant urzędu policji bezpieczeństwa i służby bezpieczeństwa w dystrykcie radomskim Fritz Liphardt w piśmie do dowódcy Sipo i SD w Generalnej Guberni dra Schöngartha podał, że w okresie od stycznia do marca 1943 roku stracono dwudzies jeńców „z powodu nieuleczalnej gruźlicy”.

„Dalszych 65 niezdolnych do pracy sowiecko-rosyjskich jeńców wojennych — brzmiało sprawozdanie — zostało przyjętych w okresie sprawozdawczym przez komendanta jeńców wojennych — za pośrednictwem oficera łącznikowego — SS-Sturmbannführera Liskę […]”.78

Relacje świadków o egzekucjach w Olsztynie znalazły pełne potwierdzenie w wynikach ekshumacii przeprowadzonych po wojnie w rejonie „szubienicy”. Będzie o tym mowa w jednym z następnych rozdziałów.

Za podanie kawałka chleba

Teren obozu „Warthelager” — droga śmierci
Teren obozu „Warthelager” — droga śmierci

Społeczeństwo polskie udzielało radzieckim jeńcom wojennym wielostronnej pomocy, w różnych okolicznościach i w wielorakiej formie. Zakres tej pomocy ograniczał jednak okupacyjny terror stosowany wobec Polaków. Prześladowani i wygłodzeńi, nieśli wszakże pomoc najbardziej jej potrzebującym, mimo drakońskich kar grożących ze strony okupanta.

Formalnie za tak zwane nawiązanie niedozwolonego kontaktu z jeńcem wojennym groziła kara więzienia lub ciężkiego więzienia,79 w rzeczywistości jednak - jak o tym będzie niżej mowa - groziły śmierć lub zsyłka do obozu.

Bezpośrednio po utworzeniu obozów jenieckich Stalagu 367 przenikali do nich — jak juz wspomniano — członkowie polskiego ruchu oporu, składając następnie władzom konspiracyjnym organizacji meldunki o poczynionych obserwacjach. Między innymi szczegółowe informacje o traktowaniu jeńców zebrał na przełomie lat 1941 i 1942 komendant częstochowskiego obwodu ZWZ, pułkownik Feliks Jędrychowski, ps. „Brzechwa”. Wiadomości o tragicznym losie jeńców przekazywane były dalej za granicę.80

Na terenach byłego obozu „Warthelager” szumią dzisiaj łany zbóż
Na terenach byłego obozu „Warthelager” szumią dzisiaj łany zbóż

Polacy zatrudnieni przy różnego rodzaju robotach w obozach Stalagu starali się przekazać jeńcom informacje o pomyślnym przebiegu działań wojennych na froncie wschodnim.

Major Andriej Pirogow i jego towarzysze z transportu [mowa o „Nordkaserne” — dop. J.P.] właśnie od Polaka uzyskali wiadomość o wielkim zwycięstwie pod Stalingradem. Była to wiadomość nie mniej cenna niż chleb, którego jeńcy stale łaknęli. Oto, co pisze o tym Pirogow:

„Przede mną stał niewysoki starszy człowiek w podartym brudnym płaszczu. Nie spuszczał z oka Hauptmanna, który wolnym krokiem przechadzał się wzdłuż szeregów. Kiedy Niemiec oddalał się, człowiek ów szybko i nerwowo mówił coś do sąsiada. Dobiegły mnie słowa: W Niemczech dopiero niedawno zdjęto żałobne opaski. Armia radziecka rozgromiła trzysta tysięcy doborowych wojsk niemieckich pod Stalingradem. Feldmarszałek Paulus jest wzięty do niewoli… Skąd masz te wiadomości? […] Jakiś Polak mówił w ubikacji […]. Wiadomość o wielkim zwycięstwie wojsk radzieckich tchnęła w ludzi nową siłę i wolę oporu. Od pól roku nie wiedzieliśmy, jaki jest stan faktyczny na frontach.”81

Pomoc dla jeńców uzewnętrzniała się najbardziej w dwu zasadniczych formach: w dożywianiu ich oraz w ułatwianiu ucieczek lub opiece nad zbiegłymi z obozu.

Koszmarny obraz transportów jenieckich wywoływał wszędzie, gdzie się pokazali jeńcy, powszechne współczucie. Starano się pomóc im doraźnie, podając mimo najbardziej nieludzkiego zachowania się Niemców żywność lub papierosy.

Mistrz stolarski Józef Pusa wskazuje miejsca, gdzie stały ongiś baraki „Warthelager”
Mistrz stolarski Józef Pusa wskazuje miejsca, gdzie stały ongiś baraki „Warthelager”

Współczucie, okazywane jeńcom w czasie ich konwojowania, docierało także za druty obozów. Przerzucenie żywności za ogrodzenie obozu nie było jednak sprawą łatwą i prostą. Na wieżach strażniczych siedzieli uzbrojeni wartownicy, krążyli między rzędami drutów, nierzadkie też były patrole strzegące obozu z zewnątrz. Toteż przerzucenie żywności do obozu połączone było zawsze z ogromnym ryzykiem i wiele osób zapłaciło za swą postawę szczególnie wysoką cenę. Oto jeden z przykładów.

Andrzej Fastyn z Częstochowy był funkcjonariuszem polskiej policji. Wykorzystując mundur, dostarczał jeńcom żywności. W dniu 6 października 1941 roku został schwytany przez Niemców w momencie, kiedy podał jeńcom z obozu „Nordkaserne” kilka główek kapusty. Osadzony w więzieniu, został następnie wysłany do obozu w Oświęcimiu, gdzie zamordowano go w dniu 26 stycznia 1942 roku.82

Pomnik na Złotej Górze
Pomnik na Złotej Górze

Matka czworga dzieci Zofia Kurzyk i jej mąż Bolesław, posiadając działkę ziemi przylegającą do terenu „Nordkaserne”, przez ogrodzenie podawali jeńcom żywność. Oboje zostali ujęci przez żołnierzy Wehrmachtu i oddani w ręce Gestapo, a następnie skazani przez Sąd Specjalny (Sondergericht).83

W dostarczaniu jeńcom żywności poprzez druty obozu odegrały szczególną rolę polskie dzieci. Łatwiej im było niepostrzeżenie podejść pod ogrodzenie. Nie zawsze się jednak udawało. Oto charakterystyczny fragment relacji jeńca z obozu „Warthelager”, Wasilija Sorokina, majora Wojenno-Morskich Sil ZSRR. Przywieziony został do obozu w Częstochowie w ostatnich dniach października 1943 roku, w dużym, liczącym około siedemset osób transporcie oficerów z obozu w Kalwarii (Litwa). Od towarzyszy niedoli dowiedział się po krótkim pobycie w obozie, że jakaś dziewczynka regularnie przerzuca przez druty żywność. Nie bardzo wierzył w tę historię, ale niebawem miał się przekonać, że to prawda.

Napis na pomniku
Napis na pomniku

„Kiedy wieczorem wyszedłem z baraku — opowiada major Sorokin — usłyszałem nagle, że coś w pobliżu upadło. Sądziłem, że to któryś z towarzyszy niedoli rzucił we mnie śniegową kulą. Ale to nie była kula. Na śniegu coś czerniało. Schyliłem się, podniosłem. To był chleb. Szybkim ruchem schowałem go pod bluzę munduru i rozejrzałem się wokoło. Poza drutami biegła jakaś mała pochylona postać. Nie tylko ja ją dostrzegłem. Wartownik na wieży zauważył ją także. Krzyknął coś i wachman, który obchodził obóz z psem, ścieżką między podwójnymi zasiekami otworzył furtkę i wybiegł na pole. Po pewnym czasie wrócił prowadząc kilkunastoletnią dziewczynkę [była to częstochowianka, Henryka Kotas — dop. J.P.]. Wystraszona płakała. Wypędzono nas z baraków, ustawiono w czworobok i na naszych oczach żołdacy zaczęli pastwić się nad dzieckiem. Potem wyrzucono ją przez bramę obozu, na szosę, gdzie szlochając z bólu, leżała na śniegu.”84

Hitlerowcy nie tylko znęcali się nad osobami, które przechwycili na udzielaniu pomocy jeńcom, lecz także grozili represjami wszystkim zamieszkałym w pobliżu obozów.

„Pewnego dnia przyszedł do naszego domu Niemiec z tłumaczem — relacjonuje Julianna Kuciak — i zapowiedział, że jeśli ludność będzie dawała cokolwiek jeńcom, to wszyscy mieszkańcy ulicy [ulica Dąbrowskiego — dop. J.P.] zostaną wysiedleni.”85

Zbiegły z obozu jeniec…
Zbiegły z obozu jeniec…

W obozach jenieckich pracowali polscy robotnicy: cieśle, stolarze, zduni, wozacy i dzięki temu wielu jeńców mogło korzystać z ich pomocy. Była już mowa o zdunach z „Warthelager”, braciach Michalikach. Pracując przez dłuższy czas w obozie „Warthelager” poznali wielu jeńców i pomagali im, dostarczając żywność i medykamenty. Inwalida Marian Michalik wykorzystywał drewnianą protezę (nie miał prawej nogi), jego brat „przemycał” sól i tytoń w rurce pod siodłem roweru.

„Kiedy w obozie wybuchł tyfus — zeznaje Zenon Michalik — Niemcy bali się zaglądać do baraków, stąd też łatwiej było coś jeńcom dostarczyć. Przenosząc pod okryciem chleb dla jeńców, celowo drapałem się, udając że mam wszy i unikałem też rewizji osobistej […]. Ja w szczególności opiekowałem się dwoma jeńcami. Jeden z nich był inżynierem, pochodził z Moskwy i na imię miał Michał. Drugi nazywał się Mikołaj Sawielicz Chołopienkow, był sierżantem czołgistą, pochodził z rejonu Dorogobieżajskiego, wioska Bykowo, smoleński okręg (Obłast)…”

Mikołaj Chołopienkow wraz z grupą jeńców planował ucieczką z obozu. Bracia Michalikowie dostarczyli mu szczypców do cięcia drutów i gumowej izolacji przed porażeniem prądem. Nie mieli jednak dowiedzieć się, czy ucieczka udała się. Zenon Michalik zachorował na tyfus, a jego brat został ujęty za pomoc udzielaną jeńcom i osadzony w więzieniu.86

Stefan Ślęzak pracował jako robotnik w „Nordkaserne”. Wywoził stamtąd gruz i śmieci. Za pomoc udzielaną jeńcom zapłacił życiem. Oto fragment relacji jego żony Janiny:

„Mąż mój, idąc rano do pracy, wielokrotnie zabierał żywność, zwłaszcza chleb, w większej ilości, tak aby mógł dać ją również jeńcom. Mówił do mnie, że sam nie może jeść widząc, jak patrzą na niego wygłodniali jeńcy […] Pewnego dnia nad ranem przyszło do naszego mieszkania dwóch umundurowanych hitlerowców. Byli to niemieccy policjanci […] Kazali mężowi ubrać się i zabrali go […] W dniu imienin męża, 2 września 1942 roku, poszłam pod więzienie, paczki już ode mnie nie przyjęto. Strażnik więzienny powiedział mi tylko, że mąż w nocy został wywieziony […] Po pewnym czasie otrzymałam pierwszą wiadomość od męża. Przyszedł list z obozu koncentracyjnego w Oświęcimiu […] W roku 1943, daty dokładnie nie pamiętam, chyba w pierwszej połowie tego roku, wezwano mnie do starostwa niemieckiego przy ulicy Sobieskiego i zakomunikowano mi, że mąż umarł w obozie na »udar serca«.”87

Bywało i tak, że jeńcy dawali Polakom zatrudnionym w obozie odzież, a zwłaszcza buty (o ile uprzednio nie zrabowali ich Niemcy) po zmarłych towarzyszach niedoli. Za pieniądze uzyskane ze sprzedaży kupowano dla jeńców tak niezbędne środki, jak chleb, sól i medykamenty. Niejednokrotnie też wręczane Niemcom „łapówki” ułatwiały niebezpieczne zadanie dostarczania jeńcom żywności.

Nie było wątpliwości, co spotka schwytanego na „gorącym uczynku” udzielania jeńcowi pomocy.

„Pewnego dnia, wychodząc z obozu — relacjonuje wspomniany już Edward Pulcer — widziałem w wartowni kilku zatrzymanych Polaków. Następnego dnia Niemiec, władający językiem polskim, powiedział do nas: nie zbliżajcie się do Rusów. Oni — mówił o ujętych poprzedniego dnia robotnikach — nie będą już oglądać świata.”

Miejsce straceń w Olsztynie
Miejsce straceń w Olsztynie

Udzielanie pomocy jeńcom było łatwiejsze w przypadku kierowania jeńców do pracy i tworzenia stałych kommand roboczych lub obozów przejściowych (Dulagi). Stwarzało to bowiem szersze możliwości kontaktowania się z nimi. Jeńcy pracowali między innymi w tartaku, należącym do volksdeutscha Klawego, przy ulicy Tartakowej. Silna eskorta, złożona z żołnierzy Wehrmachtu, przyprowadzała do tartaku jeńców z obozu „Warthelager” w liczbie od 30 do 50 ludzi. W tartaku pracował jako palacz kotłowy Feliks Cesarz. Jego syn Stefan, przywoził mu dziennie śniadania i obiady, widział jeńców i razem z ojcem starał się ulżyć im w ich ciężkiej doli. Jeńcy byli w niesamowitym stopniu wyniszczeni i wygłodzeni.

Dr Ryszard Held — przewodniczący Sondergerichtu w Częstochowie
Dr Ryszard Held — przewodniczący Sondergerichtu w Częstochowie

„Przywozili — relacjonuje Stefan Cesarz — w wąskich, parcianych torbach nadgniłe liście kapusty i bydlęce kości, które w ukryciu przed wartą kładli na brzeg pieca, zaraz za drzwiczkami i ogryzali je […] Ojciec niejednokrotnie nie jadł przyniesionego pożywienia, a dawał jeńcom pomagającym w kotłowni […] Chleb przynosiłem po 2—3 bochenki; uzyskiwaliśmy go od piekarza po zniżonej cenie.”

Zdarzyło się, że jeden z konwojentów, podoficer Wehrmachtu zauważył, jak Stefan Cesarz podawał ukradkiem jeńcowi — radzieckiemu oficerowi, bochenek chleba i papierosy.

„Niemiec — kończy relację Stefan Cesarz — wściekł się, zabrał temu oficerowi chleb i papierosy i wrzucił je do pieca. Jeńca pobił kolbą karabinu i skopał, a mnie uderzył dwa razy w twarz i postawił pod ścianą, odrepetował broń i wymierzył.”88

Uratowała chłopca interwencja syna właściciela tartaku

Przez pewien czas po likwidacji tak zwanego dużego getta i wywiezieniu ludności żydowskiej do obozu zagłady w Treblince, na przełomie września i października 1942 roku, jeńcy radzieccy byli również zatrudnieni na robotach miejskich. Mieszkańcy ulic, którymi przechodziły do pracy kolumny jeńców, składali porcje żywności i papierosy na skraju chodnika czy pod murami tak, aby przechodzący mogli je niepostrzeżenie zabrać.89

Były naczelnik Wydziału Oświaty i Kultury w Zarządzie Miejskim, harcmistrz Bolesław Stała widział, jak jeńców wywożono na roboty samochodami.

„Były to cienie ludzkie — opisuje — Młodzież szkolna [szkół podstawowych, średnie zostały zamknięte — dop. J.P.] rzucała na samochody bułki i chleb niesione do szkoły. Żołnierze niemieccy wymierzali na dzieci karabiny.”90

W najbardziej chyba makabrycznych warunkach miały miejsce kontakty ludności polskiej z jeńcami pod murami żydowskiego cmentarza. Półżywi jeńcy grzebali tam w wielkich dołach sterty zwłok swych towarzyszy.

„Okoliczni mieszkańcy — zeznał Stanisław Grzywna, który mieszkał w pobliżu — składali się i dawali jeńcom jeść.”91

W okresie letnim 1942 roku komendantura Stalagu zorganizowała kommando pracy w Olsztynie, w tej samej osadzie, gdzie dokonywano egzekucji. Składało się ono z około osiemdziesięciu jeńców, w większości z oficerów armii radzieckiej, w tym również wyższych stopniem. Ulokowano ich w prywatnej posesji przy ulicy K. Kuhna, na skraju osady w kierunku Sokolich Gór. Teren posesji o obszarze około pół hektara otoczono siecią drutu kolczastego, wokół wycięto drzewa i krzewy, by zwiększyć pole widzenia dla wartowników. Było ich kilkunastu z komendantem w stopniu sierżanta Wehrmachtu na czele. Jeńców zatrudniano przy wyrębie drzew i wykopywaniu pni na terenie nadleśnictwa. Praca była szczególnie ciężka, przerastająca siły więźniów. Główne ich pożywienie stanowiła wodnista zupa z brukwi, w tych więc warunkach ciężka praca powodowała całkowite wycieńczęnie organizmu. Z pomocą pospieszyła jeńcom miejscowa ludność, zapisując w historii jeńców Stalagu 367 szczególnie piękną kartę.

Szkic miejsca straceń w Olsztynie koło Częstochowy
Szkic miejsca straceń w Olsztynie koło Częstochowy

Niesienie pomocy ułatwiały dwie okoliczności. Wartownikami byli ludzie starzy i inwalidzi. Jeden z nich, miał na imię Feliks, władał językiem polskim i pochodził z Opolszczyzny. Utworzenie Stalagu przypadło na okres, kiedy skończył się mit o „Blitzkriegu”, zbliżał się Stalingrad i wielu Niemców, zwłaszcza starszych wiekiem, przestało już wierzyć w Fürera i zwycięstwo. Drugą sprzyjającą okolicznością było to, że jeńcy codziennie wychodzili z nosidłami po wodę do studni w osadzie, ponieważ nie było jej na terenie obozu w dostatecznej ilości, a później zepsuła się studnia. Przychodzili również do kuźni kowala Stanisława Prycryńskiego, ostrzyć l konserwować narzędzia. Przynoszono więc jeńcom żywność, układano ją na szlaku, zdarzało się, że zamiast wody nieśli do obozu w kotle zupę. Byli wśród wartowników tacy, którzy „przymykali oczy” na dożywianie jeńców, innych przekupywano. W okresie Świąt Bożego Narodzenia 1942 roku zorganizowano zbiórkę na pomoc dla jeńców. W niesieniu pomocy dla jeńców brali udział obok niemal całej ludności Olsztyna również mieszkańcy Częstochowy, czasowo tam przebywający.92

Z niektórymi spośród jeńców mieszkańcy Olsztyna zdołali nawiązać bliższe kontakty. Jeden z nich, Aleksiej Iwanowicz Konstantinow, pułkownik, pochodził z Kazania (ul. Gruzińska 15), drugi, Rozumowskij (numer jeniecki 14 466), był z zawodu nauczycielem.

Jedni z tych, którzy nieśli pomoc jeńcom:

Edward Pulcer
Edward Pulcer

Szymon Marcinkowski
Szymon Marcinkowski

Korzystając z pomocy i poparcia polskiej ludności, jeńcy organizowali ucieczki.

Pierwsza z nich, przygotowywana w marcu 1943 roku, nie udała się. Czterech jeńców usiłowało obezwładnić i rozbroić komendanta obozu. Próba Jednak nie powiodła się i jeńców bezzwłocznie odstawiono do Stalagu w Częstochowie. Los ich zostuł przesądzony. Druga ucieczka, zorganizowana w lipcu tegoż roku, powiodła się. Oto fragment relacji Mariana Maja, którego rodzina szczególnie ofiarnie opiekowała się jeńcami.

„Zbiegło wówczas 4 oficerów. O zamierzonej ucieczce wiedziałem już wcześniej, ponieważ kowal Pryczyński [podoficer AK — dop. J.P.] na prośbę jeńców zrobił nożyce do przecinania drutów, które dostarczył im już w końcu czerwca 1943 roku. Na początku lipca 1943 roku jeden z oficerów radzieckich zwrócił się do mnie z prośbą o dostarczenie mu mapy Polski. Miało to miejsce przy studni, przy pobieraniu wody. W kilka dni później dostarczyłem mu mapę wyrwaną z atlasu szkolnego. W dniu ucieczki jeniec ten przyszedł po wodę pod eskortą tylko jednego wartownika. Prosił o przygotowanie żywności w większej ilości. Powiedział przy tym, że za 2 godziny przyjdzie jeszcze raz i żywność zabierze. Rozmowa ta mogła się odbyć, bowiem wartownik, kontuzjowany na wojnie Niemiec, robił wrażenie nieobecnego. W dniu ucieczki ci 4 oficerowie nie pracowali w lesie, lecz pięłnili dyżur w kuchni obozowej. W dzień ten trwały burze j i padały ulewne deszcze. Ucieczka nastąpiła około godziny 14:00, właśnie w czasie ulewnego deszczu. Jedyny wartownik, który w tym czasie pilnował obozu, schronił się przed deszczem pod daszek. Ucieczka została zauważona dopiero po powrocie jeńców z pracy, około godziny 17:00, czyli po trzech godzinach. Zarządzona została zaraz obława i pościg, w której wzięły udział jednostki żandarmerii i wojska ściągnięte z Częstochowy w sile około 2 tysięcy ludzi. Niemcy mieli z sobą sfory psów. Padający deszcz uniemożliwił trafienie na ślad uciekinierów.”93

Po tej ucieczce wszystkich jeńców wywieziono do Stalagu w Częstochowie, a na ich miejsce przywieziono grupę innych jeńców. Zmieniono również załogę wartowniczą i ogromnie zaostrzono rygor w obozie. W końcu sierpnia 1943 roku — wobec narastającego ruchu partyzanckiego — obóz w Olsztynie został całkowicie zlikwidowany.

Podobnie jak w Olsztynie, wielu innych jeńców zbiegło z obozu korzystając z pomocy ludności polskiej. Pomoc ta polegała przede wszystkim na dostarczeniu im — jak w wyżej opisanym przypadku — cywilnych ubrań, map, żywności i ewentualnie nożyc do przecinania drutów. Ucieczki mnożyły się w miarę jak zbliżał się front wschodni, a na ziemiach polskich narastał ruch partyzancki, najbliższym celem jeńców było bowiem dotarcie do oddziału partyzanckiego.

Ucieczki były łatwiejsze i w większym stopniu udane w okresie, kiedy jeńców wyprowadzano do pracy poza obóz. Tak na przykład z tartaku Klawego w Częstochowie — mimo niezwykle silnej eskorty zdołało zbiec dwóch jeńców. Ułatwił im tę ucieczkę zatrudniony w tartaku palacz kotłowy, Feliks Cesarz, zaopatrując ich w cywilne ubrania i udzielając niezbędnych wskazówek.94

W podobny sposób zbiegło we wrześniu 1944 roku dwóch jeńców z terenu budowy schronów, prowadzonej przez „Heeresbau-leitung” przy ulicy Biegańskiego (obecnie ulica Boya-Żeleńskiego) mimo, iż znajdowała się tam; siedziba policji ukraińskiej, a doprowadzanych na roboty jeńców z „Warthelager” strzegli wartownicy z Wehrmachtu. Ucieczka udała się dzięki pomocy udzielonej jeńcom przez polskich pracowników zatrudnionych również na budowie. Byli to członkowie ruchu oporu: Szymon Marcinkowski, Edward Pulcer i Stanisław Lizurej. Dostarczyli oni jeńcom cywilne ubrania, mapy Kielecczyzny i żywność na drogę. Wódka uśpiła czujność wartowników. Jeńcy kolejno, przebrawszy się, kilofem podważali deski ogrodzenia i wydostawali się na wolność.95

O innym jeszcze przypadku udanej ucieczki opjowiada mistrz stolarski Stanisław Jagieła:

„Przypominam sobie takie zdarzenie. Było to chyba już w roku 1944. Do mojego warsztatu, mieszczącego się w Częstochowie, Aleja NMP nr 63, jeńcy radzieccy eskortowani przez Niemców przywieźli jakieś zlecenia robocze. Czterech spośród jeńców uciekło przy tej okazji. Znaleźli oni, jak mi wiadomo, schronienie w mieszkaniu dozorczyni przy ulicy Waszyngtona, a później zostali przetransportowani do partyzantki działającej na terenie województwa kieleckiego.”96

Wykaz jednostek Wehrmachtu i ekspozytur hitlerowskiej policji w Częstochowie
Wykaz jednostek Wehrmachtu i ekspozytur hitlerowskiej policji w Częstochowie. W 5 pozycji figuruje nazwisko komendanta Stalagu 367 Oberstleutnanta Holzingera

Szczególnie sensacyjny przebieg, jeśli się zważy, że wszyscy niemal jeńcy znajdowali się w stanie skrajnego wyczerpania, miała ucieczka pewnego oficera radzieckiego z obozu „Warthelager”. Wykopał on tunel długości około 30 m, prowadzący z baraku, w którym mieściła się umywalnia, poza obręb obozu, na pole obsiane żytem. W nocy na 16 czerwca 1944 roku tunelem tym jeniec wydostał się na wolność. Przejście zostało zauważone. W kilka dni później odkryto inny podkop, w baraku — warsztacie krawieckim. 23 czerwca hitlerowcy przetrząsnęli cały teren obozu. W wielkiej akcji, która skończyła się fiaskiem, wzięli udział pod kierownictwem obozowego oficera Abwehry (wywiad wojskowy) także funkcjonariusze referatu IV (Gestapo) i V (Kripo) miejscowej ekspozytury policji bezpieczeństwa i SD. „Komendant obozu [był nim w tym okresie pułkownik Wehrmachtu Holzinger — dop. J.P.] — pisał w sprawozdaniu z dnia 1 VII 1944 roku kierownik ekspozytury — zarządził daleko idące środki celem zapobieżenia budowaniu dalszych tuneli.”97

W Piotrkowie Trybunalskim w zorganizowanej akcji społecznej uratowano życie kilkudziesięciu jeńcom. Pod pretekstem leczenia gruźlicy i innych chorób umieszczono w sanatorium stu jeńców. Była to zasługa miejscowego lekarza Opali i placówki PCK, która poświadczyła, że jeńcy ci są narodowości polskiej. Ksiądz z Sulejowa (nazwiska nie zdołałem ustalić) wystawiał następnie fikcyjne akty zgonu. W istocie zmarło dwudziestu pięciu jeńców, pozostałych rozmieszczono po wsiach u gospodarzy, częściowo skierowano do zakładu dla inwalidów w Warszawie.

W indywidualnie podejmowanych ucieczkach uratowało się kilku zaledwie jeńców.

Kiedy w styczniu 1943 roku wywożono masowo jeńców z podobozów w Piotrkowie, wielu jeńców podejmowało desperackie próby ucieczki. Kończyły się one z reguły tragicznie. Schwytanych w czasie ucieczki hitlerowcy mordowali na miejscu.98

Taka była praktyka stosowana w obozach jenieckich od chwili ich powstania. Sankcjonował ją wydany w marcu 1944 roku rozkaz OKW pod wymowną nazwą „Kugel” (kula). Na podstawie tego rozkazu, jeńców (z wyjątkiem Anglików i Amerykanów) schwytanych w czasie ucieczki przekazywano w ręce policji, odstawiano do obozu koncentracyjnego w Mauthausen i tam rozstrzeliwano.99

Wśród prób ucieczek podejmowanych przez jeńców z podobozu Stalagu 367 w Kielcach wyróżniła się śmiała akcja przeprowadzona w maju 1944 roku i uwieńczona pełnym powodzeniem. 13-osobowa grupa żołnierzy radzieckich, nawiązawszy kontakt z członkami AL, rozbroiła straż niemiecką, zabrała broń i przedarła się w lasy tomaszowskie. Komendantem grupy został oficer polityczny. Grupa ta, zwiększając stopniowo stan liczbowy, działała początkowo w zgrupowaniu AK jako samodzielny oddział, a następnie podporządkowała się Armii Ludowej.100

Wielu byłych jeńców Stalagu 367 znalazło się w oddziałach partyzanckich działających na terenie Kielecczyzny, w powiecie częstochowskim i radomszczańskim. Kontynuowali walkę z wrogiem, nie żałując życia.101

Wyrok Sondergerichtu w Częstochowie w sprawie Marii Dróżdż
Wyrok Sondergerichtu w Częstochowie w sprawie Marii Dróżdż

Zdarzało się, że zbiegły ze Stalagu jeniec przechodził z rąk do rąk, zanim dotarł do partyzantki.

„W lecie 1944 roku — relacjonuje dowódca oddziału partyzanckiego w powiecie częstochowskim, Józef Błasiak ps. „Swoboda” — ludzie z naszej organizacji [PPS — dop. J.P.] przyprowadzili do mnie zbiegłego z obozu porucznika armii radzieckiej. Skierowałem go do partyzantki radzieckiej.”

W szczególnie dramatycznych okolicznościach odzyskali wolność jeńcy radzieccy, zatrudnieni w fabryce granatów „Minerva” w Częstochowie.

Jan Klimek, ps. „Parabellum 58”, organizator i dowódca małego oddziału partyzanckiego, ułatwił ucieczkę i udzielił schronienia dwóm jeńcom z tej właśnie grupy. Wykorzystując następnie informacje, uzyskane od tych jeńców, uderzył na fabrykę i bez jednego strzału, osiągnął zamierzony cel. Rozbroił wartowników, uwolnił jeńców i zniszczył urządzenia fabryki. Jeńcy przeprawili się do lasu. Tam też przewieziono zdobytą broń i radiostację. Wśród uwolnionych jeńców znajdowały się również kobiety, między innymi dwie lekarki: Łubowa z Moskwy i Arkuszewa. Pierwszej pomocy udzieliły im zatrudnione w fabryce polskie pracownice.102

Udzielanie pomocy jeńcom wojennym stanowiło i będzie zawsze stanowić jedną z najpiękniejszych kart historii wojny i okupacji na ziemi częstochowskiej. Bije z niej bowiem pokrzepiająca prawda, że im bardziej czarna jest noc zbrodni i ucisku, tym jaśniej płoną w niej wartości ludzkiego serca i charakteru. 7 lipca 1942 roku niemiecki sąd specjalny w Częstochowie skazał polską robotnicę, Marię Dróżdż, na dwa miesiąca więzienia. Skazano ją za to, że — jak głosił akt oskarżenia — podała radzieckiemu jeńcowi wojennemu kawałek chleba.103 Kawałek chleba — ein Stück Brot — podany człowiekowi, ginącemu z głodu…

Sprawa drobna czy symbol?

Czy myślał o tym Landesgerichtsrat Jäger, kiedy wydawał wyrok?

Jeńcy-Włosi w Stalagu 367

Jak to się stało, że dotychczasowi sojusznicy, żołnierze Armiry,104 podzielili nieszczęsny los radzieckich jeńców wojennych? Przypomnijmy pokrótce przebieg wydarzeń.

Wiadomo było, że Włosi, których interesy skupiały się przede wszystkim w basenie Morza Śródziemnego, mimo przymierza z Niemcami nie wypowiedzieli wojny Polsce; przystąpili jednak do wojny u boku Niemiec w dniu 10 czerwca 1940 roku, kiedy Francja znajdowała się już w agonii, by dzielić się spadkiem po „Mariannie”. Dyktator Włoch, Benito Mussolini, marząc o chwale imperium rzymskiego, wdał się następnie w wojenne awantury w Afryce i na Bałkanach. Nie uzyskawszy jednak laurów, spadł do roli ubogiego wasala, słuchającego rozkazów niemieckiego suwerena i pełniącego służbę w imię i na rzecz jego interesów. Ta służba — to przede wszystkim udział armii włoskiej w operacji „Barbarossa”, w wojnie ze Związkiem Radzieckim. Pierwsze włoskie dywizje zostały wysłane na front jesienią 1941 roku. Front wschodni niby macki gigantycznego polipa pochłaniał coraz to nowe dywizje niemieckie. Rosły też żądania Niemców pod adresem Włochów, by zwiększyć szeregi Armiry. Wojna ze Związkiem Radzieckim nigdy jednak nie była popularna we Włoszech, nawet wśród faszystów, nie służyła bowiem bezpośrednio ich interesom. Kiedy zaś prysł mit o niezwyciężonej potędze Wehrmachtu, zwłaszcza po klęsce stalingradzkiej, obalono w lipcu 1943 roku wodza „czarnych koszul” Mussoliniego, a na czele rządu stanął marszałek Piętro Badoglio. On to podpisał wkrótce zawieszenie broni z państwami zachodnimi, a następnie wypowiedział wojnę Niemcom.

Był to czas, kiedy armie radzieckie w nowej wielkiej kontrofensywie parły zwycięsko na zachód, a alianci po zajęciu Sycylii posuwali się w głąb Półwyspu Apenińskiego.

Niemcy nie dali jednak za wygraną. Odbiwszy Mussoliniego z górskiego więzienia na Gran Sasso w Abruzzach, postawili go na czele marionetkowego rządu w północnych Włoszech.105 W całym zaś kraju przystąpili do rozbrajania wojsk włoskich, dopuszczając się masowych zbrodni.106 Oficerowie i żołnierze Armiry, którzy odmówili udziału w walkach po stronie Niemiec, zostali również rozbrojeni i „internowani”. Osadzono ich w obozach już istniejących i nowo tworzonych w wielu miejscowościach na okupowanych terenach. Oficjalnie nazywano Włochów „internowanymi żołnierzami”, mieli być traktowani jako jeńcy wojenni, w istocie stali się więźniami.

Bezpośrednio po zakończeniu akcji rozbrajania, przystąpili Niemcy do krwawej rozprawy z „buntownikami”. Działali — jak zwykle — w oparciu o szczegółowe instrukcje i rozkazy, planowo i zgodnie z „prawem”.

Tak zwane „podstawowe wytyczne w sprawie traktowania żołnierzy włoskich sił zbrojnych i milicji” z dnia 15 września 1943 roku, wydane przez OKW, wprowadzały podział oficerów i żołnierzy włoskich na trzy kategorie.

Do pierwszej kategorii należeli ci, co z bronią w ręku mieli nadal walpzyć u boku Niemiec. Wymagano od nich „jedynie” złożenia przysięgi wierności.

Drugą kategorię stanowili oficerowie i żołnierze, którzy odmawiali wszelkiej współpracy; należało ich zamknąć w obozach jenieckich.

Do trzeciej zaliczano tych Włochów, którzy stawili czynny lub bierny opór lub nawiązali kontakty z aliantami czy też partyzantami Z tej kategorii oficerowie mieli być skazani na śmierć przez sądy doraźne lub rozstrzelani jako partyzanci, zaś podoficerowie i żołnierze przewiezieni na Wschód na przymusowe roboty.

Czy trzeba podkreślać, że odmowa współpracy mogła być w każdym przypadku potraktowana jako „bierny opór” i stanowić podstawę do zaliczenia jeńca do kategorii skazańców?

W wielu miejscowościach, jak na przykład we Lwowie — na łyczakowskich piaskach, w Puszczy Niepołomickiej, w Białej Podlaskiej, w lesie borkowskim czy w Bełżcu, dokonano masowych egzekucji oficerów i żołnierzy włoskich.107

W Częstochowie jeńcy włoscy pojawili się jesienią 1943 roku. Pierwze transporty przybyły w listopadzie z obozu w Chełmie Lubelskim. Rozbrojeni między innymi w miejscach stacjonowania, w Grecji, Jugosławii i południowym Tyrolu, przewiezieni zostali do Rzeszy, stamtąd do Chełma Lubelskiego, a w końcowym etapie — po selekcji — częściowo do twierdzy w Dęblinie, a częściowo do Częstochowy.108

Przechodnie z zaciekawieniem, ale i z sympatią przypatrywali się maszerującym kolumnom Włochów. To przecież oficerowie i żołnierze, którzy z narażeniem własnego życia odmówili brania udziału w wojnie po stronie Niemiec. Znano już przebieg wydarzeń we Włoszech. Doniosła o tym prasa konspiracyjna. Gazety niemieckie i „gadzinowe”, drukowane w języku polskim, pisały również o „zdradzie” marszałka Badoglio. Bardziej wtajemniczeni wiedzieli, że Włosi w miejscach etapowych, przed wyjazdem na front wschodni, zachowywali się przyjaźnie wobec ludności polskiej, nierzadko udzielali pomocy.

Maszerując ulicami Częstochowy trzymali się prosto, szli czwórkami, równym żołnierskim krokiem. Nie byli tak wyczerpani, jak jeńcy radzieccy, ale sinofioletowa cera wychudłych twarzy świadczyła o przeżytych trudach. Na współczujące spojrzenia Polaków odpowiadali uśmiechem, podnosili głowy starając się trzymać fason. Eskortowały ich sfory niemieckich wartowników. Alejami Najświętszej Maryi Panny i ulicą Dąbrowskiego zmierzali do obozu „Nordkaserne”, z którego większość jeńców radzieckich przeniesiono do „Warthelager”. Teraz w „Nordkaserne” ich miejsce zajęli Włosi. Mieli też dzielić nieszczęsny los radzieckich jeńców wojennych.

Zostali wyjęci spod prawa. Przepisy konwencji genewskiej obowiązywały — w myśl tajnych instrukcji — jedynie w stosunku do Włochów walczących pod dowództwem amerykańskim.109

Zamknięci za drutami „Nordkaserne”, poddani zostali bezlitosnemu reżimowi panującemu w obozie. Przeprowadzano wśród nich selekcje, podobnie jak to się działo z jeńcami radzieckimi, i dzielono na grupy. Chodziło to, aby skłonić ich do opowiedzenia się po stronie Niemiec.

Stosowano różnego rodzaju chwyty propagandowe. Przekonywano jeńców o nieuniknionej klęsce Związku Radzieckiego i zachodnich aliantów, o dziejowej misji Trzeciej Rzeszy i jej wodza Adolfa Hitlera. Innymi środkami, które — w rozumieniu Niemców — miały skuteczniej doprowadzić Włochów do zmiany stanowiska, było brutalne traktowanie, zmuszanie do ciężkiej niewolniczej pracy, głód, zimno i choroby zakaźne nękające jeńców.

Jakie były wyniki tej akcji? Brak wystarczających danych nie pozwala na sformułowanie konkretnej odpowiedzi, ale można sądzić, że Włosi trzymali się dzielnie. Mimo wysokiej śmiertelności wywołanej nieludzkimi warunkami życia, jeszcze w lipcu 1944 roku pozostawało w obozie 2 145 jeńców Włochów.110 Umierali, zwłaszcza oficerowie w starszym wieku, jeden po drugim. Tragiczną listę śmierci otworzyli podpułkownicy: Giuseppe Della Cosią, który zmarł w dniu 26 listopada 1943 roku, i Alcide Anselmi, wywieziony z obozu na pole pod Kiedrzynem w dniu następnym.111

Włochów, przynajmniej oficerów, chowano w trumnach. Obserwowali te niesamowite pogrzeby mieszkańcy okolicznych domów, kiedy odbywały się za dnia. Ilu Włochów zmarło w obozie? Nie wiadomo. Po wojnie odkryto tylko trzy mogiły, kryjące zwłoki dwudziestu jeńców włoskich. Był wśród nich 60-letni pułkownik Alfredo Capone i 26-letni porucznik Giorgio Moruzzi. Sutanna na zwłokach innego jeńca świadczyła, że towarzyszył im kapelan.112

Czy jeńców tracono w egzekucjach w obozie, czy w okolicach Częstochowy?

Mimo prowadzonych badań, nie uzyskano wystarczających materiałów, by odpowiedzieć na to pytanie. Może ziemia w przyszłości ujawni nowe, bolesne tajemnice.

Jak już wspomniano, jeńców Włochów zmuszano do ciężkiej pracy, najczęściej przy budowie fortyfikacji i umocnień lub w przemyśle zbrojeniowym. Zmuszano do tej pracy wszystkich jeńców, bez względu na wiek i rangę: oficerów, podoficerów i żołnierzy. Pracowali w mieście i jego okolicach. Między innymi utworzono dwa obozy pracy w Olsztynie i w Turowie koło Częstochowy. W Olsztynie osadzono Włochów w tym samym budyńku w którym uprzednio pozostawali jeńcy radzieccy. W Turowie rozlokowano ich w jeszcze bardziej prymitywnych warunkach.

„Jesienią 1943 roku — zeznał Franciszek Mermer — przywiezieni zostali do Turowa włoscy jeńcy wojenni. Eskortowali ich żołnierze Wehrmachtu. Od nich też dowiedziałem się, że jeńcy ci to Włosi. Przyszli do Turowa w kolumnach wojskowych, pieszo. Jedni byli w mundurach, drudzy w ubraniach cywilnych, niektórzy mieli kapelusze […] Z postawy niektórych jeńców, ze sposobu ich zachowania się, wywnioskowałem, że są to oficerowie. Odznak wojskowych nie zauważyłem, sądzę, że ich nie mieli. Jeńcy ci zostali rozlokowani w stodołach u poszczególnych gospodarzy. W mojej stodole było ich ponad dwudziestu. Spali na słomie, przykrywali się kocami”.

Strzeżeni przez niemieckich wartowników, wczesnym ranem wyprowadzani byli na roboty, wracali po całym dniu pracy. Budowali bunkry, kopali rowy przeciwczołgowe, wznosili zasieki. Obok zimna, coraz bardziej dotkliwego, bo nadchodziła ostra zima, jeńcy cierpieli głód. Nie mogły go zaspokoić szczupłe porcje chleba, liście z kapusty i buraki. Zdarzyło się, że pewien jeniec, oficer, usiłował wykopać w Turowie, na prywatnym polu, trochę ziemniaków. Został na miejscu zabity przez niemieckiego wartownika.113

Niedolę Włochów starała się złagodzić ludność polska, niosąc im pomoc w różnorodnej formie. Przede wszystkim dostarczano im żywność, podobnie jak działo się to w czasie, kiedy w Olsztynie istniał obóz radzieckich jeńców wojennych. Niesienie pomocy jeńcom połączone było zawsze z wielkim ryzykiem, niekiedy wywoływało niespodziewane komplikacje.

Oto dalszy fragment zeznania Franciszka Mermera:

„Kiedy pewnego razu niosłem z Częstochowy chleb dla jeńców omal że nie zostałem zastrzelony przez Niemców ubranych w żółte mundury. Posądzili mnie, że niosę chleb dla partyzantów. Uratowała mnie okoliczność, że córka moja była zatrudniona w niemieckiej kuchni w Turowie.”

Ułatwiano również jeńcom ucieczki z obozu, dostarczano im cywilne ubrania, a zbiegłych przerzucano do partyzantki.

Kiedy na przykład pewien oficer włoski zdołał zbiec z miejsca przymusowej pracy w Turowie, znalazł schronienie u mieszkańców wsi. Skontaktowano go następnie z dowódcą oddziału partyzanckiego, który „przerzucił” Włocha do partyzantki we włoszczowskiem.114

Tak to były żołnierz Armiry przerodził się w polskiego partyzanta.

Zmierzch Stalagu

Nadeszły ostatnie miesiące 1944 roku i zbliżała się zima. Ostatnia dla Częstochowy, Kielc i Piotrkowa wojenna zima. Wokół Wehrmachtu zaciskały się nieuchronnie kleszcze frontów: od wschodu, zachodu i południa. Grudniowa ofensywa w Ardenach, uwieńczona początkowo sukcesami, była już tylko łabędzim śpiewem Wehrmachtu. Na ziemiach Polski front wschodni oparł się na łuku Wisły. Jak potoczą się losy jeńców wojennych?

Ze sprawozdania ekspozytury Gestapo w Częstochowie z dnia 1 lipca 1944 roku wynikało, że w obozie w „Nordkaserne” pozostawało już tylko 80 jeńców radzieckich, w „Warthelager” 3118, w podobozie w Kielcach 390, w Piotrkowie 1069.

W tym samym czasie w „Nordkaserne” znajdowało się 2145 jeńców wojennych — Włochów.

Jeńców zatrudniano w tym okresie w fabrykach i przy innych robotach, przeważnie o charakterze wojskowym, zwłaszcza, że Częstochowa miała być dła Wehrmachtu jednym z głównych na tym terenie punktów oporu, w przewidywaniu natarcia na froncie wschodnim. Z zachowanych szczątków dokumentów wynika, że na przykład w fabryce „Częstochowianka” zatrudnionych było w roku 1944 — w tak zwanym Dulagu 124 — dwustu radzieckich jeńców wojennych.115

Oto nazwiska jeńców zatrudnionych tam w okresie od 21—31 grudnia 1944 roku: Krassnow — nr 22688, Kucinnyj — nr 10782, Malasijenko — nr 22207, Szyrmak — nr 22365, Skirniszenko — nr 22361, Gontak — nr 21076, Szturoszuk — nr 21522, Szara-wow — nr 22442, Doroszenko — nr 21098, Szyszko — nr 20758.

Bliskość frontu wschodniego budziła powszechnie nadzieje na rychłe wyzwolenie. Mnożyły się ucieczki jeńców wojennych i tak zwanych ochotników ze wschodu. W jednym z raportów Gestapo w dystrykcie radomskim można było wyczytać: „W związku z napiętą sytuacją wojskową uciekło wielu ochotników ze wschodu i polskich policjantów. Przeszli oni do band [czytaj partyzantów — dop. J.P.] wraz z całym uzbrojeniem”.

Tak na przykład w dniu 11 września 1944 roku uciekło z Częstochowy 128 Turkiestańczyków z batalionu 522 (III Turk. Nachschub. Batl. 522).

Wybiła wreszcie godzina wyzwolenia. Druga wojna światowa weszła w ostatni etap. W styczniu 1944 roku nastąpiła wielka ofensywa Armii Czerwonej. Jako pierwsze uderzyły w dniu 12 stycznia w przyczółku pod Sandomierzem w kierunku na Częstochowę i Kraków wojska I Frontu Ukraińskiego marszałka Iwana Koniewa.

Wydarzenia potoczyły się błyskawicznie; 15 stycznia wyparci zostali hitlerowcy z Kielc, 16 stycznia czołgi radzieckie były już w Częstochowie.

Czolyi radzieckie na ulicach Częstochowy
Czołgi radzieckie na ulicach Częstochowy

Jak to się stało? Oddział wydzielony 7 korpusu pancernego 3 armii pancernej gwardii116 sforsował w nocy z 15 na 16 stycznia Pilicę na południe od Koniecpola. O godzinie 7 rano 16 stycznia 2 batalion czołgów majora Siemiona Chochriakowa, jako oddział przedni, ruszył na Częstochowę i tocząc po drodze boje już w godzinach popołudniowych dotarł do miasta.

Po szaleńczych walkach czołgistów i fizylierów oraz po przybyciu posiłków Częstochowa dnia 17 stycznia 1945 roku była wolna od hitlerowskich najeźdźców. Następnego dnia radzieccy czołgiści, uderzywszy na Kłobuck i Krzepice, uwolnili całą ziemię częstochowską.

Obozy jenieckie ziały pustką. Tylko w „Warthelager” w tak zwanym rewirze pozostawali jeszcze nieliczni chorzy żołnierze radzieccy. Co stało się z wywiezionymi? Jedno jest pewne. Nad głowami jeńców radzieckich i żołnierzy Armiry unosiło się nadal złowieszcze widmo egzekucji lub męczeńskiej śmierci w koncentracyjnym obozie.

Jeńcy za drutami obozu „Warthelager”
Jeńcy za drutami obozu „Warthelager”

Wyzwolenie obozu „Warthelager”
Wyzwolenie obozu „Warthelager”

* * *

Wielu oficerów i żołnierzy radzieckich, którzy polegli w walkach o ziemię częstochowską, spoczęło na miejscowym cmentarzu, na Kulach.117 Niebawem mieli dołączyć do nich, do tej samej cmentarnej kwatery, dawni towarzysze broni — zamordowani i zamęczeni w Stalagu 367 radzieccy jeńcy wojenni.

Ekshumacje — dowody zbrodni

Doły mogilne za murem cmentarza żydowskiego
Doły mogilne za murem cmentarza żydowskiego

W 1947 roku wydobyto w różnych częściach miasta i złożono na cmentarzu na Kulach w Częstochowie szczątki 337 radzieckich jeńców wojennych. Ekshumacje na większą skalę rozpoczęły się w roku następnym.

W dniach od 13 do 16 stycznia 1948 roku ekshumowano z pola przy ul. Wały Dwernickiego, obok ul. Brzeżnickiej, 181 zwłok jeńców radzieckich. W maju tegoż roku przeprowadzano próbnie ekshumacje w dwóch największych cmentarzyskach jeńców. Pod murem żydowskiego cmentarza ujawniono kilka mogił, z których trzy miały po 150 m długości każda.

Podobne mogiły znajdowały się na polach na północ od obozu „Nordkaserne” przy ul. Borelowskiego.

Rozkopano mogiły w kilku miejscach i odkryto tam szkielety ludzkie, żołnierskie dowody tożsamości, szczątki mundurów i monety radzieckie.118

Wyniki tych próbnie przeprowadzonych ekshumacji potwierdziły uprzednie zeznania naocznych świadków.

Fragment zbiorowej mogiły radzieckich jeńców wojennych
Fragment zbiorowej mogiły radzieckich jeńców wojennych

A oto inny fragment odkrytej mogiły
A oto inny fragment odkrytej mogiły

W kilka miesięcy później przystąpiono do pełnej ekshumacji zwłok radzieckich jeńców wojennych z dołów mogilnych pod tnu-rem żydowskiego cmentarza. Akcja ekshumacji rozpoczęła się w dniu 28 listopada 1948 roku i trwała do 10 stycznia następnego roku.

Dowody toźsamości radzieckich jeńców wojennych
Dowody toźsamości radzieckich jeńców wojennych

Odkrywano kolejno jedną mogiłę po drugiej. Oględziny wykazały, że zwłoki rzucano do dołów bezładnie, jedne na drugie. Oprócz szczątków żołnierskiej odzieży i bilonu radzieckiego, znaleziono również dowody tożsamości (metryczki) w bakelitowych tulejkach. Łącznic wydobyto ze wszystkich mogił zwłoki 9641 radzieckich jeńców wojennych. Byli to jeńcy z obozu „Warthelager”.119

Monety radzieckie odnalezione w zbiorowych mogiłach
Monety radzieckie odnalezione w zbiorowych mogiłach

Na miejscu grzebania jeńców z obozu „Nordkaserne”, na polu przy ul. Borelowskiego, założono początkowo cmentarz. Z cmentarza tego ekshumowano w czasie od 11 do 13 stycznia 1949 roku zwłoki jeńców z najmniejszej mogiły zbiorowej. Wydobyto z niej 107 zwłok.

Ekshumowano również z położonego obok pojedynczego grobu zwłoki jeńca, doktora medycyny. Był to dr Naumienko, urodzony w 1895 roku w mieście Sumy. Zginął w obozie 24 maja 1942 roku.120

W styczniu 1959 roku ekshumowano zwłoki z pięciu pozostałych zbiorowych mogił radzieckich. Wydobyto łącznie 6564 zwłok. Podobnie jak szczątki jeńców radzieckich z obozu „Warthelager”, przewieziono je również i pochowano na cmentarzu na Kulach we wspólnej kwaterze.121

Przestrzelona czaszka radzieckiego jeńca wojennego
Przestrzelona czaszka radzieckiego jeńca wojennego

Jak opisano w jednym z poprzednich rozdziałów, jeńcy radzieccy rozstrzeliwani byli w zbiorowych egzekucjach w Olsztynie pod Częstochową.

31 sierpnia 1951 roku odkryto w rejonie „szubienicy” dwie zbiorowe mogiły kryjące zwłoki 42 jeńców radzieckich. Otwory w czaszkach świadczyły wymownie, w jaki sposób zostali zamordowani.122

Prace ekshumacyjne w miejscu straceń w Olsztynie koło Częstochowy
Prace ekshumacyjne w miejscu straceń w Olsztynie koło Częstochowy

Nie wiadomo, ilu jeńców Włochów, byłych żołnierzy „Armiry”, zginęło w Stalagu, w obozie „Nordkaserne”. Ujawniono tylko dwie zbiorowe mogiły, położone obok grobów radzieckich jeńców wojennych przy ul. Borelowskiego. Wydobyto z nich 20 zwłok. Przekazane ambasadzie włoskiej, pochowane zostały na cmentarzu w Warszawie.123

W Kielcach i Piotrkowie nie przeprowadzono dotąd ekshumacji. Jeńcy radzieccy zamordowani w tamtejszych podobozach grzebani byli — jak już wspomniano — jedni na kieleckim wzgórzu zwanym „Telegrafem”, drudzy w rakowskim lesie. W Kielcach, w wyniku komisyjnego badania terenu jenieckiego cmentarzyska przyjęto jedynie hipotetycznie, że pogrzebano tam około 11000 jeńców wojennych.124 Ziemia niejedną jeszcze kryje tajemnicę.

Mogiły radzieckich jeńców wojennych na cmentarzu na Kulach w Częstochowie
Mogiły, kryjące szczątki zwłok radzieckich jeńców wojennych, zamordowanych w obozach Stalagu 367 na cmentarzu na Kulach w Częstochowie

W Częstochowie, w osiedlu mieszkaniowym przy ul. PCK, odkryto w dniu 12 listopada 1971 roku na terenie budowy jeszcze jedną zbiorową mogiłę kryjącą 82 zwłoki jeńców radzieckich.125 Łącznie w obozie macierzystym (Stammlager) Stalagu 367 w Częstochowie zginęło co najmniej 16 995 jeńców radzieckich.

* * *

W jednej z mogił jeńców radzieckich znaleziono granat obronny. Przechowywał go nie znany z nazwiska jeniec z nadzieją użycia, gdy wybije godzina obrachunku. Nie doczekał tej chwili. Jeniec i granat spoczęli w jednej mogile.

Zakończenie

Pomnik żołnierzy radzieckich na cmentarzu Kule w Częstochowie
Pomnik żołnierzy radzieckich na cmentarzu Kule w Częstochowie

Od chwili, gdy opustoszały baraki w obozie „Warthelager”, upłynęło już lat trzydzieści. Niedawno, latem, byłem na Złotej Górze, gdzie kiedyś mieścił się obóz. Szumiały tam teraz płowe łany zbóż, przetyjkane barwnymi makami. Czerwień ich zdawała się być symbolem męczeństwa dziesiątków tysięcy wojennych jeńców, zwłaszcza tych, których zwłoki wywieziono w największym poniżeniu pod mury żydowskiego cmentarza.

Tablica pamiątkowa, wmurowana w pobliżu obozu „Nordkaserne”
Tablica pamiątkowa, wmurowana w pobliżu obozu „Nordkaserne”

Tylko oko badacza i historyka mogło dostrzec na łysinach wzgórza, porosłych gdzieniegdzie na nowo niskim rozchodnikiem, ślady po obozowych barakach. Dla przechodnia bardziej wymowny jest skromny pomniczek, wzniesiony przy ulicy Mirowskiej, który przypomina ludzką tragedię.

Dawne koszary 27 pułku piechoty, przekształcone w obóz „Nordkaserne", zmieniły również swe oblicze. Obecnie mieszczą się tam uczelnie i instytucje służące celom, które hitlerowcy chcieli unicestwić. I znów tylko tablica pamiątkowa wrcurowana w miejscu dawnej kaźni, głosząc męczeństwo jeńców, jest oskarżeniem hitlerowców, którzy dopuścili się najbardziej potwornych zbrodni.

Niechaj, obok tych zewnętrznych oznak, opracowanie niniejsze utrwali pamięć o ofiarach hitlerowskiego barbarzyństwa. Umacniając zaś tę pamięć, niech będzie głosem protestu i ostrzeżenia.

ANEKS NR 1

Symboliczna lista jeńców—Włochów, zamęczonych w Stalagu 367

Dalia Costa Giuseppe, s. Girolamo, ur. 1892, podpułkownik, +26.11.1943 r.

Anselmi Alcide, s. Piętro, ur. 1892, podpułkownik, +27.11.1943 r.

Armano Ettore, s. Domenico, ur. 1887, major, +6.12.1943 r.

Seta Francesco, s. Domenico, ur. 1893, major, +8.12.1943 r.

Tola Paolo, s. Giuseppe, ur. 1884, pułkownik, +28.1.1944 r.

Zaccaria Primo, s. Francesco, ur. 1890, major, +28.1.1944 r.

Maggiorelli Aleś, s. Arnoldo, ur. 1897, major, +29.1.1944 r.

Łupi Italo, s. Alfredo, ur. 1887, podpułkownik, +19.2.1944 r.

Medda Terzo, ur. 1907, major, +26.2.1944 r.

Ferrari Vittorio, s. Massimino, ur. 1891, podpułkownik, +28.3.1944 r.

Moruzzi Giorgio, s. Umherto, ur. 1918, podporucznik, +17.4.1944 r.

Cappone Alfredo, s. Carlo, ur. 1884, pułkownik, +9.5.1944 r.

Sirotti Armando, s. Italo, ur. 1882, major, +15.5.1944 r.

Piccinino Aurelio, s. Emilio, ur. 1887, major, +22.6.1944 r.

Sforzini Francesco, s. Giovanni, ur. 1883, major, +3.7.1944 r.

Benvenutti Giuseppe, s. Vittorio, ur. 1893, porucznik marynarki wojennej, +9.7.1944 r.

Rossari Giuseppe, s. Giovanni, ur. 1923, żołnierz wojsk lotniczych, +6.11.1944 r.

Źródło: Polski Czerwony Krzyż, Warszawa APDOKBZH w Częstochowie, sygn. Ko 8/71.

ANEKS NR 2

Spis żołnierzy radzieckich, poległych w dniach 16—18 stycznia 1945 r. w walkach o ziemię częstochowską

Andriejew Piotr Osipowicz, mł.ltn.

Bachtiarow Nasir, mł. sierż.

Baczkarow Michaił Iwanowicz, szer.

Baszew Andriej Jakowlewicz, mł. ltn.

Biełow Genadij Aleksandrowicz, mł. sierż.

Biespałow Aleksiej Iwanowicz, mł. sierż.

Biłyk Nikołaj Władimirowicz, mł. sierż.

Blerow Genadij Wiktorowicz, szer.

Czernyszow Aleksander Aleksiejewicz, sierż.

Czewtajkin IIja Grigoriewicz, st. ltn.

Diechanow Nikołaj Aleksiejewicz, st. sierż.

Diemientiew Michaił Andriejewicz, szer.

Dymidow Iwan Wasilijewicz, sierż.

Dzanbajew Mutan, sierż.

Frołow Wasilij Siemionowicz, szer.

Gabiłow Ilja Muchąmentowicz, st. szer.

Gordiejew Aleksiej Afanasijewicz, szer.

Gorożanow Iwan Fiodorowicz, mł ltn.

Grigorian Cołak Wagariganowicz, plut.

Iszunin Nikołaj Wasilijewicz, sierż.

Iwaniczenko Fiodor Afanasijewicz, st. sierż.

Jachontow Iwan Dmitrewicz, st. szer.

Kamiński Gieorgij Józefowicz, mł. sierż.

Karpow Fiodor Konstantinowicz, st. sierż.

Kiwa Siemion Płatonowicz, kpt.

Konajew Nikołaj Pawłowicz, sierż.

Kowierin Iwan Zinowiejewicz, kpt.

Leniuszkin Stiepan Iwanowicz, mł. sierż.

Łapszynow Kontantin Konstantinowicz, szer.

Łopidow Siergiej Gieorgijewicz, szer.

Mozias Efim Władimirowicz, mł; ltn.

Naumow Aleksiej Aleksiejewicz, st. sierż.

Nielga Iwan Ananiewicz, st. ltn.

Ostaszków Iwan Aleksandrowicz, st. sierż.

Parfienow Wasilij Wasilijewicz, st. sierż.

Rodinow Ansim Spiridonowicz, plut.

Smiedow Aleksander Arsentijewicz, st. sierż.

Smirnow Nikołaj Piotrowicz, st. sierż.

Sorokin Leonid Michaiłowicz, szer.

Tatarikow Piotr Włodimirowicz, st. sierż.

Tulin Wiktor Aleksandrowicz, sierż.

Winogradów Nikołaj Fiodorowicz, st. szer.

Zajęew .Iwan Romanowicz, mł. ltn.

Zinnurab Nusław Sabirowicz, sierż.

Zołotow Wiktor Nikołajewicz, mł. ltn.

Żarów Wiktor Aleksandrowicz, sierż.

Zitniak Wasilij Iwanowicz, st. sierż.

Bezrodny Jaków Fiodorowicz, szer.

Dowbusz Grigorij Piotrowicz, ml. sierż.

Kolaskin Michał Nikiforowicz, szer.

Juszyn Fiodor Piotrowicz, sierż.

Kajdałow Michaił Daniłowicz, mł. ltn.

Kamielianow Salim Bakiejewicz, plut.

Kandykow Paweł Iwanowicz, sierż.

Koczkin Piotr Siemionowicz, mł. sierż.

Krotow Fiodor Akimowicz, mł. sierż.

Pieruszczew Nikołaj Dmitrijewicz, ml. sierż.

Komarow Aleksander Filipowicz, mł. ltn.

Kuprin Dmitrij Pawłowicz, mł. ltn.

Aleksandrów Iwan Pietrowicz, szer.

Aleksiejew Iwan Dmitrijewicz, plut.

Charinow Władimir Pietrowicz, plut.

Czernow Wasilij Iwanowicz, mjr

Dwagin Grigorij Iwanowicz, szer.

Fomiczew Iwan Wasiljewicz, szer.

Galuk Wasilij Profientiewicz, szer.

Jarosławcew Kondratij Trofimowicz, sierż.

Jermakow Aleksander Potapowicz, st. ltn.

Korolew Aleksander Nikitowicz, szer.

Kusznir Wasilij Nikitowicz, st. sierż.

Makiejew Nikołaj Grigoriewicz, st. sierż.

Riazanow Aleksander Nikiforowicz, plut.

Sierow Paweł Iwanowicz, ltn.

Solodiennikow Michaił Pawłowicz, mł. ltn.

Szramko Grigorij Pawłowicz, st. sierż.

Telinow Piotr Stiepanowicz, st. sierż.

Birjukow Wasilij Iwanowicz, szer.

Czerwonnyj Wasilij Filipowicz, sierż.

Gonczarow Nikołaij Iwanowicz, sierż.

Graczew Piotr Dawidowicz, ltn.

Kirijew Aleksiej Nikołajewicz, szer.

Kolesnik Dmitrij Jemielijanowicz, ltn.

Komar Kirił Iwanowicz, szer.

Łopata Maksym Trofimowicz, szer.

Nowikow Wasilij Siemionowicz, plut.

Ślepko Wasilij Korniejewicz, sierż.

Szromko Piotr Antonowicz, ml. sierż.

Witjaż Leontij Iwanowicz, plut.

Kowalczuk Adam Antonowicz, st. ltn.

Kuźmin Michaił Nikitowicz, kpt.

Źródło: Urząd Miejski w Częstochowie. Zarząd Zieleni Miejskiej.

ANEKS NR 3

Artykuł opublikowany w „Życiu Częstochowy” nr 133, z 15 maja 1948 r.

„Zbrodnie niemieckie nie miały kresu”

15 tysięcy ofiar hitleryzmu znaleziono w masowych mogiłach w rejonie Częstochowy

Okręgowa Komisja Badania Zbrodni Niemieckich nie ustaje w pracy celem odkrycia i ujęcia wszystkich zbrodni, które zostały na naszym terenie popełnione przez reżim hitlerowski.

Zdaje się wszakże, że przechodzi ludzkie możliwości zbadanie wszystkich bestialstw niemieckich i ustalenie wielkości dokonanych przez Niemców zbrodni.

W ostatnich dniach Okręgowa Komisja Badania Zbrodni Niemieckich pod przewodnictwem prok. Pietrzykowskiego przy współudziale prok. Morawskiego oraz przedstawicieli Wydziału Zdrowia Zarządu Miejskiego ob. M. Łebka i delegata PCK, przeprowadziła próbne ekshumacje zwłok radzieckich jeńców wojennych. pochowanych w mogiłach, położonych, przy ul. Borelowskiego i przy cmentarzu żydowskim.

Przy ul. Borelowskiego, jak stwierdziła Komisja, znajduje się 5 dużych zbiorowych mogił przeciętnie ok. 65 m długości i 2 m szerokości. Próbnie rozkopano jedną mogiłę na długości 2 m i w dole o rozmiarach 2 m dług., 2 m szerok. i 2,5 m głębokości znaleziono 30 ludzkich czaszek. W pobliżu szkieletów leżały szczątki radzieckich mundurów, guziki z czerwonymi gwiazdami. Przyjmując, że w każdym grobie jest pochowanych przynajmniej 1000 ludzi, we wszystkich mogiłach złożono ciała 5000 żołnierzy radzieckich. Z ułożenia kości widać, że zwłok nie układano, ale je ciskano wprost z wozów.

Przy cmentarzu żydowskim znajdują się trzy olbrzymie zbiorowe mogiły długości każda przeciętnie 150 m. Rozkopano w części jedną i mogił i w dole o rozmiarach 2 m dług., 2,5 m szer. i 2 m głęb. znaleziono 38 czaszek ludzkich. Obok szkieletów były szczątki mundurów radzieckich, monety radzieckie, guziki, co pozwala stwierdzić, że są to zbiorowe mogiły jeńców radzieckich.

Obok tych trzech mogił jest jeszcze czwarty grób o dług. ok, 40 m. Po zbadaniu okazało się, że ów grób zbiorowy składa się z szeregu nie połączonych z sobą mogił. W jednej z takich mogił znaleziono 3 czaszki ludzkie, w sąsiedniej jedną. Obok leżały strzępki ubrań cywilnych, co wyklucza możliwość, aby grób ten był mogiłą żołnierzy radzieckich.

W mogile tej, jak ustalono na podstawie dalszych badań, znajdują się szczątki osób cywilnych, zamordowanych przez gestapo.

Ogólnie, opierając się na prowizorycznych obliczeniach, we wszystkich czterech mogiłach w pobliżu cmentarza żydowskiego zostało pochowanych przeszło 9000 osób.

Szczegółowsze zbadanie jest utrudnione faktem, iż mogiły nie mają równego poziomu.

Trzy groby masowe żołnierzy radzieckich obok cmentarza żydowskiego stanowią największe w Częstochowie cmentarzysko jeńców wojennych. Badania prowadzone są dalej zwłaszcza, że podczas próbnych ekshumacji wszystkich mogił nie zbadano.

Źródło: „Życie Częstochowy” nr 133 z I5 maja 1948 r.

ANEKS NR 4

Protokół ekshumacji dokonanej w Częstochowie przy zbiegu ulic Olsztyńskiej i Złotej, za murem Cmentarza Żydowskiego oraz przy ul. Kiedrzyńskiej 77, w czasie od 26 listopada 1948 r. do 10 stycznia 1949 roku, przeprowadzonej na podstawie pisma Urzędu Wojewódzkiego Kieleckiego, Wydział Odbudowy Kr. Odb. AG. 15/6/48 z dnia 18 listopada 1948 r.

Przy ekshumacji byli obecni:

Kierownik Ekshumacji z ramienia Komitetu Opieki nad Grobami Poległych i Pomordowanych za Wolność Ojczyzny i z ramienia Zarządu Miejskiego w Częstochowie Petrych Władysław

Zastępca Kierownika Winnicki Leon

Kontrolujący: Członkowie Okręgowej Komisji Badania Zbrodni Niemieckich w Częstochowie

podprokurator Pietrzykowski Jan

podprokurator Morawski Zenon

Przedstawiciele Polskiego Czerwonego Krzyża, kolejno zmieniający się:

Czarkowski Henryk

Czerwińska Janina

Krawczyk Tadeusz

Langner Tadeusz

Przedstawiciele Zarządu Miejskiego Wydziału Zdrowia, kolejno zmieniający się:

Antonowicz Alfred

Baran Piotr

Kiereś Marian

Łebek Mieczysław

Majewski Fabian

Stelmach Wacław

Wołoch Wacław

Wizytujący:

Wojewódzki Referent Grobownictwa Wojennego inż. Janicka Jadwiga.

Przewodniczący Komitetu Opieki nad Grobami Bohaterów Poległych i Pomordowanych za Wolność Ojczyzny mgr Zamiara Marian

Kierownik Polskiego Czerwonego Krzyża Ciszewski Mieczysław

Komendant Garnizonu mjr Muczko.Józef

Prace rozpoczęto dnia 26 listopada 1948 r. przy udziale przedstawicieli Zarządu Mińskiego i Komitetu Opieki nad Grotami Bohaterów Poległych i Pomordowanych za Wolność Ojczyzny, w porozumieniu z Okręgową Komisją Badania Zbrodni Niemieckich w Częstochowie jako organem kontrolującym.

W dniu tym przystąpiono do odkrywania pierwszej z trzech po 150 m długich mogił, położonych po stronie północnej, za cmentarzem żydowskim. Wykop rozpoczęto w mogile zewnętrznej, to jest od strony pola, w brzegu zachodnim, prowadząc do wschodniego. Warstwy szczątków odkryto na głębokości 1,5 m. Szczątki znajdowano warstwowo bezładnie poukładane do głębokości 2,5 m. Warstwy przesypywane były przeważnie ziemią, aczkolwiek natrafiono również na grube warstwy szczątków nie przysypanych. Dnia 1 grudnia natrafiono na szczątki znajdujące się 60 cm pod wierzchem przy głębokości dna przekraczającej 2 m. Miało to miejsce w odległości 80 metrów od zachodniego końca mogiły. W ostatnich 30 m pierwszej mogiły szczątki były rozłożone pojedynczo, w niewielkich odległościach od siebie. Dnia 3 grudnia przystąpiono kolejno do odkrywania drugiej mogiły. Stwierdzono, że ciała składane były w niejednolicie gru bych warstwach. Natrafiono na komasację czterdziestu czaszek na jednym metrze bieżącym, w innych miejscach na jeden metr bieżący przypadały zaledwie pojedyncze czaszki. Przeciętna głębokość wykopu wahała się w granicach 2,5 do 2,7 m przy szerokości 2 m. Przekrój gleby o różnym charakterze — od piaszczystego do gliniastego z kamieniami wapiennymi.

Trzecia równoległa mogiła mieściła w sobie na wschodnim krańcu grób pojedynczy, w którym znaleziono w trumnie szczątki pochowanego tam (według zeznania ob. Grzywny Stanisława, zamieszkałego przy ul. Złotej 231) jeńca radzieckiego, majora-lekarza. Reszta mogiły miała charakter ciągły. Szczątki znajdowano przeważnie skomasowane i nie przesypywane warstwami ziemi.

Ogółem z opisanych trzech zbiorowych mogił wydobyto: 9 322 zwłoki i zwłoki majora-lekarza.

Przy ekshumacji szczątków z tych trzech mogił znaleziono szereg części ubrań żołnierzy radzieckich, jak spody butów żołnierskich, buty z częściowo zachowanymi cholewami, pasy wojskowe. Znaleziono również bilon radziecki i dowody tożsamości w tulejkach bakelitowych, które zachowano i przekazano Polskiemu Czerwonemu Krzyżowi w Częstochowie. Znaleziony w pierwszej mogile granat obronny radziecki zakopano z powrotem, a części ubrań dołączono do szczątków, które pochowano na cmentarzu radzieckim na Kulach.

Dnia 31 grudnia, na podstawie doniesienia ob. Merdy Wojciecha, dokonano ekshumacji zwłok nieznanego czołgisty — podoficera radzieckiego poległego przy oswobodzaniu Częstochowy w dniu 16 stycznia 1945 roku. Zwłoki wydobyto w posesji ob. Merdy Wojciecha przy ul. Kiedrzyńskiej nr 77. Zwłok nie było można zidentyfikować ze względu na brak jakichkolwiek dokumentów. Pochowano je na cmentarzu radzieckim na Kulach.

Dnia 31 grudnia przystąpiono do ekshumacji mogiły poprzecznej do ekshumowanych już trzech mogił zbiorowych za cmentarzem żydowskim.

W mogile byli pochowani Polacy — osoby cywilne. Wydobyto szczątki 32 Polaków. Na dwóch czaszkach stwierdzono przestrzelenia. W mogile tej znaleziono obuwie damskie i męskie cywilne.

Długość mogiły wynosiła 26 m. Szczątki ułożone były jednowarstwowo, na głębokości od 1,80 do 1,20 m. Wykopem tej mogiły zakończono ekshumację mogił położonych za drugim załamaniem muru cmentarnego.

Dnia 3 stycznia 1949 r. przystąpiono do odkrywania mogiły za pierwszym narożnikiem muru cmentarnego przy Drodze Żydowskiej.

Mogiła ta, o długości 38,5 m, nie miała charakteru ciągłego. Osiem metrów od zachodniego skraju stwierdzono przerwę; na tym odcinku wydobyto szczątki ośmiu ludzi. Leżały one pojedynczo na głębokości 1 m. 1 Druga część mogiły dochodziła do 2 m głębokości, a szczątki w ilości 318 zwłok ułożone były warstwowo. Stwierdzono na podstawie protokołowanej relacji świadków ob. ob. Jakubowskiego i Grzywny, że w mogile tej obok masowo pochowanych jeńców radzieckich znajdują się zwłoki rozstrzelanych osób cywilnych — Polaków.

Przy wydobytych w tej części mogiły szczątkach zwłok ośmiu ludzi, znaleziono części ubrań cywilnych. Ustalono, że od przerwy w mogile, znajdującej się 8 m od zachodniego skraju, zostali pochowani masowo jeńcy radzieccy. W tej części mogiły znaleziono czternaście sztuk bilonu radzieckiego, dwie tulejki z dowodami tożsamości żołnierzy radzieckich i cztery pary butów wojskowych z cholewami.

Przy ekshumacji ilość wydobytych zwłok ustalono na podstawie przeliczenia czaszek.

Ogółem ekshumowano:

9640 zwłok radzieckich jeńców zamordowanych przez Niemców w latach 1941—1944

1 zwłoki jeńca radzieckiego majora-lekarza

40 zwłok osób cywilnych — Polaków

1 zwłoki żołnierza czołgisty — podoficera radzieckiego poległego przy oswobodzaniu Częstochowy w dniu 16 stycznia 1945 roku.

Szczątki przewieziono samochodami w skrzyniach i pochowano:

na cmentarzu na Kulach

w mogile | I — 989 | VI — 1300
II — 2317 | VII— 670
III — 893 | VIII— 318
IV — 1652 | IX — 1
V — 1501 | X — 1
ogółem | 9642 zwłok

na cmentarzu polskim w kwaterze wojskowej 40 zwłok.

Akcję ekshumacyjną ukończono dnia 10 stycznia 1949 roku pochowaniem szczątków na cmentarzu na Kulach.

Podczas prac ekshumacyjnych prowadzona była przez protokolanta Polskiego Czerwonego Krzyża książka raportów dziennych. Dokonano na miejscu szeregu zdjęć fotograficznych różnych fragmentów oraz przestrzelonych czaszek, dokumentów i części ubrań cywilnych.

Na tym protokół zakończono i po przeczytaniu podpisano.
Częstochowa, dnia 10 stycznia 1949 r.

Kierownik Ekshumacji z ramienia Komitetu Opieki nad Grobami Poległych i Pomordowanych za Wolność Ojczyzny i z ramienia

Zarządu Miejskiego (—) Petrych Władysław

Zastępca Kierownika (—) Winnicki Leon

Członkowie Okręgowej Komisji Badania Zbrodni Niemieckich w Częstochowie

(—) podprok. Pietrzykowski Jan

(—) podprok. Morawski Zenon

Przedstawiciele Polskiego Czerwonego Krzyża:

(—) Czarkowski Henryk

(—) Czerwińska Janina (podpisy nieczytelne)

(—) Krawczyk Tadeusz

(—) Langner Tadeusz

Pizedstawiciele Wydziału Zdrowia Zarządu Miejskiego:

(—) Antoniewicz Alfred

(—) Baran Piotr (podpisy nieczytelne)

(—) Kieraś Marian

(—) Łebek Mieczysław

(—) Majewski Fabian

(—) Stelmach Wacław

(—) Wołoch Wacław

Źródło: Akta Komitetu Opieki nad Grobami Bohaterów. Powiatowa Delegatura OKBZH w Częstochowie.

ANEKS NR 5

Protokół ekshumacji zwłok jeńców radzieckich dokonanej w Częstochowie na Cmentarzu Radzieckim na Kulach w dniach od 26 listopada 1948 r. do 13 stycznia 1949 r.

Szczątki jeńców radzieckich przeniesionych zza Cmentarza Żydowskiego (przy zbiegu ulic Olsztyńskiej i Złotej).

1 mogiła
— 989 zwłok

2 mogiła
— 2317 zwłok

3 mogiła
— 893 zwłok

4 mogiła
— 1652 zwłok

5 mogiła
— 1501 zwłok

6 mogiła
— 1300 zwłok

7 mogiła
— 670 zwłok

8 mogiła
— 318 zwłok

Ogółem

— 9 640 zwłok

9 mogiła
— 1 zwłoki
(major, lekarz)

10 mogiła
— 1 zwłoki
(szczątki żołnierza poległego w 1945 roku 16 stycznia przy oswobodzeniu Częstochowy, przeniesione z ul. Kiedrzyńskiego 77),

11 mogiła
— 1 zwłoki
lekarz Naumienko

12 mogiła
— 107 zwłok
(szczątki jeńców radzieckich przeniesionych z ul. Borelowskiego 148/150)

Ogółem ekshumowano

9 750 zwłok

Częstochowa, dnia 5 VII 1971 r.

Z-ca Dyrektora d/s Ekonomicznych
(inż. Włodzimierz Sowiński)

Źródło: Urząd Miejski w Częstochowie. Zarząd Zieleni Miejskiej.

ANEKS NR 6

Protokół ekshumacji jeńców radzieckich zamordowanych przez Niemców w latach 1941—1944, dokonanej w Częstochowie przy ul. Borelowskiego 148/150 na Cmentarzu Radzieckim, w czasie od dnia 11 stycznia do 13 stycznia 1949 roku.

Przy ekshumacji byli obecni:

Kierownik Ekshumacji z ramienia Komitetu Opieki nad Grobami Bohaterów Poległych i Pomordowanych za Wolność Ojczyzny i z ramienia Zarządu Miejskiego w Częstochowie Petrych Władysław

Zastępca Kierownika Ekshumacji Winnicki Leon

Przedstawiciel Polskiego Czerwonego Krzyża Langner Tadeusz

Przedstawiciel Wydziału Zdrowia przy Zarządzie Miejskim Baran Piotr

Prace rozpoczęto dnia 11 stycznia 1949 roku odkrywaniem mogiły zbiorowej 10,4 m długiej na Cmentarzu Radzieckim przy ul. Borelowskiego 148/150, położonej jako szóstej po północnej stronie cmentarza od strony pola. Na głębokości 1,5 m natrafiono na szczątki. Zwłoki złożone były pojedyńczo w trzech warstwach przekładanych słomą i ziemią. Głębokość mogiły dochodziła do 2,5 m.

Z mogiły tej ekshumowano 107 zwłok.

Następnie ekshumowano z przyległego pojedyńczego grobu zwłoki jeńca radzieckiego, doktora medycyny. Zwłoki złożone były w trumnie. Na grobie był prawosławny krzyż z tabliczką drewnianą, na której był wyryty napis rosyjski: Doktor Medycyny NN Naumienko ur. w 1895 w mieście Sumy zm. 24 maja 1942 r. Zwłoki przewieziono na Cmentarz Radziecki na Kulach i pochowano:

w mogile zbiorowej
107 zwłok jeńców

w grobie pojedyńczym
1 zwłoki jeńca—doktora

razem

108 zwłok.

Na tym protokół zakończono i podpisano.
Częstochowa, dnia 13 stycznia 1949 roku.

Kierownik Ekshumacji | (—) Petrych Władysław
Z-ca Kierownika Ekshumacji | (—) Winnicki Leon
Przedstawiciel Polskiego Czerwonego Krzyża | (—)Langner Tadeusz
Przedstawiciel Wydziału Zdrowia | (—)Baran Piotr

Źródło: Akta Komitetu Opieki nad Grobami Bohaterów. Powiatowa Delegatura OKBZH w Częstochowie.

ANEKS NR 7

Sprawozdanie z przebiegu ekshumacji zwłok żołnierzy radzieckich pomordowanych przez hitlerowców w czasie wojny 1939—1945.

Na cmentarzu tymczasowym przy ul. Borelowskiego nr 148/150 wykopano z 5 mogił zbiorowych szczątki zwłok wg poniższego zestawienia:

Nr mogiły
zbiorowej
Data ekshumacji
od …
do …
Ilość wydobytych zwłok
Protokoły
od nr …
do nr …
Wykonawcy ekshumacji

1
15 — 23 X 1957 r.
768
1—8
ZZM w Częstochowie

2
24 X — 4 XI 1957 r.
1476
9—17
ZZM w Częstochowie

3
16—21 XII 1957 r.
1242
18—23
ZZM w Częstochowie

4
28 V 1958 r.
97
24
Ekipa Min. Gosp. Komun.

4
11 XII 1958—7 I 1959 r.
1280
25—34
ZZM w Częstochowie

5
8—20 I 1959 r.
1701
64—44
ZZM w Częstochowie

Razem wydobyto 6564 zwłok
i przewieziono na cmentarz na Kulach do wspólnych mogił w kwaterze grobów żołnierzy radzieckich.

Częstochowa dnia 20 stycznia 1959 r.

Dyrektor
(Inż. Władysław Petrych)

Źródło: Urząd Miejski w Częstochowie. Zarząd Zieleni Miejskiej.

ANEKS NR 8

Protokół ekshumacji dokonanej w dniu 31 sierpnia 1951 r., na Miejscu Straceń w Olsztynie koło Częstochowy.

„Udział w ekshumacji wzięli:

Przewodniczący Komitetu Opieki nad Grobami — ob. Józef Żeglicki

Sekretarz Komitetu Opieki nad Grobami — ob. Władysław Petrych

Delegat PCK — ob. Halina Harasimowicz

Prokurator Sądu Okręgowego w Częstochowie — ob. Morawski Zenon

Sekretarz Prezydium GRN w Olsztynie — ob. Jan Zjawinski

Sołtys osady Olsztyn — ob. Stanisław Tomalski

Pracownik Prezydium GRN w Olsztynie — ob. Nietrasta Szymon

Członek Komisji Rewizyjnej Komitetu Opieki nad Grobami — ob. Edward Burian.

Ekshumację rozpoczęto w dniu 31 sierpnia 1951 r. o godz. 5.

Zgodnie ze zleceniem przedstawiciela Ministerstwa Kultury i Sztuki ob. dr Śliwińskiej Ewy, przeniesiono szczątki ofiar pomordowanych przez hitlerowców z 2 mogił leżących poza obrębem projektowanego cmentarza, do grupy mogił położonych po obu stronach projektowanego pomnika i umieszczono szczątki w dwóch dodatkowo wykopanych mogiłach.

Z jednej mogiły wydobyto szczątki 24 ofiar.

Wśród szczątków znaleziono resztki tkanin w stanie zbutwiałym z odzieży cywilnej i wojskowej, protezę ustną z dwoma zębami o złotych koronkach i złotym haczykiem, pasek skórzany, 3 łyżki blaszane.

Z drugiej mogiły, znajdującej się w lesie, wydobyto szczątki 18 ofiar. Wśród szczątków znaleziono 1 kalosz gumowy, 1 pasek skórzany, drobne monety radzieckie, cygarniczkę drewnianą i łyżkę drewnianą. Jedna z czaszek, przestrzelona, posiadała w górnej szczęce 3 ząb za kłem z koronką z białego metalu. Jedna z dolnych szczęk posiadała z lewej strony 2, 3 i 4 ząb za kłem z koronkami z białego metalu. W drugiej dolnej szczęce trzy przednie zęby miały koronki z białego metalu.

Duża część czaszek w obu mogiłach była przestrzelona.

Szczątki z każdej mogiły umieszczono wspólnie w 2 trumnach.

Położenie mogił zaznaczono na planie projektu.

Ekshumację zakończono o godzinie 11.30.

Postanowiono przekazać do depozytu PCK w Częstochowie następujące przedmioty znalezione wśród szczątków:

łyżki blaszane — 4 szt.,

łyżki drewniane — 1 szt.,

lustereczko kieszonkowe 1 szt.,

monety radzieckie 7 szt.,

proteza ustna (zęby sztuczne),

2 zęby złote,

cygarniczka drewniana.

Na tym protokół zakończono i podpisano.
Olsztyn koło Częstochowy, dnia 31 sierpnia 1951 roku.

Obecni:

ob. Józef Żeglicki (—) J. Żeglicki

ob. Władysław Petrych (—) W. Petrych

ob. Halina Harasimowicz (—) H. Harasimowicz

ob. Zenon Morawski (—) Z. Morawski

ob. Jan Zjawiński (—) J. Zjawiński

ob. Stanisław Tomalski (—) S. Tomalski

ob. Szymon Nietrasta (—) S. Nietrasta

ob. Edward Burian (—) E. Burian

Za zgodność:

Przewodniczący Komitetu:
(J. Żeglicki) podpis nieczytelny

Sekretarz:
(inż. W. Petrych) podpis nieczytelny”

źródło: Akta Komitetu Opieki nad Grobami Bohaterów. Powiatowa Delegatura OKBZH w Częstochowie.

ANEKS NR 9

Protokół nr 10 z dokonanej ekshumacji zwłok żołnierzy włoskich poległych w czasie wojny 1939—1945 roku na terenie województwa katowickiego, w miejscowości Częstochowa.

„1. Dnia 12, 15 i 16 X 1957 r. w obecności przedstawicieli Prezydium Powiatowej Rady Narodowej, Prezydium Miejskiej (Gminnej) Rady Narodowej, Posterunku Milicji Obywatelskiej i przedstawiciela ekipy ekshumacyjnej — po rozkopaniu 2 mogił zbiorowych i mogił pojedynczych położonych na posesji przy ul. Borelowskiego — wydobyto 20 zwłok żołnierzy włoskich, z tego 1 rozpoznane z nazwiska.

2. Na podstawie napisów na tabliczkach nagrobkowych, znalezionych przy zwłokach dokumentów osobistych, list imiennych dostarczonych przez ………………………… zeznań nast. świadków ……………………… ustalono dane ewidencyjne wykazane na odwrocie.

3. Znalezione depozyty — karta z butelki, dwa zegarki, spinka — przekazano Ambasadzie Włoskiej.

4. Ekshumowane zwłoki złożono do trumien wg poniżej podanej numeracji i pochowano na cmentarzu wojskowym w Warszawie-Młocinach

12 X | nr trumny 56—61 | ilość zwłok 6
15 X | nr trumny 62—72 | ilość zwłok 11
16 X | nr trumny 73 | ilość zwłok 1
16 X | nr trumny 74 | ilość zwłok 1
16 X | nr trumny 75 | ilość zwłok 1

Na tym protokół zakończono i po odczytaniu podpisano:

Przedstawiciel PRN (—) podpis nieczytelny

Przedstawiciel Wydziału Zdrowia (—) podpis nieczytelny

Przedstawiciel GRN/MRN (—) podpis nieczytelny

Przedstawiciel MO (—) podpis nieczytelny

Przedstawiciel Ekipy Ekshumacyjnej (—) podpis nieczytelny

pieczęć:

Zarządu Zieleni Miejskiej w Częstochowie
Przedsiębiorstwo Państwowe

Wykaz imienny rozpoznanych zwłok

Stopień wojskowy
Nazwisko i imię
Data urodzenia
Data zgonu
Nr trumny
Uwagi

Colonelo
Capone Alfredo
26 VII 1884 r.
a Benevento
9 V 1944 r.
godz. 23:40
58
Dane personalne w butelce.
Zegarek ręczny niklowy

NN

65
Spinka od mankietu

NN
Moruzzi Giorgio
Nazwisko spisano z tabliczki
umieszczonej na wspólnym krzyżu.
Ustalenie w której trumnie;
jest pochowany niemożliwe.
Tabliczkę zabrano.
68
Zegarek

NN

74
ksiądz (kapelan)
był w sutannie

Za zgodność z oryginałem:
pieczęć PCK, Zarząd Główny (podpis nieczytelny)”

Uwaga: Z pisma ZG PCK z dnia 14 listopada 1971 r. wynika, że zwłoki pochowano na cmentarzu włoskim Warszawa-Bielany.
Źródło: Polski Czerwony Krzyż, Warszawa. APDOKBZH w Częstochowie, sygn. 8/71.

ANEKS NR 10

Protokół komisyjnego badania terenu cmentarza jeńców radzieckich w Kielcach w dniu 18 września 1948 roku

„Skład Komisji:

Prokurator Laskowski Edward — przedstawiciel Komisji do Badań Zbrodni Niemieckich

Pułkownik Komrakow W. — przedstawiciel Czerwonej Armii

Kapitan Sołowjow W. — przedstawiciel Czerwonej Armii

Major Kruk Jan — przedstawiciel Wojska Polskiego

Major Mucha — przedstawiciel Urzędu Bezpieczeństwa

Naczelnik Siuda J. — przedstawiciel Zarządu Miejskiego w Kielcach

Naczelnik Jung W. — przedstawiciel Zarządu Miejskiego w Kielcach

Ob. Odon Jan — przedstawiciel Starostwa Powiatowego, w Kielcach

Ob. Meisner E. — pełnomocnik Polskiego Czerwonego Krzyża

Ob. Krogulec.Leon — przedstawiciel Samopomocy Chłopskiej

Ob. Wolnicki Edward — w/z lekarza miejskiego

…………………

Przy czynnościach Komisji byli obecni przedstawiciele okolicznej ludnosci.

Na podstawie stwierdzenia przez miejscową ludność, że cmentarz, położony na końcu miasta, w okolicy zwanej „Telegrafem” był miejscem grzebalnym jeńców z Czerwonej Armii, zmarłych lub zamordowanych w pobliskim obozie, Komisja przystąpiła, do ustalenia ilości pogrzebanych na tym cmentarzu.

Cmentarz znajduje się u podnóża wzgórza zwanego „Telegrafem” i ząjmuje przestrzeń ok. 2800 m².

Na wyższym krańcu przestrzeni cmentarza znajduje się krzyż drewniany prawosławny, a cała przestrzeń jest podzielona świeżo usypanymi nagrobkami w formie zagonów, mającymi odpowiadać zbiorowym mogiłom.

Celem stwierdzenia sposobu i ilości grzebania zmarłych, wykonano w. trzech wybranych miejscach, odpowiadających trzem etapom grzebania (początkowy, pośredni i końcowy), ekshumację zwłok.

W punkcie pierwszym rozkopano przestrzeń 2,0 X 2,0 m i na głębokości 0,7 m natrafiono na kości ludzkie, a następnie czaszki.

Zwłoki były rzucone tak, że głowy znajdowały się po brzegach grobu. Na przestrzeni tej, tj. ok. 4 m² znaleziono 10 czaszek. Drugiej, warstwy zwłok nie stwierdzono.

W punkcie drugim rozkopano przestrzeń również 2,0X2,0 m. Kości napotkano na głębokości ok. 1,20 m. Stwierdzono, że nasyp mogiły nie odpowiadał grobom, co utrudniało pracę. Ilość zwłok ustalono jak wyżej. W punkcie trzecim również stwierdzono, że nasyp nie odpowiadał mogile, która szła ukosem do nasypu. Na głębokości ok. 0,80 m natrafiono na zwłoki lepiej zachowane niż w poprzednich.

Zwłoki były tu wrzucane chaotycznie.

Sądząc z dużego nagromadzenia czaszek obok siebie, zwłoki musiały: być rzucone w paru warstwach, co by dawało ilość 6 zwłok na 1 m².

Dokonane ekshumacje jak również zebrane informacje potwierdziły, że nasypane groby nie odpowiadają zbiorowym mogiłom, że grzebano? na całej przestrzeni, wykopując kolejno nowe groby, oraz że w pierwszym okresie istnienia obozu grzebano masowo w lejach po bombach o dużej średnicy i głębokości, zapełniając je zwłokami.

Jako dane do obliczenia ilości pogrzebanych przyjęto powierzchnię cmentarza, tj. 2800 m² i ilość średnią zmarłych na 1 m², co daje w sumie 11 200 pogrzebanych.

Przesłuchanie świadków daje obraz męczenia jeńców w obozie i sposobu ich grzebania, oraz okoliczności związanych z założeniem obozu, czasem jego trwania itp.

Wiadomości jako naoczni świadkowie udzielili ob. Rakoczy Stanisław — Kielce, Wojska Polskiego 282 i Gęsiorek Jan — Kielce, Wojska Polskiego 252 i inni mieszkańcy pobliskich osiedli.

W odległości 2 km od miasta Kielce w końcu listopada 1942 r. okupant utworzył obóz dla jeńców Armii Czerwonej.

Do tego celu wykorzystano istniejące tam zabudowania, tzw „Koszary Fijałkowskiego”, b. koszary wojskowe, rozbudowując je przez postawienie wielkich baraków.

Obóz składał się 12 bloków mogących pomieścić (i mieszczących), po 3500 jeńców, a cała przestrzeń obejmowała ok. 9 ha gruntu.

Obóz ten założyli okupanci w końcu listopada 1942 r., a pierwsi jeńcy przybyli z obozu w Chełmie Lubelskim.

Data likwidacji obozu przypada na połowę października 1944 r.

W obozie znajdowali się jeńcy oraz ludność cywilna ze Związku Radzieckiego.

Przez obóz przechodziło średnio ok. 42 000 ludzi rocznie.

Przy zbliżaniu się wojsk Czerwonej Armii jeńcy byli przesuwani dalej, a ci, którzy nie mogli odbyć transportu, ginęli.

Obóz składał się z ludzi tak wyczerpanych fizycznie, że nie nadawali się w zasadzie do żadnej pracy, mimo to silniejszych jeńców używano do rozładowywania wagonów, do pracy na torach oraz do grzebania zmarłych na cmentarzu w lesie koło „Telegrafu”.

Były częste wypadki zgonów przy tych pracach.

Jeńcy byli b. żle żywieni, otrzymywali raz dziennie zupę z przemarzniętych i zgniłych ziemniaków, brukwi lub buraków pastewnych.

Według stwierdzeń świadków, na terenie obozu znajdowała się izba chorych, porad lekarskich jednak w praktyce nie udzielano. W obozie grasowały epidemie tyfusu plamistego i brzusznego, które dziesiątkowały jeńców na równi z głodem i zimnem.

Śmiertelność osiągała dziennie od 50 do 350 osób.

Przykładem głodzenia i metod niszczenia jeńców jest fakt rozstrzelania 33 jeńców za ludożerstwo dokonane na zwłokach trzech współjeńców (świadek egzekucji ob. Franciszek Węgrzyn z Kielc, ul. Wojska Polskiego 136).

Sposobów palenia zwłok lub innego rodzaju niszczenia nie stwierdzono. Zwłoki jeńców, wśród których widziano krańcowo wychudzonych i wyczerpanych (waga ok. 35 kg) jeszcze żywych, przewożono wozami na cmentarz. Groby kopali i grzebali sami jeńcy. Grzebano masowo i płytko, tak że wg naocznego świadka, po odtajaniu na wiosnę wystąpiła krew.

Na terenie obozu pozostały tylko budynki dawnych koszar, wszystkie baraki zostały rozebrane. Nie znaleziono również dokumentów dotyczących obozu, jak również nie można ustalić ani nazwisk jeńców, ani Niemców — funkcjonariuszów obozu.

W oddziale karnym — areszcie stwierdzono na ścianach [napisy — dop. red.] w języku rosyjskim i niemieckim, jak np. „dobro pożałowat”, są one jednak zniszczone przez działania atmosferyczne i mało czytelne.

Na tym protokół zakończono i podpisano.

Przedstawiciel Komisji do Badań Zbrodni Niemieckich
(—) Edward Laskowski Wiceprokurator S.O.

Przedstawiciel Czerwonej Armii
(—) Pułkownik Komrakow W.

Przedstawiciel Czerwonej Armii
(—) Kapitan Sołowjew W.

Przedstawiciel Wojska Polskiego
(—) Major Kruk

Przedstawiciel Urzędu Bezpieczeństwa
(—) Major Mucha

Przedstawiciel Zarządu Miejskiego w Kielcach
(—) Naczelnik Jung W.

Przedstawiciel Starostwa Powiat.
(—) Odon Jan

Pełnomocnik Polskiego Czerwonego Krzyża
(—) Meisner E.

Przedstawiciel Samopomocy Chłopskiej
(—) Leon Krogulec

W/z lekarza miejskiego
(—) Wolnicki Edward

Przedstawiciel Zarządu Miejskiego w Kielcach
(—) Siuda J.

Za zgodność:

(Edward Laskowski)
Prokurator Sądu Okręgowego
Członek Okręgowej Komisji Badania Zbrodni Niemieckich w Radomiu
Kielce, dnia 26 czerwca 1948 r.”

Źródło: Archiwum Główne Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Warszawie.

ANEKS NR 11

Protokół ekshumacji zwłok z terenu budowy przy ul. PCK w Częstochowie sporządzony dnia 12 XI 1971 r.

„Komisja w składzie:

Juszczak Mieczysław — kierownik Zakładu Pogrzebowego

Leszczyński Piotr — pracownik Zakładu Pogrzebowego

Pruban Stefan — pracownik Zakładu Pogrzebowego

stwierdza, że w dniach

4 X 71 r. | wykopano 14 zwłok, pochowano w 2 trumnach
14 X 71 r. | wykopano 7 zwłok, pochowano w 1 trumnie
15 X 71 r. | wykopano 6 zwłok, pochowano w 1 trumnie
2 i 3 XI 71 r. | wykopano 25 zwłok, pochowano w 4 trumnach
5 i 6 XI 71 r. | wykopano 30 zwłok, pochowano w 5 trumnach
Razem 82 | zwłoki w 13 trumnach

Wyżej wymienione szczątki zwłok wykopane zostały przy ul. PCK w dzielnicy 1000-lecie. Były to najprawdopodobniej szczątki zwłok jeńców radzieckich z okresu II wojny i zostały przewiezione na Cmentarz Radziecki na Kulach. Ponadto nadmienia się, że ilość pochowanych zwłok liczono na podstawie wykopanych czaszek.

Podpisy Komisji (—) (—) (—)”

Źródło: Akta Powiatowej Delegatury OKBZH w Częstochowie, sygn. Ds 12/71.

WYKAZ WAŻNIEJSZYCH SKRÓTÓW

Spis skrótów

Armira — Armata Italiana in Russia — oddziały włoskie, walczące na froncie wschodnim po stronie Niemiec.

Dulag — Durchgangslager — przejściowy obóz jeniecki.

EK — Einsatzkommando — oddział operacyjny, wchodzący w skład grupy operacyjnej (Einsatzgruppe).

Gestapo — Geheime Staatspolizei — tajna policja państwowa.

OKW — Oberkommando der Wehrmacht — naczelne dowództwo Wehrmachtu.

OKH — Oberkommando des Heeres — naczelne dowództwo wojsk lądowych.

SD — Sicherheitsdients des Reichsführers SS — służba bezpieczeństwa, organizacja, utworzona wewnątrz SS z zadaniem prowadzenia działalności wywiadowczej w kraju i za granicą.

Sipo — Sicherheitspolizei — policja bezpieczeństwa, powstała z połączenia Gestapo z policją kryminalną (Kriminal-polizei — Kripo).

SS — Schutztaffeln der NSDAP — sztafety ochronne, początkowo bojówki partyjne, a później organizacja policyjno-wojskowa, która opanowała aparat państwowy Trzeciej Rzeszy.

Stalag — Stammlager — obóz jeniecki, przeznaczony dla szeregowych i podoficerów.

Лагерь военнопленных 367
ЛАГЕРЬ СОВЕТСКИХ ПЛЕННЫХ В ЧЕНСТОХОВЕ

Содержание

Содержание книги — трагическая история советских военнопленных в лагере 367, одном из военных лагерей, созданных Вермахтом во втором полугодии 1941 года на оккупированных польских землях. В состав лагеря военнопленных 367 входили два лагеря, расположенные в Ченстохове — „Нордказерне” и „Вартелагер” — и два филиала, т.е. так называемые подлагеря — в Кельцах и Пётркове Трыбунальском.

Через эти лагеря прошли десятки тысяч советских пленных солдат и офицеров. Все они пережили муки наибольшего унижения человеческого достоинства. Они подвергались беспрестанным отборам и „чисткам”, целью которых было уничтожение в первую очередь партийных и общественных деятелей, государственных служащих, офицеров и представителей интеллигенции.

Пленные лагеря военнопленных 367 в огромном большинстве погибали здесь вследствии чудовщиных, не помещающихся в человеческом воображении, условий жизни: начиная со страшного голода, мучительного холода и мороза, заразных болезней, особенно сыпного тифа, а кончая на наиболее жестоком обращении.

Многие из них были расстреляны вблизи лагеря, в Ольштыне около Ченстоховы, других ещё высылали из лагеря 367 в концентрационные лагеря, где они были уничтожены или же умерали, изнурённые тяжёлым рабским трудом. В отделе уничтожения пленных лагерная комендантура Вермахта тесно сотрудничала с гитлеровской полицией безопасности. Помощь пленным оказывали только поляки. Страдая от голода, подкормливали ещё более голодных. Преследуемые и неуверенные в своей судьбе неоднократно помагали пленным в побегах, окружали заботой беглецов и помогали пробиться в партизантские отряды. Платили за это утратой свободы, а нередко и жизнью. Такой моральный облик польского населения родился стихийно. Со временем помощь, оказываемая пленным, приобрела формы действий организованных, польским движением сопротивления.

С середины 1943 года судьбу советских военнопленных разделили пленные-итальянцы посаженные в лагерь „Нордказерне” в Ченстохове.

Это были солдаты Армиры (Armata Italiana in Russia), в их числе много офицеров высокого звания, которые будучи высланными на восточный фронт, отказались воевать по стороне Рейха.

После войны в Ченстохове и Ольштыне была проведена эксгумация, в результате извлечено было около 17 тысяч останков советских военнопленных. Обнаружены также две братские могилы пленных-итальянцев.

Лагерь военнопленных 367, который должен был быть лагерем пленных, стал местом уничтожения — лагерем смерти.

Stalag 367
CAMP FOR SOVIET PRISONERS OF WAR IN CZĘSTOCHOWA

Summary

The subject of this book is the tragic story of the Soviet prisoners of war in Stalag 367, one of the prisoner of war camps set up by the Wehrmacht in the latter half of 1941 in the occupied Polish territories. The Stalag 367 comprised two camps sited in Częstochowa — „Nordkaserne” and „Warthelager” — and also two branch or sub-camps in Kielce and Piotrków Trybunalski.

Tens of thousands of Soviet prisoners, officers and men, were doomed to enter Stalag 367. Every one of them endured the torments of the most vicious trampling of human dignity. They were subjected to ceaseless „selection” and „purgings”, the object of which was, in the first instance, to liquidate party or social activists, government officials, officers and representatives of the intelligentsia.

The great majority of the prisoners of war in Stalag perished here due to the unbelievably bestial treatment and conditions of inhuman harshness beyond description, succumbing in thousands to starvation, infectious diseases, especially typhus, the ravages of cold and frost and extremes of brutal treatment.

Many of the prisoners were shot in the neighbouring camp at Olsztyn, near Częstochowa, others were deported from Stalag 367 to concentration camps where they were killed ox died of physical exhaustion from the inhuman slave labour exacted. In their work of extermination of prisoners the Wehrmacht camp commandants and their officers cooperated closely with the Nazi security police. Only the Poles aided these unfortunates, themselves suffering from hunger they fed the starving, persecuted and in fear of their lives they many times arranged escapes for Soviet prisoners, assisted escapees and enabled them to find their way to the partisan groups. The price they paid for this was often the loss of their own freedom, and sometimes their lives. This moral attitude of the Polish people was a spontaneous response. After a time this sporadic aid for the Soviet prisoners grew to become an organised action planned by the partisan detachments.

As from the second half of the year 1943 the evil fate of the Soviet prisoners of war was shared by Italian prisoners, incarcerated in the „Nordkaserne” camp in Częstochowa. These were soldiers from the Armira (Armata Italiana in Russia) and their numbers included many high ranking officers, who had been sent to the Eastern front but had refused to take part in the fight on the Nazi side.

After the war exhumations were carried out in Częstochowa and Olsztyn as a result of which the corpses of about 17 thousand Soviet prisoners of war were uncovered. Two mass graves of Italian prisoners were also located.

Stalag 367, designed to be a detention camp for prisoners of war, became a place of extermination, a death camp.

Przypicy

🔙 A. Hitler: Mein Kampf. Monachium 1939, s. 742.

🔙 A. Rosenberg: Der Mythus des XX. Jahrhunderts. Monachium 1935, s. 641.

🔙 F. Halder: Dziennik wojenny. T. II. Warszawa 1973, s. 19.
Halder, byl szefem sztabu generalnego wojsk lądowych w okresie 27 VII 1938 — 24 IX 1942 r., w tym też charakterze brał udział w napaści na Polską. Po wojnie opublikował Kriegstagebuch.

🔙 Walther von Brauchitsch (1881—1948) był w okresie od 4 II 1938 do 19 XII 1941 naczelnym dowódcą niemieckich wojsk lądowych; podobnie jak Haider, opracował plany agresji na Polskę i Francję. Zmarł w więzieniu brytyjskim.

🔙 F. Halder; op. cit., s. 49.

🔙 Ibidem, s. 69.

🔙 Friedrich Paulus, generał, szef sztabu 6 armii, I generał kwatermistrz w Sztabie Generalnym.

🔙 F. Halder: op. cit., s. 256—262.

🔙 Aluzja była przejrzysta. Fryderyk I Hohenstauf, zwany Barbarossą czyli Rudobrodym (1125—1190), król a następnie cesarz, realizował plan stworzenia monarchii uniwersalnej z niemieckim władcą na czele.

🔙 F. Halder: op. cit., s. 385.

🔙 Ibidem, s. 404—405.

🔙 Wilhelm Keitel, generał feldmarszałek, od 1938 r. szef Naczelnego Dowództwa Wehrmachtu, skazany na karę śmierci i stracony z wyroku Trybunału Wojskowego w Norymberdze w dniu 16 X 1946 r.

🔙 Heinrich Himmler, Reichsführer SS i szef niemieckiej policji. Ujęty przez Anglików, popełnił samobójstwo.

🔙 Reinhard Heydrich — szef Policji Bezpieczeństwa i Służby Bezpieczeństwa (Sipo i SD), zabity w dniu 27 V 1942 r. w Pradze przez członków czeskiego ruchu oporu.

🔙 Dokument norymberski: NOKW 156.

🔙 Dokument norymberski: NOKW 2080.

🔙 Dokumenty Zentrale Stelle: der Landesjustizverwaltungen zur Aufklärung Nationalsozialistischer Verbrechen (Centralny Ośrodek Zarządów Sądownictwa Krajów d/s badania przestępstw narodowo-socjalistycznych w NRF): 050 C.

🔙 Dokument norymberski: NOKW 1076.

🔙 F. Halder: op. cit., s. 526, 529.

🔙 Na północnym skrzydle frontu wyznaczono zadania bojowe niemieckiej armii „Norwegia” i wojskom fińskim. Na południowym — 11 armii niemieckiej i wojskom rumuńskim. Siły skoncentrowane do działań przeciwko ZSRR liczyły łącznie 153 dywizje niemieckie, w tym 34 pancerne i zmotoryzowane, oraz 29 dywizji i brygad sojuszniczych. Dysponowały one ok. 3,5 tysiącami czołgów oraz ok. 5 tysiącami samolotów (w tym ok. 3900 niemieckich).

🔙 Liczby dla celów propagandowych przesadzone. Gdy chodzi o liczbę wziętych do niewoli jeńców, należy pamiętać, że Niemcy zaliczali do kategorii jeńców i osadzali w obozach jenieckich również wziętą do niewoli ludność cywilną, w wielu przypadkach także kobiety. Patrz: Noty Komisarza Ludowego Spraw Zagranicznych ZSRR W. Molotowa. Moskwa 1945, S. 43, 44.

🔙 Reden Adolf Hitler [W:] Der Grossdeutsche Freiheitskampf. Cz. III. Monachium 1942.

🔙 Szlak bojowy Radzieckich Sił Zbrojnych. Pod red. W. Worobiewa. Warszawa 1962, s. 281.

🔙 Gieorgij Żuków, ur. 1896 r. marszałek Związku Radzieckiego, jeden z najwybitniejszych dowódców Radzieckich Sił Zbrojnych.

🔙 Iwan Koniew, ur. 1897 r., radziecki dowódca, marszałek Związku Radzieckiego.

🔙 G. Żuków: Wspomnienia i refleksje. Warszawa 1973, s. 382.

🔙 W tej liczbie 810 tysięcy wojsk sojuszniczych.

🔙 G. Żuków: op. cit., s. 410.

🔙 Ibidem, s. 448.

🔙 T. Cyprian: Wehrmacht. Zbrodnia i kara. Warszawa 1971, s. 281 passim.

🔙 Ibidem, s. 285.

🔙 Zbiór dokumentów Zentrale Stelle. Sprawozdanie Jägera, segr. 103, k. 472—480.

🔙 Ibidem, segr. 1, k. 9.

🔙 Noty Komisarza Ludowego…, s. 28 passim.

🔙 Ibidem, s. 3.

🔙 Rozkaz OKW z 20 lipca 1942 r. nakazywał piętnować niektóre grupy jeńców rozpalonym żelazem na lewym pośladku.

🔙 Por. przypis 21.

🔙 Skazany w procesie OKW, zwanym „High Command Case”, w 1948 r. na karę dożywotniego więzienia.

🔙 Cytuję za T. Cyprianem: op. cit., s. 241—242.

🔙 Tragiczne dzieje radzieckich jeńców wojennych w kaźni na Świętym Krzyżu, w obozie w Bliżynie i w innych miejscowościach, wymagają odrębnego opracowania.

🔙 Relacja Józefa Pusy, ur. 22 III 1909 r., w posiadaniu autora.

🔙 Obserwacje własne autora. Akta OKBZH w Częstochowie: Obozy jeńców radzieckich w Częstochowie. Archiwum GKBZH w Warszawie.

🔙 Polski Zarząd Miejski w Częstochowie, powołany przez Niemców, podlegał Stadthauptmannowi, który sprawował władzę w mieście. W opisywanym okresie Stadthauptmannem był dr Richard Wendler, późniejszy gubernator dystryktu lubelskiego. Były polski burmistrz Stanisław Rybicki jest autorem wspomnień pt. Pod znakiem lwa i kruka (Warszawa 1965), których fragment przytoczono.

🔙 Zeznanie Zenona Jana Michalika ur. 21V 1923 r. Akta Powiatowej Delegatury OKBZH w Częstochowie nr PK/1/70.

🔙 W niniejszym rozdziale pragnę opisać jedynie ogólne warunki bytowania jeńców w Stalagu 367, inne zaś sprawy, stanowiące również treść obozowego życia, zostaną omówione w następnych rozdziałach.

🔙 Pismo Oberkommando des Heeres z dnia 8 X 1941 r., nr 3409/41. Zbiór dokumentów z OR sygn. 85. Archiwum GKBZH w Warszawie.

🔙 Relacja Mariana Michalika, ur. 1910 r. Ankiety Zespołu do Spraw Badania Zbrodni Hitlerowskich w Częstochowie (1968 r.) Archiwum GKBZH w Warszawie.

🔙 Por. przypis 44.

🔙 Ustna relacja Edwarda Mąkoszy, nauczyciela gimnazjum w Częstochowie, muzyka-kompozytora.

🔙 Ankiety Zespołu do Spraw Badania Zbrodni Hitlerowskich w Piotrkowie Tryb. Archiwum Miejskie w Piotrkowie Tryb.; Okręgowa Komisja Badania Zbrodni Hitlerowskich w. Łodzi. Akta sygn. Ko 60/72.

🔙 Cz. Madajczyk: Polityka III Rzeszy w okupowanej Polsce. Warszawa 1970, t. II, s. 349—350.

🔙 Ustna relacja mistrza stolarskiego z Częstochowy, Stanisława Jagiełły.

🔙 Zeznanie Jana Kotarby, lat 53, zam. w Częstochowie, Aleje NMP nr 2, złożone w Okręgowej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Częstochowie w dniu 24 X 1947 r. Akta OKBZH w Częstochowie, Obozy jeńców radzieckich w Częstochowie. Archiwum GKBZH w Warszawie.

🔙 Ulotka w posiadaniu autora.

🔙 S. Rybicki, op. cit., s. 87.

🔙 Relacja Edwarda Pulcera, ur. 28 I 1910 r., w posiadaniu autora.

🔙 Por. przypis 52.

🔙 Fritz Wilhelm Liphardt, ur. 3 V 1905 r. w Szczecinie. Popełnił samobójstwo w czasie ekstradowania go po wojnie na miejsce zbrodni dokonanych w Polsce.

Joachim Illmer, ur. 29 V 1909 r. zamieszkały w Ballenstadt Harz, SS-Obersturmbannführer, Oberregierungsrat. W 1944 roku został przcdstawiony do odznaczenia wojennego Krzyżem Zasługi I klasy z mieczami.

🔙 Policja bezpieczeństwa (Sicherheitspolizei=Sipo) składała się zarówno z policji politycznej (tajna policja państwowa — Geheime Staatspolizei — Gestapo), jak i policji kryminalnej (Krimminalpolizei=Kripo), wszakże supremacja policji politycznej sprawiała, że urzędy Sipo określano u nas jednym terminem — Gestapo.

🔙 Adolf Feucht, ur. 21 VI 1909 r., komisarz kryminalny, zamieszkały w Karlsbadzie, Parkstrasse 45, awansowany 30 IX 1941 r. na eksponowane stanowisko w urzędzie Sipo i SD na dystrykt radomski.

Eduard Michael, ur. 13 V 1902 r., radca kryminalny, zam. w Retzlar, Windstrasse 7, przeniesiony do Krakowa w październiku 1942 r.

🔙 Rozkaz operacyjny (Einsatzbefehl) nr 8 z dnia 17 VII 1944 r., wydany przez Szefa Sipo i SD. Zał. 1 i 2. Tajna sprawa Rzeszy. Wytyczne w sprawie oddzielenia osób cywilnych oraz podejrzanych jeńców z wyprawy na wschód w obozach jeńców wojennych na terenie okupowanym, na terenie operacyjnym, w Generalnej Guberni oraz w obozach na terenie Rzeszy. Archiwum GKBZH w Warszawie.

🔙 Pismo Szefa Policji Bezpieczeństwa i SD z dnia 12 IX 1941 r. Uzupełnienie wytycznych dla kommand Policji Bezpieczeństwa i SD które mają być odkomenderowane do stalagów. Archiwum GKBZH w Warszawie.

🔙 Akta sprawy Herberta Bötthera. T. II, s. 404. Archiwum GKBZH w Warszawie.

🔙 Pismo Szefa Policji Bezpieczeństwa i SD z dnia 10 III 1942 r. do podległych placówek i grup operacyjnych w sprawie „Unternehmen Zeppelin”. Archiwum GKBZH w Warszawie. Sygn. akt. 110 z/OR. Cytowany fragment brzmiał: „Es muss der Versuch gemacht werden, den Widerstandwillen der Sovietbevölkerung zu brechen und zu zersetzen”.

🔙 A. Pirogow: Międzynarodówka straceńców, Warszawa 1972, oraz Z wojennych wspomnień. Obóz etapowy Częstochowa. „Nad Wartą”, 1973 nr 5.

🔙 Termin „egzekucja” oznacza w prawie karnym wykonanie kary śmierci. Chodzi tu oczywiście o wykonanie kary orzeczonej przez niezawisły sąd w praworządnym państwie, w oparciu o przepisy konstytucji. Stąd też terminu tego używam w niniejszej pracy jedynie w przenośni, gdyż postępowanie Wehrmachtu i policji w stosunku do jeńców było jednym pasmem zbrodni dokonywanych z całkowitą premedytacją.

🔙 Anton Kaindl został komendantem obozu w 1943 r. Patrz: SS im Einsatz. Eine Dokumentation über die Verbrechen der SS. Berlin 1960

🔙 Szymon Datner w Zbrodniach Wehrmachtu na jeńcach wojennych w II wojnie światowej (Warszawa 1961, s. 318) pisze o transporcie jeńców z Częstochowy do obozu koncentracyjnego w Oświęcimiu

🔙 Heinrich Müller - szef wydziału IV (Gestapo) w Głównym UrzędzieBezpieczeństwa Rzeszy w Berlinie, SS-Obergruppenführer, generał porucznik policji. Archiwum GKBZH w Warszawie, sygn. 110/z/OR.

🔙 Dosłownie: „…um ihnen einmal eine Existenzmöglichkeit zugeben”. Archiwum GKBZH w Warszawie, sygn. llOz/OR.

🔙 Protokół komisyjnego badania terenu cmentarza jeńców z Armii Czerwonej w Kielcach w dniu 18 IX 1948 r.

🔙 Archiwum GKBZH w Warszawie, sygn. akt 110 z/OR.

🔙 J. Pietrzykowski: Akcja AB w Częstochowie. Katowice 1971.

🔙 Zeznanie Romana Jarosika, zam. w Olsztynie, ul. Kościelna 5. Akta Delegatury OKBZH w Częstochowie. Obóz jeńców radzieckich w Olsztynie.

🔙 Zeznania Jana Zjawińskiego, zam. w Olsztynie. — Akta Delegatury OKBZH w Częstochowie. Obóz jeńców radzieckich w Olsztynie.

🔙 Wilczyński (obecnie już nieżyjący) mieszkał w samotnym domku pod lasem, położonym w kierunku Sokolich Gór. W dniu 28 VI 1940 r. udzielił on podobnie schronienia i pomocy Michałowi Dzierzgwie z Radomska, który zdołał zbiec w trakcie egzekucji grupy więźniów z akcji AB.

🔙 Zeznanie Mikołaja Szwedzińskiego, zam. w Olsztynie, ul. Kolejowa 16. Akta Delegatury OKBZH w Częstochowie. Obóz jeńców radzieckich w Olsztynie.

🔙 Pismo komendanta Policji Bezpieczeństwa i SD dla dystryktu radomskiego z dnia 20 IV 1943 r. Archiwum GKBZH w Warszawie.

🔙 Verordnung über Kriegsgefangenen im Generalgouvernement vom 23 X 1941. [W:] Das Recht des Generalgouvernement. Kraków 1942.

🔙 Na podstawie informacji otrzymanych z kraju, Rząd Rzeczypospolitej Polskiej opracował memorandum w sprawie położenia radzieckich jeńców wojennych na ziemi polskiej, które zostało doręczone ambasadorowi radzieckiemu w Londynie w dniu 13 II 1942 r. Por. Noty Komisarza Ludowego Spraw Zagranicznych ZSRR…, s. 62.

🔙 Protokół komisyjnego badania terenu cmentarza jeńców z Armii Czerwonej w Kielcach w dniu 18 IX 1948 r.

🔙 Akta więzienne nr 1370. Archiwum Państwowe w Częstochowie.

🔙 Akta więzienne numery 2288 i 2289. Archiwum Państwowe w Częstochowie.

🔙 Relacja W. Sorokina. Akta Delegatury OKBZH w Częstochowie. Obóz jeńców radzieckich na Złotej Górze. J. Płowecki: Wyzwolenie Częstochowy w 1945 r. Warszawa 1973.

🔙 Zeznanie Julianny Kuciak, lat 53, zam. w Częstochowie ul. Dąbrowskiego 51. Archiwum GKBZH w Warszawie. Obóz jeńców radzieckich w Częstochowie.

🔙 Zeznanie Zenona Jana Michalika, Akta Powiatowej Delegatury OKBZH w Częstochowie nr PK/1/70, relacja Mariana Michalika, Ankiety Zespołu do Spraw Badania Zbrodni Hitlerowskich w Częstochowie (1968 r.), Archiwum GKBZH w Warszawie; również akta więzienne numer 3681, Archiwum Państwowe w Częstochowie.

🔙 Akta Delegatury OKBZH w Częstochowie, sygn. PD 42/70.

🔙 Zeznanie Stefana Cesarza. Akta Delegatury OKBZH w Częstochowie, sygn. DS 1/70.

🔙 S. Rybicki: op. cit., s. 88—89.

🔙 Zeznanie Bolesława Stali złożone 23 X 1947 r. Akta OKBZH w Częstochowie w Archiwum GKBZH w Warszawie.

🔙 Zeznanie Stanisława Grzywny, zam. w Częstochowie ul. Złota 231, złożone w październiku 1947 r. Archiwum GKBZH w Warszawie.

🔙 Relacja Eugeniusza Sucheckiego, zam. w Częstochowie. Akta Delegatury OKBZH w Częstochowie. Obóz jeńców radzieckich w Olsztynie.

🔙 Zeznanie Mariana Maja, zamieszkałego obecnie w Łodzi. Akta Delegatury OKBZH w Częstochowie. Obóz jeńców radzieckich w Olsztynie. Jednym ze zbiegłych jeńców miał być kapitan Iwan Wasilewicz Christenko z Kijowa.

🔙 Zeznanie Stefana Cesarza. Akta Delegatury OKBZH w Częstochowie, sygn. DS 1/70.

🔙 Relacje Szymona Marcinkowskiego i Edwarda Pulcera w posiadaniu autora.

🔙 Relacja Stanisława Jagiełły w posiadaniu autora.

🔙 Sprawozdanie za miesiąc czerwiec 1944 roku z dnia 1 VII 1944 r., wysłane przez kierownika ekspozytury Sipo i SD w Częstochowie SS-Hauptsturmführera Reithmeiera do komendanta Sipo i SD w dystrykcie radomskim, SS-Obersturmbannführera Illmera.

🔙 Wyciąg z akt Komendy Wojewódzkiej MO w Łodzi z kwietnia 1970 r. Akta Delegatury OKBZH w Częstochowie. Obozy na terenie m. Piotrkowa i pow. piotrkowskiego.

🔙 T. Cyprian: op. cit., s. 279—280.

🔙 W. Góra: Z dziejów współdziałania partyzantów polskich i radzieckich na ziemiach polskich w latach hitlerowskiej okupacji. Warszawa 1958, s. 7; S. Datner: Ucieczki z niewoli niemieckiej. Warszawa 1966, s. 200.

🔙 B. Garas: Oddziały Gwardii Ludowej i Armii Ludowej 1942—1945. Warszawa 1971; R. Nazarewicz: Nad Górną Wartą i Pilicą. Warszawa 1964.

🔙 Relacje Józefa Błasiaka, ps. „Swoboda” i Jana Klimka, ps. „Parabellum 58”.

🔙 Uwierzytelniona kopia wyroku w posiadaniu autora. Z zachowanych szczątkowo akt niemieckiego więzienia w Częstochowie wynika, że ze podobne „przestępstwa” skazani zostali m.in. mieszkańcy Częstochowy Wincenty Dynarowicz, ur. 15 VI 1889 r., Józef Kupka ur. 1869 r., Marian Michalik ur. 26 X 1910 r. i Józef Rabenda ur. 1 III 1892 r. Akta wię zienne 3680, 2322, 3681 i 3687. Archiwum Państwowe w Częstochowie.

🔙 Armira — Aimata Italiana in Russia — oznaczenie oddziałów żołnierzy włoskich, walczących jako sprzymierzeńcy Niemców na froncie wschodnim.

🔙 Była to tzw. Republica Sociale Italiana, zwana też republiką Salo od nazwy jednego z miast Lombardii.

🔙 Akcja ta oznaczona została kryptonimem „Ackse”. Liczne oddziały włoskie stawiły zbrojny opór, uległy jednak przemocy. Zob. J. Wilczur: Armira nie wróci do Italii, Warszawa 1962; tenże: Niewola i eksterminacja jeńców wojennych — Włochów w niemieckich obozach jenieckich, wrzesień 1943 — maj 1945, Warszawa 1969.

🔙 J. Wilczur: Armira… (fotokopie „podstawowych wytycznych…”).

🔙 J. Wilczur: Armira…

🔙 Pismo komendanta Sipo i SD w dystrykcie radomskim z dnia 29 IV 1944 r. Archiwum GKBZH w Warszawie.

🔙 Sprawozdanie ekspozytury Gestapo w Częstochowie z dnia 1 VII 1944 r. (w posiadaniu autora).

🔙 Zob. rozdział Ekshumacje — dowody zbrodni i aneks nr 1.

🔙 Ibidem.

🔙 Relacje Franciszka Mermera i in. Akta Delegatury OKBZH w Częstochowie, Ko 8/71.

🔙 Ustna relacja komendanta oddziału partyzanckiego, Józefa Błasiaka ps. „Swoboda”.

🔙 Zbiór dokumentów Towarzystwa Przędzalniczego „Częstochowianka”, sygn. 538. Archiwum Państwowe, Oddział w Częstochowie.

🔙 W skład oddziału wchodziły: 54 brygada pancerna pułkownika Iwana Czugunowa, 1419 pułk artylerii pancernej, 2 batalion piechoty 23 zmotoryzowanej brygady pod dowództwem kapitana Nikołaja Goriuszkina i dywizjon artylerii.

🔙 Spis żołnierzy radzieckich poległych w dniach 16—18 stycznia 1945 r. w walkach o ziemię częstochowską — aneks nr 2.

🔙 Notatka prasowa, „Życie Częstochowy” nr 133 z 15 maja 1948 r. — aneks nr 3.

🔙 Protokoły ekshumacji — aneksy nr 4 i 5.

🔙 Protokół ekshumacji — aneks nr 6.

🔙 Protokół ekshumacji — aneks nr 7.

🔙 Protokół ekshumacji — aneks nr 8.

🔙 Protokół ekshumacji — aneks nr 9.

🔙 Protokół komisyjnego badania terenu cmentarza w Kielcach aneks nr 10.

🔙 Protokół ekshumacji — aneks nr 11.

Śląski instytut naukowy w Katowicach

Oddano do składania: 23.12.1975 r.
Druk ukończono we wrześniu 1976 r.

Okładkę i obwolutę projektował: Henryk Bzdok
Redaktor książki: Barbara Klorygowa
Redaktor techniczny: Zbigniew Laszek
Korektor: Krystyna Kossak
© 1976

Wersja elektroniczna: liilliil
częstochowa.ru
© 2021-24