гриф «ДЛЯ ВНУТРИПАРТИЙНОГО ИСПОЛЬЗОВАНИЯ»
польский OCR-оригинал ниже
12 января 1945 года на Сандомирском выступе загремели пушки. С рассветом 17 тысяч орудийного стволов различного калибра начали свой адский концерт. Десятки тысяч снарядов обрушились на позиции гитлеровских войск. Ураганный огонь, словно огромный, всеразрушающий вал, прокатывался всё глубже вглубь немецких оборонительных линий, когда в атаку двинулась пехота, а вслед за ней — быстрые бронетанковые подразделения.
Так началось январское наступление Советской Армии, которое вошло в историю Второй мировой войны под названием «Освободительное наступление».

Мирная манифестация на площади Беганьского 9 мая 1985 года
Первыми в атаку пошли войска I Украинского фронта под командованием одного из самых выдающихся полководцев Красной Армии во время Второй мировой войны — маршала Ивана Степановича Конева.
Армия 1-го Украинского фронта обладала огромной боевой мощью. В своей книге под названием «Сорок пятый» маршал Конев, говоря о технических средствах и вооружении, отмечает, что фронт располагал 3661 танками и самоходными орудиями, более 17 тысячами орудий и минометов, 2580 самолетов. Это была сила, которая обеспечивала успешное проведение намеченной операции. 1-й Украинский фронт располагал 1 083 848 человек, из которых более 700 тысяч солдат находились в оперативных соединениях и самостоятельных фронтовых частях.
Но и противостоявшие этим войскам гитлеровские силы также обладали высокой боевой мощью. Группа армий «А», находившаяся в зоне предполагаемого наступления 1-го Украинского фронта, насчитывала более 400 тысяч солдат, располагавших 1 270 танками, 1 330 самолётами и 4 100 орудиями.
24 пехотные дивизии, 4 танковые дивизии и 2 механизированные дивизии располагали, кроме того, линией хорошо развитых укреплений стационарного и полевого типа, а также разветвленной сетью снабжения.
Гитлеровское кольцо вокруг Сандомирского плацдарма не выдержало натиска первого удара Красной Армии. Оно прорвалось и буквально час за часом разваливалось на куски. Четыре советские армии, атаковавшие в первом эшелоне — 3-я гвардейская армия генерал-полковника В. Гордова, 13-я армия генерал-полковника М. Пухова, 52-я армия генерал-полковника К. Коротиева и 5-я гвардейская армия генерал-полковника А. Жадова — в первый день боёв прорвались на позиции противника на глубину от 15 до 20 километров, расширив в течение всего дня в ходе боёв прорыв в направлении правого и левого флангов от 40 до 60 километров. К этому прорыву присоединились на следующий день наступления две танковые армии — Рыбалко и Лелюшенко.
В составе войск 3-й гвардейской танковой армии сражалась, в частности, 54-я танковая бригада, танки которой 16 января 1945 года первыми ворвались на улицы Ченстоховы, ещё занятой гитлеровцами.
3-я танковая армия представляла собой оперативное соединение, закалённое в тяжёлых победоносных боях, овеянное славой и удостоенное за доблесть своих солдат почетного звания «гвардейской». Созданная в ходе войны, она была сформирована в районе Орла. В тяжелых боях она брала Белгород и Харьков, форсировала Днепр, а 6 ноября 1943 года освободила Киев.
В день начала январского наступления 3-я гвардейская танковая армия насчитывала 55 600 человек и 683 танка, из них 640 средних популярных Т-34, признанных лучшими танками Второй мировой войны.
Командующий 3-й танковой армией генерал-полковник Павел Семёнович Рыбалко до начала Второй мировой войны был военным атташе СССР в Варшаве. Здесь стоит отметить один интересный факт: 29 и 30 августа 1939 года он посетил Ченстохову. В этой поездке его сопровождала жена.
Согласно планам командования 1-го Украинского фронта, Честохова находилась в зоне оперативного действия 5-й общевойсковой армии генерал-полковника Алексея Жадова. Задачу взятия города он поручил двум пехотным дивизиям, наступавшим по линии: Водислав — Щекоцины — Лелов. Однако обе эти дивизии на своём пути столкнулись с очень сильным сопротивлением противника и оказались втянуты в ожесточённые бои под Щекоцинами, а затем под Леловом и Слензарами.
План оперативных действий командования 1-го Украинского фронта предусматривал освобождение и взятие Ченстоховы не позднее десятого дня наступления, то есть к 21 января. Мощь советского удара и, в частности, успех, достигнутый в результате наступления быстрых танковых подразделений, привели к тому, что советские войска значительно раньше заняли позиции, с которых могли двинуться к Честохове.
Уже днём 14 января 1945 года передовые части 3-й гвардейской танковой армии переправились через Ниду и вышли на западный берег этой реки. 15 январятанковые бригады 7-го гвардейского танкового корпуса под командованием генерал-майора Сергея Иванова провели бои за Енджеюв и Нагловице, захватив оба этих населённых пункта.
Стоит напомнить, что судьба Ченстоховы решилась 15 января 1945 года в населённом пункте, который в польской литературе вошёл в историю благодаря персонажу Николая Рея — в Нагловицах. Там командующий 3-й гвардейской танковой армией — генерал-полковник Павел С. Рыбалко, установив, что его передовые отряды прорвались за Ниду и вышли в глубокий тыл главного скопления немецких войск, принял решение захватить и взять под контроль Ченстохову.
Эта задача была возложена на сильный выделенный отряд, сформированный на базе 54-й гвардейской танковой бригады, которой командовал полковник Иван И. Чугункова. Эта бригада, вступившая в боевые действия в ходе январского наступления в районе Шидлова, была усилена полком самоходной артиллерии и 23-й бригадой мотопехоты под командованием полковника А. Головачева.
Часть этого отдельного отряда ещё в тот же день, 15 января, после наступления сумерек двинулась в направлении реки Пилица, чтобы к рассвету подготовить и обеспечить переправу через реку. Разведывательные отряды в тот же день дошли уже до окрестностей Сецемина.
Командир 54-й бригады распределил боевые задачи следующим образом: первым должен был переправиться через Пилицу 2-й танковый батальон под командованием 30-летнего майора гвардии, Героя Советского Союза С.В. Хохрякова. Вслед за ним должны были переправиться 1-й и 3-й батальоны, а также 1419-й артиллерийский полк. Моторизованная пехота ехала на танках в качестве их необходимого прикрытия во время боев.
Вслед за 54-й танковой бригадой через Пилицу должны были переправиться остальные силы 7-го гвардейского корпуса — 55-я и 56-я танковые бригады. Вся эта мощная и многочисленная советская группировка была направлена на линию Конецполь—Кельце. После пересечения этой линии 55-я танковая бригада должна была направиться на Радомско, а 56-я — обойти Ченстохову с севера, направляясь на Велюнь. Введение этого танкового клина в район к северу от Ченстоховы защищало 54-ю бригаду от атаки со стороны гитлеровских частей, отступавших из окрестностей Радомска и Паечна.
До населённого пункта Вычерпы все три батальона 54-й бригады должны были идти друг за другом. Достигнув Вычерп, они разделялись. 2-й батальон под командованием Хохрякова должен был нанести лобовой удар по Ченстохове, ворваться в город и, ведя боевые действия, выявить и связать силы противника. 1-й батальон под командованием майора Тонконога — обойти город с юга, 3-й батальон майора Яценко — окружить его с севера. Танковые клещи должны были сомкнуться на юго-западных окраинах Ченстоховы, преграждая путь к ней немцам, атакующим со стороны Бляховни и Хербов.
Указанный манёвр должен был не только освободить Ченстохову от гитлеровской оккупации, но и спасти её от разрушений, а её население — от смерти и страданий, которые несут с собой затянувшиеся боевые действия. Предполагалось, что одновременное появление танков в центре города и на его окраинах, угрожающее окружением и уничтожением гитлеровского гарнизона, вызовет быстрое бегство немцев. Такой же маневр, проведённый несколькими днями позже, уберег от разрушения древний и прекрасный Краков.
Ещё до зари танковый разведывательный отряд направился к Конецполю. Оказалось, что городок хорошо подготовлен к обороне и взять его с ходу не удастся. Поэтому было решено искать переправу через Пилицу в районе к северу от Конецполя. Подходящее место нашли недалеко от Околовиц. Саперы подготовили и разметили переправу. С рассветом к реке двинулись танки Хохрякова. Часть машин ехала, накрытая белым тюлем, который солдаты нашли накануне в Енджеюве. Тонкая белизна этой нежной ткани хорошо скрывала броню, маскируя машины на снегу.
Как разведывательный отряд батальона, так и остальные машины беспрепятственно переправились через реку и, обойдя Конецполь с северо-запада, направились к населённому пункту Св. Анна. Они достигли его без затруднений. Но едва первые машины выехали из застройки, как с правой стороны по ним открылся сильный пулеметный огонь. У леса были видны быстро пробегающие силуэты. В ту сторону направилась машина лейтенанта Агеева. Пехотинцы спрыгнули на замерзшую землю и разбежались врассыпную. Оба пулемёта танка зацвели огоньками выстрелов. Немецкий огонь стих…
Т-34 быстро неслись по изгибам дороги. Кое-где виднелась брошенная немецкая техника: мотоциклы и даже орудия, которые, лишившись личного состава, не произвели ни одного выстрела. Близился девятый час, когда разведывательный отряд батальона, миновав деревню Завада, наткнулся перед Мстувом на широкий противотанковый ров. По счастливому стечению обстоятельств гитлеровцы оставили переброшенный через него мост из толстых сосновых бревен. Медленно, осторожно, чтобы не скатиться в яму, Т-34 один за другим перекатывались на другую сторону широкого рва. Но когда первая в колонне машина Агеева остановилась на вершине холма, её встретил огонь немцев, укрывшихся в тщательно подготовленных бункерах и окопах.
К танку лейтенанта Агеева подъехали ещё две машины, и, обрушая огонь из орудий и пулемётов, они осторожно приближались к замаскированным позициям врага. Однако оказалось, что взять Мстуву с ходу не удастся. Этот городок входил в комплекс укреплений, простиравшийся от Рудников аж за Хоронь. На окружающих его холмах у гитлеровцев были свои обширные укрепления. 16 января 1945 года город защищал гарнизон численностью более пятисот солдат, располагавший также противотанковым оружием.
Хохряков понимал, что затягивание боя за Мстув задержит его наступление на Ченстохову. Это лишит его эффекта внезапности. Поэтому он приказал небольшому отряду разведчиков под командованием старшего сержанта Налетова попытаться обойти застройку городка с севера и таким образом захватить мост через Варту. Одновременно, чтобы отвлечь внимание немцев, приказал обойти Мстув двумя танками с юга. Однако эти машины быстро добрались до реки. Размокшие, грязные поймы угрожали тем, что тяжёлые машины увязнут в иле.
Разведчики Налетова спрыгнули с танка, набросились на врагов и, стреляя из автоматов и укрываясь за зданиями, побежали в сторону моста. Мост был целым, неповреждённым. Несколько немецких солдат, охранявших его, попытались оказать кратковременное сопротивление. Однако оно было быстро сломлено. «Зелёная ракета» — оговорённый сигнал — взлетела в небо. Хохряков увидел её и обрадовался. Мост через Варту оказался в руках его солдат. Теперь танки, описывая полукруг вокруг городка, спускались с холма, наступая на позиции гитлеровцев. Одна из машин, выехав на дорогу, ведущую в Мстув из Сроцка, ворвалась в городок вслед за разведчиками и сразу же начала обстреливать немецкие окопы с тыла. Битва за Мстув, которую позже солдаты 2-го батальона назвали битвой за ворота в Ченстохову, была решена. Немецкий гарнизон сдался. В плен было взято триста военнопленных. Около ста немцев было убито в бою. Хохряков оставил у моста обе танки и небольшой отряд пехотинцев, чтобы они охраняли пленных до прибытия основных сил бригады.
За рекой в Ванцежуве, среди скал на холмах, ещё оставались немцы. Однако, увидев приближающиеся танки, они быстро скрылись. Теперь путь в Ченстохову стоял перед батальоном майора Хохрякова широко открытым.
Покидая Мстув, пехотинцы из 23-й бригады написали мелом на перилах моста: «Последний мост перед логовом фашистского зверя».
Танки приближались к Яскруву. Лейтенант Башев, который чуть позже выехал из Мстува, мчался впереди батальона на полной скорости своего танка. Внезапно за небольшим возвышением он заметил стоящий на обочине Т-34. Его экипаж с недоумением осматривал ствол пушки и башню. Это была машина под командованием лейтенанта Золотова.
— Что там у вас, танк встал? — спросил Башев.
— Не встал. Сломался поворотный механизм башни. Могу стрелять из пушки только вперёд, — ответил Золотов.
— Давайте, поменяемся машинами, — предложил «Папаша».
Экипажи поменялись танками.
В Вычепах, перед развилкой дорог, они на мгновение остановились. Капитан Пушков и майор Хохряков ещё раз попытались связаться по радио со штабом бригады. Напрасно. Расстояние до основных сетей связи по-прежнему было слишком большим. Командир батальона на мгновение засомневался: атаковать город или дождаться установления связи с майором Тонконогом и капитаном Яценко?… Этот момент колебаний длился недолго, как мгновение. Ведь он понимал, что, хотя его отряд и не настолько многочислен, чтобы захватить им обширный город, зато у него в руках был чрезвычайно сильный козырь — момент полной неожиданности.
Ведь даже немецкие летчики, пролетевшие над ними, когда они подходили к Мстуву, дружески покачали крыльями самолётов. Они совершенно не ожидали, что скользящие под ними танки, замаскированные белым тюлем, имеют на башнях нарисованные красные звёзды.
Хохряков напомнил танкистам задачу: прорваться через город и выйти на его юго-западную окраину.
— Там и встретимся, — сказал он.
Тронулись. Небольшие домики по обеим сторонам улицы. Справа — железнодорожная насыпь, за ней — какие-то раскинувшиеся постройки из красного кирпича, у ворот — будка охранника, немецкие солдаты.
Улица Варшавская. Движение на улице. Прохожие. Лейтенант Башев догоняет едущую впереди него немецкую конную повозку. Едет за ней. Сидящий на повозке солдат тревожно оглядывается назад. Увидел!… Он хлещет лошадей хлыстом, ускоряется. Массивный тяжелый блок бетонной баррикады. Но проезд между бетонными заграждениями не перекрыт. Это случайное стечение обстоятельств? Несомненно. Окованные железом колеса повозки катятся за баррикаду. Сразу за упряжкой проезжает советский танк. Несколько стрелков спрыгивают на землю, бросаются к ближайшим воротам…
Начинается стрельба. На улице находится несколько десятков гитлеровских солдат.
Они бегут в сторону баррикады. Советские стрелки капитана Горюшкина вступают с ними в бой. Машина лейтенанта Башева уже приближается к площади Новотки. Она на мгновение останавливается. «Папаша» выглядывает из люка башни, оглядывается по сторонам, оценивает обстановку. Справа — широкая аллея, усаженная деревьями, длинный ряд домов по обеим сторонам улицы. Дома стоят близко к дороге. Опасно. Быстрое решение: едем по середине, среди ряда деревьев.
На площадь выезжают из устья Варшавской улицы танки лейтенантов — Агеева, Золотова, Бакуева, Мухорта, Турыкина.
Где-то впереди, слева, где площадь изрыта какими-то траншеями, стреляют немцы. Пулемёт. Пули, словно назойливые мухи, бьют по броне. Испуганные люди бегут к воротам.
Башев слышит в наушниках голос командира батальона:
— «Папаша», давай прямо… Держи на городской парк.
Перед колонной — небольшой подъем. Виадук над железнодорожными путями. Слева, в конце улицы, гитлеровский танк… Справа, у стен домов, мелькают наклонившиеся фигурки в белых комбинезонах. Их замечает и стрелок, сидящий рядом с водителем. Пулемёт глухо трещит короткими очередями. Гитлеровская «Пантера» стреляет. Танк с чёрным крестом на броне подпрыгивает, отбрасываемый силой отдачи орудия.
Т-34 с экипажем лейтенанта Башева уже на другой площади. Здесь уже жарче. Адский огонь пулемётов. На броне машины уже нет пехотинцев. Они спрыгнули раньше, остались на Варшавской улице. Танк лишился прикрытия. Это плохо…
До парка уже недалеко — не больше трехсот метров. Хорошо видны кроны безлистных деревьев. Внезапно на фоне этих деревьев появляется гитлеровский автомобиль на гусеницах, он пересекает улицу поперек. Танк останавливается, орудие стреляет.
Машина горит. В тот же момент из ближайших ворот, притаившийся в них немецкий солдат стреляет из «Панцерфауста» по стоящему танку. Машина Башева, получив смертельное попадание, охвачена пламенем. Высокий столб чёрного, смолистого дыма поднимается над Алеями. Никто из их экипажа не выжил.
Через несколько мгновений в пламени погружается танк лейтенанта Золотова, подбитый на площади Беганского. Лейтенант успел приоткрыть люк башни и высунуть ноги наружу, когда из ближайших ворот его смертельно поразила очередь из пулемёта.
Поражение получает также танк, которым командовал лейтенант Бакшиев. Гром взрыва оглушил 19-летнего водителя-механика, комсомольца Льва Егорова. Очнувшись, он с ужасом увидел, что весь экипаж мёртв. Только он один выжил, а сидевший рядом стрелок из пулемёта Есиноманов остался буквально без головы…
Егоров решает вывести беззащитный танк из-под обстрела. Разворачивается.
Но перед домом № 11 на Алеях его настигают на машине гитлеровцы. Снова раздаётся грохот взрыва. Танк загорается.

Могилы советских солдат на кладбище «Куле»
Машины Авгеева, Хохрякова, Мухорта, Петрова, Шемякина и Моцного направляются в сторону района «Страдом». Они движутся по улице Огродовой, через железнодорожный переезд и аллею Свободы. Один или два экипажа сбились с пути и сейчас бродят где-то со своими танками в окрестностях сегодняшних улиц Братьев Домагальских и Пуласки.
На ул. Огродовой — одна из машин была смертельно поражена, не успев доехать до железнодорожного переезда.
Наступают сумерки. Положение батальона Хохрякова, сражающегося на улицах Ченстоховы, ухудшается. Город по-прежнему находится в руках немцев. По сути, танкисты сумели укрепить свои позиции лишь в районе улиц Кеджинской (16 января) — до железнодорожного переезда, Кавейской и Кроткой.
Машины достигают железнодорожной станции Страдом. До юго-западной окраины города осталось уже недалеко. Буквально несколько сотен метров. Но именно в этот момент происходит нечто непредвиденное. Вот на станцию медленно входит поезд, состоящий из грузовых и пассажирских вагонов. На открытых путях стоят танки — «Пантеры» и «Тигры», пушки… Хохряков осознает, что если немцам удастся вывести танки на землю, ситуация станет очень опасной.
Поэтому он отдает краткий приказ.
— По локомотиву!
Один из танков останавливается, ствол наклоняется, башня медленно поворачивается. Но выстрел проходит мимо. Снаряд пролетает мимо. Командир машины решает предпринять отчаянную атаку. Он поворачивает ствол орудия назад. Танк набирает скорость и ударяется в бок паровоза. Локомотив сходит с рельсов. Поезд обездвижен. Но и экипажи немецких танков вышли из машин и начали стрелять…
Так вспоминает этот эпизод боя за освобождение Ченстоховы — проживающий в Василькове на Украине учитель, в то время солдат 23-й моторизованной пехотной бригады — Михаил Влодымир.
— Было жарко… Мы выскочили из танков и, укрываясь за зданиями — вокзалом и грузовыми вагонами, стоявшими на соседних путях, — стреляли из автоматов. Танки тоже постоянно меняли свои позиции. Гитлеровцы не знали, как мало нас там было. Через несколько десятков минут они начали отступать, бросив снаряжение…
Пока Хохряков сражался со своими танкистами на улицах города, к Ченстохове из района Куле наконец подошли основные силы бригады. Артиллерия 1419-го полка заняла позиции возле кладбища. Батальоны Яценко и Тонконога обходили город с юга и севера.
Полковник Чугунков сообщил по радио командиру 7-го корпуса генерал-майору С. Иванову о положении в одиночку сражавшихся в Ченстохове танкистов. Этот доклад через штаб 3-й гвардейской танковой армии поступит командующему Первым Украинским фронтом маршалу Ивану С. Коневу. Он приказал, чтобы из состава 5-й общевойсковой армии, передовые части которой подошли 16 января 1945 года к Пшируву, бросили на помощь танкистам сильное подкрепление.
Утром 17 января на машины погрузился 42-й пехотный полк из 13-й гвардейской пехотной дивизии, расположенной под деревней Сигонтка, и через Пширув, Мокшеш и Мстув двинулся к Ченстохове. Полком командовал подполковник Ю. Половец. По его следу следовали под командованием заместителя 32-го механизированного корпуса полковника Г. С. Дудника — 39-й танковый полк подполковника Серова, саперы, 1889-й противотанковый артиллерийский полк майора Я. Худенко, 1075-й противотанковый артиллерийский полк и 3-я дивизия 32-го полка лёгкой артиллерии.
В пригороде Ченстоховы колонна машин с пехотой была обстреляна немцами. Подполковник Половец спешил свою роту и отбросил противника. Около 9 часов он добрался до предместья Анёлов, где сгруппировал свой полк для атаки на город. Он не знал, что сама Ченстохова уже свободна от гитлеровцев.
1-я рота 42-го ПП вышла на Лисинец и, соединившись с танкистами 54-й бригады, заняла там оборонительные позиции. 5-я и 6-я роты прошли через центр города, направляясь к выходным дорогам на Клобуцк и Кеджин. А 1-й батальон капитана Казакова и 7-я рота вошли в Средместье, где, встретив танкистов, последовали вместе с ними в сторону Страдомия и Ракова, защищая Южный рубеж. В течение двух часов с момента своего прибытия подразделение обезопасило город на всех улицах, с направлений которых можно было ожидать нападения гитлеровцев.
Но вернемся к событиям прошлого дня. Посмотрим, что послужило причиной того, что Хохряков, приближаясь к Мстову, а затем к Ченстохову, не смог установить радиосвязь со штабом 54-й бригады.
Тогда основные подразделеня, вышедшие к Пилице с намерением форсировать реку с марша, оказались под сильным огнем немецкой артиллерии, бившей со стороны Конецполя. Вскоре в бой вступила и авиация противника. Марш бригады был остановлен.
Танки разошлись, укрывшись в лесных просеках. Гитлеровские самолеты обстреливали машины из пулеметов. Несколько машин загорелись. Были раненые.
После этого первого налета бригада еще несколько раз подвергалась атакам вражеской авиации. Гитлеровские машины взлетали с
аэродрома под Рудниками. Во второй половине дня налеты еще больше усилились. Всего за один день было зафиксировано около 200 самолето-вылетов противника. В этой ситуации полковник Чугунков просил командира 7-го танкового корпуса поддержки и защиты собственной авиации. Помощь, однако, не пришла.
Только тогда, когда основные силы бригады миновали Мстув, полковник Чугунков направил под Рудники три танка с задачей овладеть аэродромом. Появление там Т-34 привело к немедленному вылету нескольких машин. Еще несколько были обстреляны танками и уничтожены.
Теперь уже беспрепятственно бригада подходила к Ченстохове. Около 21 часа 3-й танковый батальон майора Яценко обошел город с севера, сделал резкий поворот на юг и направился в город. Снова разгорелись бои на улицах Ченстоховы. В районе ул. Килинского, ал. Вольности и ул. Пулаского. В поединке с Т-34 была повреждена немецкая „Пантера". Советский снаряд попал сзади в башню, она вылетела с ложа. Ствол танка по инерции наклонился к земле. Гитлеровский танк стоял в Аллеях, рядом с перекрёстком с ал. Вольности.
Танки батальонов капитана Яценко и майора Тонконога вышли утром на юго-западный рубеж города, где встретились с батальоном Хохрякова. Ченстохова была свободна.
В то же время, когда Т-34 майора Хохрякова вели бой в аллеях, внутри строений Ясногорского монастыря разворачивались драматические события. Расквартировавшееся там в королевских покоях подразделение Вермахта, узнав о прорыве советских танков, в панике покинуло свои помещения. На столах остался незавершенный солдатский обед. Гитлеровцы с оружием в руках выбежали на монастырскую улицу и вдоль стены направились в сторону площади перед Ясной Горой. На значительном расстоянии от стен монастыря стоял одинокий Т-34 с красной звездой на башне. Немцы открыли в сторону бронированной машины беспорядочный огонь из винтовок и автоматов. Однако для выстрела из грозного панцерфауста было слишком далеко, а на открытое пространство никто из гитлеровцев выйти не решился.
Танк ответил огнём из пулемета, а в башне, повернувшись, в сторону стрелявших слегка приподнялся ствол. Однако пушка не выстрелила. Танк фыркнул выхлопами, заскрежетал гусеницами, развернулся.
Командир немецкого подразделения вернулся со своими солдатами на монастырский двор неподалеку от Арсенала XVII века. Отцы-паулины, из-за окон самой старой части построек, известной как «Старый Свет», старательно следили за действиями немцев. Увидев, что командир совещается с несколькими унтер-офицерами, к ним вышел один из монахов — Амброза Мендера, прекрасно знавший язык оккупанта. Гитлеровцы уже катили в это время по булыжникам двора огромные бочки с бензином. Это не предвещало ничего хорошего.
— Господин лейтенант, что вы делаете?… — спросил встревоженный монах.
— Советские танки уже в городе… Скоро тут будут большевики. Прежде чем это случится, я должен выполнить приказ, который получил, и уничтожить Ясную Гору.
Паулин онемел от ужаса. Он начал взывать к гуманитарным чувствам немца. Объяснял, что монастырские постройки, как таковые, не имеют никакого военного значения. Говорил, что многие немецкие граждане посещали часовню с образом Матери Божией, это широко известное во всем мире святилище…
Однако эти убеждения ни к чему не привели. Гитлеровец не уступал. Приказ должен быть исполнен. Его подчиненные уже грузили на грузовик одеяла, доски, Шины и все это заливали бензином. Машину подвели к склону двора, направив ее колеса в сторону часовни с образом Матери Божией. Другие солдаты штыками пробивали расставленные во дворе бочки с бензином. Через несколько мгновений в уже темное небо выстрелил высокий столб огня. В красном сиянии пемени виднелись бегущие к воротам фигуры немцев. Они навсегда покидали здания монастыря, в котором постоянно находились с января 1940 года.
Ситуация была угрожающей. На улицах Ченстоховы шли бои, горели танки… В городе не было пожарной части, последние машины которой были эвакуированы утром 16 января. Не было и речи о том, чтобы кто-нибудь поспешил на помощь Ясной Горе. Если бы горящий бензин попал в часовню, самая старая часть этого исторического здания загорелась бы. Пожар не удалось бы обуздать.
К счастью, именно в тот день на Ясной Горе находился известный в Ченстохове учитель пения и музыки профессор Эдуард Макоша. Он был давним общественным пожарным. В монастыре он учил молодых монахов пению. Вместе с паулином О. Казимежем Шафранцем они организовали тушение огня.
В безумной спешке насыпали перед часовней вал из снега и с помощью одеял и песка приступили к гашению пламени. Когда его окончательно потушили, а грозный грузовик откатили в более отдаленное место, паулины, полные еще худших подозрений, обыскали все помещения, занятые до сих пор гитлеровцами. Там они нашли семдесят мин различного рода, в том числе противотанковые дисковые мины, тротил в кубах и буры. Все эти взрывчатые вещества вынес за стены монастыря брат — паулин Венанты, который имел саперную подготовку.
Наличие этих взрывчатых веществ, которые впоследствии окончательно обезвредили советские саперы майора Федосова, недвусмысленно свидетельствует о преступных намерениях гитлеровцев. Подразделение Вермахта, которое до 16 января 1945 года дислоцировалось в зданиях Ясной Горы, было квартирмейстерской частью. Ее задачей было оснащение полевых госпиталей, которые создавались в многочисленных школьных зданиях, — постельными принадлежностями, одеялами и перевязочными средствами. Найденные монахами мины предназначались для отвратительной провокации — разрушения монастыря в тот момент, когда к его стенам приблизилась Советская Армия. Ответственность за уничтожение Ясной Горы гитлеровская пропаганда, несомненно, повесила бы на входящие в Ченстохову части Красной Армии.
Таким образом, смелой атакой танкового батальона майора Хохрякова польское общество и Ченстохова обязаны спасением Ясной Горы. У немцев уже не хватило времени, чтобы осуществить ужасный и варварский план по разрушению красивейшего и исторического здания. Им помешал одинокий танк с красной звездой на башне, который в агонии уличных боев мчался прямо вперед и по каменным ступеням, которые находились у выхода ал. Сенкевича, въехал на обширную площадь перед высокими стенами Ясногорской крепости.
В боях за освобождение Ченстоховы 54-я гвардейская танковая бригада и ее 2-й батальон под командованием Героя СССР майора Семена В. Хохрякова нанесли гитлеровцам серьезные потери: было убито семьдесят солдат Вермахта, взято в плен 1200 пленных, в том числе два полковника, захвачено восемь танков „Пантера" и „Тигр", 200 конных машин, 25 пушек и минометов различного калибра, 52 тяжелых и легких пулемета, 700 пистолетов-пулеметов, 35 легковых автомобилей, 10 грузовиков. Также в руки советской армии попали 10 складов с продовольствием и обмундированием.
Из бараков лагеря на Злотой Горе были освобождены 220 советских военнопленных.

Мемориальная доска полякам, расстрелянным во время вторжения в 1939 году в Ченстохове
В ходе уличных боев, продолжавшихся с полудня 16 января почти всю ночь, батальон Хохрякова потерял пять танков. Еще три Т-34 были серьезно повреждены и не подходили для боевых действий.
Погибли 10 офицеров, среди них секретарь партии батальона — капитан Семен Платонович Кива, находившийся в составе экипажа танка лейтенанта Башева, и 18 солдат. Ранения получили 21 офицер и 21 солдат.
Однако следует отметить, что из-за важности, которую Ченстохова имела для советских войск в качестве оперативного узла, позволяющего развивать действия в нескольких направлениях, к городу подходили в боях с Вермахтом и другие части Красной Армии. Со стороны Злотего Потоку и Янова шел 31-й танковый корпус генерал-майора Григория Кузнецова. Столкнувшись с очень сильным сопротивлением немцев и сражаясь в труднопроходимой местности, он понес значительные потери в людях и технике. Много убитых и раненых было, в частности, в 237-й танковой бригаде.
31-й танковый корпус прибыл в Ченстохову в полдень и в послеобеденные часы 17 января 1945 года, буквально на остатках топлива. Он стоял в городе двадцать четыре часа, ожидая пополнения запасов.
17 января 1945 года в гостинице „Полония" разместился штаб 54-й танковой бригады. Заместитель командира бригады по строевой части подполковник Петр Фомич Юрченко назначен первым военным комендантом. В тот же день в полдень прилетел в Ченстохову на борту кукурузника начальник штаба 3 - й танковой армии генерал-майор Дмитрий Бахметьев, который за взятие Ченстоховы украсил полковника Чугункова орденом Красного Знамени. Майор Семен Васильевич Хохряков был представлен к награждению званием Героя СССР во второй раз. Капитан Николай Горюшкин — впервые.
К награждению Золотой Звездой Героя впервые был представлен и командир роты лейтенант Анатолий Андреевич Моцный, который в бою за Мстув и Ченстохову проявил особую доблесть.
Золотая Звезда Героя СССР была очень высокой наградой. В годы Второй мировой войны в советских вооруженных силах, во всех видах войск было присвоено это почетное звание 11 603 человекам, в том числе 76 женщинам. Золотую Звезду во второй раз наградили только 104 военнослужащих. Трехкратным титулом Героя Советского Союза могли похвастаться знаменитые летчики — Иван Кожедуб и Александр Покрышкин.
В 54-й Васильковской гвардейской танковой бригаде было восемнадцать солдат, удостоенных звания Героя СССР. Из награждённых Золотой Звездой двукратно было 16 советских танкистов, из которых восемь были бойцами 3-й танковой армии.
Однако долго пришлось ждать майору Хохрякову свою вторую Золотую Звезду. Он получил ее только 12 апреля 1945 года, когда 7-й танковый корпус готовился форсировать Нейсу. Командир бригады, поздравляя его с этой наградой, сказал:
— Будешь первым танкистом в Советской Армии, который в третий раз получит Золотую Звезду, если вместе со своим батальоном первым войдешь на улицы Берлина.
— Товарищ командир! Наш, второй батальон не привык идти сзади, - смущенно ответил майор. И кто знает, не исполнил ли этот очень храбрый солдат пожелания командира бригады, если, как это на войне часто бывает — смерть неожиданная не вырвала его из круга живых. Это произошло после перехода через Нису. Советские войска готовились нанести удар в направлении города Котбус. 7-й танковый корпус, а во главе его 54-я бригада остановились на ночь на малой равнине под деревней Гари, близ города Форст.
Уставшие танкисты только вечером ели первую в тот день горячую еду. Многие из них были ранены. Они уже ложились спать, как вдруг откуда-то издалека донесся их гул моторов. Хохряков забеспокоился, хотел выслать дозор, чтобы прояснить ситуацию. Но его успокоили, отговорили от этого намерения. Кто-то из его окружения сказал, что к ним подходит 9-й механизированный корпус генерала П. Сухова, который вместе примет участие в наступлении.
Пошли спать. Но до того, как над котлинкой растаяли туманы, до того, как на добро солнце рассеяло мрак, на советские машины обрушилась лавина стали. Это гитлеровские танки, как вспоминают участники этого боя, в количестве около 60 окружили бригаду и с высоты открыли по ней огонь. Советские экипажи заняли танки. Фыркнули выхлопами моторы.
— Внимание! Принимаю бой, — услышали командиры Т-34 в наушниках голос командира батальона. И вдруг его машина с номером 21 была поражена. Хохряков открыл люк башни и скользнул по броне. Прежде чем его ноги коснулись земли, до него дотянулись пули.
Гитлеровское наступление было отбито. Весть о гибели двукратного Героя СССР гвардейского майора Семена Васильевича Хохрякова прибыл командующий армией, чтобы склонить голову над его телом.
Хохрякова забрали с вражеской земли. Его перевезли в Васильков на Украине и похоронили там.
Солдаты 54-й танковой бригады участвовали в боях за взятие Берлина. Они добрались до руин канцелярии Третьего Рейха. Придя туда, кто-то из них написал на колонне, разбитой пулями слова «вот вам за смерть Хохрякова».
Герой не умирает… В Копейской горной школе Челябинской области установлен памятник Дважды Герою Советского Союза. Его имя носит школа. Есть также мемориальный зал, посвященный храброму майору. В нем проходят встречи бывших военнослужащих 2-го батальона 54-й танковой бригады. Однако с каждым годом их становится меньше…
Освобождение Ченстоховы советскими армиями нельзя рассматривать лишь с точки зрения военного успеха, достигнутого в качестве одной из запланированных целей январского наступления. Нужно также ответить на вопрос - Что бы случилось, какая судьба ждала бы этот красивый и Старый город на Варте, его жителей, — если бы командование Вермахта успело реализовать свои планы по обороне Ченстоховы как одной из ключевых позиций так называемого «Восточного вала».
Этот факт подтвердили многочисленные публикации военных историков: перед угрозой очередного, ожидаемого наступления советских войск гитлеровцы намеревались вести главные бои против этого наступления на польской земле, между Вислой и Вартой. В этой полосе они хотели во что бы то ни стало остановить наступление советских войск, и если бы это удалось — взять стратегическую инициативу в свои руки. Для остановки советского наступления были сделаны многочисленные линии укреплений, развернутые вокруг Сандомирского плацдарма и вдоль рек, идущих с юга на север. Ниды, Пилицы и Варты. Эти укрепления строились непрерывно с июня-июля 1944 года. Глубоко сформированные и протяженные линии окопов, соединительных рвов, ощетинившиеся бункерами представляли собой непреодолимую плотину. Это мнение подтвердил в декабре 1944 года секретарь по вопросам безопасности в правительстве Генерал-губернаторства Вильгельм Коппе, когда он докладывал губернатору Гансу Франку официальный отчет о строительстве укреплений.
Стоит отметить, что надзор за строительством "Восточного вала" осуществляла гитлеровская Полиция безопасности. Основными линиями в той тройной цепочке укреплений были участки "Венера" и "Меркурий", то есть укрепления, тянувшиеся вдоль Пилицы по обе стороны этой реки. Наиболее развиты они были на подступах к Ченстохове.
В 1944 году гитлеровцы, в большой тайне и первоначально только при участии рабочей организации Тодта, начали строительство большого аэродрома в отдалении в нескольких километрах от Ченстоховы, возли Рудник. Это был аэродром, с которого стартовали произведенные еще во второй половине 1944 года гитлеровскими самолетами с реактивными двигателями. Независимо от этого аэродрома, строительство которого до середины января 1945 года не было полностью завершено, гитлеровская Люфтваффе использовала для своей разведовательной и истребительной авиации старый польский военно-спортивный аэродром в Куцелине.
Начиная с июля 1944 года гитлеровцы готовили Ченстохову к длительной обороне. С этой целью на полях в районе Завады на территории, закрытой улицами — с юга — Хлопицкого, с запада - Килинского, с севера — Бореловского и с востока валами Дверницкого, было построено несколько десятков складов боеприпасов. Глубоко погруженные в землю, с тройным потолком из железнодорожных шпал, покрытых толстым слоем земли, они скрывали в своем интерьере огромное количество артиллерийских и минометных снарядов, панцерфаустов, мин различного рода, боеприпасов для пулеметов, винтовок и пистолетов, гранат, взрывчатых веществ. Это были боеприпасы, которые предназначались для солдат 10-й моторизованной дивизии полковника Вяля и 17-й танковой дивизии. Первая из них была развернута в первой половине января 1945 года под Скаржиской Каменной, вторая — под Хмельником. Обе, под ударами советских войск, если бы они не смогли остановить их натиск, отступали бы под Ченстохову и в стенах города защищались.
Потому Ченстохова имела для Вермахта и Советской Армии большое оперативное значение. Она находилась на севере Верхнесилезского Промышленного района. Отсюда можно было вести наступательные действия в направлении Кельце, Петркув-Трыбунальского, Ополе и Кракова.
Вот почему гитлеровцы так большое значение придавали обороне Ченстоховы, которая была в то же время самым западным городом Генеральной губернии, оставшимся под немецкой оккупацией. Через окраину Ченстохова проходила граница ГГ и Третьего Рейха.
Оперативное значение города было обусловлено тем, что именно отсюда действиями войск группы армий Центр, возглавлял с передового командного пункта генерал-полковник Фердинанд Шернер, который во второй декаде января принял командование этой группой армий. Он был личным другом Адольфа Гитлера. С его личностью и стратегическими способностями связывал Гитлер надежду остановить советское наступление у границ Третьего Рейха.
Гитлеровская оборона Ченстоховы должна была быть столь непреклонной и столь продолжительной, что из города должны были остаться только земля и небо, как сказал об этом настоятелю ордена отцов-паулинов Станиславу Новаку один из высокопоставленных офицеров Вермахта, когда немцы уговаривали орден эвакуировать находившиеся в нем сокровища и великолепную библиотеку.
Так что, если бы не вдруг, совершенно неожиданное ни немцами, ни населением города появление советских танков на улицах Ченстоховы 16 января 1945 года, если бы не отчаяние, бравада и отвага Героев СССР гвардии майора С. В. Хохрякова город понес бы серьезные разрушения, которые несут длительные бои. Его жители были бы обречены голоду, страданиям и смерти.
Всё вышеперечисленное, относится лишь к строго военным аспектам. Но ведь, кроме того, гитлеровцы готовили и другие жестокие и коварные действия. Предполагая возможность начала восстания, они решили в момент приближения советских войск в Ченстохове, Радоме, Кракове, Петркув-Трыбунальском, Кельце и Конске расстрелять по десять тысяч человек, способных носить оружие, до прихода Красной Армии. Такой приказ издал еще в августе 1944 года командир полиции и Службы безопасности в Генерал-губернаторстве оберфюрер СС Вальтер Биткамп.
Отбросим все иллюзии, при благоприятных для себя условиях гитлеровцы этот приказ непременно выполнили бы. В январе 1945 года они располагали в Ченстохове и в окрестностях достаточными силами для выполнения преступного приказа. Помимо многочисленных формирований Вермахта, здесь находился окутанный кровавой славой жестокий 25-й полицейский полк, совершивший в свое время многочисленные и жестокие злодеяния на Люблинщине. Не будем питать иллюзий относительно того, какую судьбу устроили бы гитлеровцы Ясной Горе и ее сокровищам, истинным жемчужинам национальной культуры.
Вот как много того, что надо вспомнить в сороковой юбилей памятных событий, которым честоховяне и самом город обязаны смелой атаке советских танкистов из 54-й гвардейской Васильковской танковой бригады. Те советские броненосцы, которые своей молодой жизнью заплатили за спасение нас от смерти и страданий, были похоронены в Ченстохове. И здесь они остались с нами. Их старые военные могилы находятся на кладбище Куле. Рядом покоятся шестнадцать тысяч советских солдат, замученных и убитых в годы Второй мировой войны в лагерях для военнопленных — Шталаг 367.

Мемориальная доска на казармах бывшего Шталага 367 (ныне снята)
12 stycznia 1945 na przyczóku sandomierskim zagrzmialy działa. Siedemnascie tysiçcy luf armatnich róznego kalibru zaczelo o swicie swój piekielny koncert. Dziesiatki tysiecy pocisków spadto na pozycje wojsk hitlerowskich. Huraganowy ogien, niby ogromny, wszystko niszczący walec przetaczat sie coraz bardziej w glab niemieckich linii obronnych, gdy ustal ruszyla do natarcia piechota, a w slad za nia szybkie jednostki pancerne.
Tak rozpoczela sie styczniowa ofensywa Armii Radzieckiej, która do historii II wojny swiatowej przeszia pod mianem Ofensywy Wyzwolenia.
Jako pierwsze ruszyly do natarcia wojska I Frontu Ukrainskiego dowodzonego przez jednego z najstawniejszych dowódców Armii Czerwonej w czasie II wojny swiatowej marszalka Iwana Stiepanowicza Koniewa. Armia I Frontu Ukrainskiego prezentowaly potezna siłę bojowa. W swej ksiazce zatytulowanej „Rok czterdziesty piaty" marszalek Koniew piszac o sprzecie technicznym i uzbrojeniu wspomina, ze Front posiadat 3661 czołgów i dzial pancernych, ponad 17 tysiçcy dzial i mozdzierzy, 2580 samolotów. Byla to sita, która zapewniala sprawne wykonanie zamierzonej operacji. I Front Ukrainski dysponowal 1.083.848 ludzmi z czego ponad 700 tysiecy zolnierzy znajdowalo sie w zwiazkach operacyjnych i samodzielnych oddzialach frontowych.
Ale i stojace naprzeciwko tych wojsk sily hitlerowskie równiez reprezentowaly duza wartosó bojowa. Grupa Armii „A" znajdujaca sie w pasie zamierzonego natarcia I Frontu Ukrainskiego liczyla ponad 400 tysiecy zolnierzy, dysponujacych 1270 czołgami, 1330 samolotami, 4100 dzialami.
24 dywizje piechoty, 4 dywizje pancerne i 2 dywizje zmechanizowane dysponowaly nadto linia dobrze rozbudowanych umocnien typu statego i polowego, rozbudowana siecia zaopatrzenia.
Pierscien hitlerowski wokól przyczólka sandomierskiego nie wytrzymal impetu pierwszego uderzenia Armii Czerwonej. Pękł i niemal z godziny na godzinę rwał sie na strzepy. Atakujace w pierwszym rzucie cztery armie radzieckie — 3 armia gwardii generata pulkownika W. Gordowa, 13 armia generala putkownika M. Puchowa, 52 armia generala putkownika K. Korotijewa i 5 armia gwardii generaia pulkownika A. Żadowa wdarly sic pierwszego dnia walk w pozycje nieprzyjaciela w glebokosó od 15 do 20 kilometrow, poszerzając w całodniowych bojach wyłom w kierunku prawego i lewego skrzydla od 40 do 60 kilometrów. Do tego wyłomu weszhy nastepnego dnia ofensywy dwie armie pancerne - Rybałki i Leluszenki. W skladzie wojsk 3 armii pancernej gwardii walczyla m.in. 54 brygada pancerna, której czołgi 16 stycznia 1945 jako pierwsze wdarly sie na ulice zajetej jeszcze przez hitlerowcow Czestochowy.
3 armia pancerna stanowita zwiazek operacyjny zahartowany w ciezkich zwycieskich bojach, opromieniony stawa i za mestwo swych zolnierzy wyrózniony zaszczytnym tytutem „gwardii". Utworzona w czasie wojny, formowała sie rejonie Orła. Zdobywała w ciezkich walkach Bielogard i Charków, forsowala Dniepr, a 6 listopada 1943 wyzwoliła Kijów.
W dniu rozpoczynajacej sie ofensywy styczniowej, 3 armia pancerna gwardii liczyta 55.600 ludzi i 683 czotgi, w tym 640 czołgów srednich popularnych T-34, uznanych za najlepsze czołgi II wojny swiatowej.
Dowódca 3 armii pancernej gen. pik Pawel Siemionowicz Rybalko byl przed wybuchem II wojny swiatowej attache wojskowym ZSRR w Warszawie. Tutaj mata ciekawostka — w dniach 29 i 30 sierpnia 1939 odwiedzil Czestochowe. W tej podrózy towarzyszyla mu zona.
W myśl zatozen dowództwa I Frontu Ukrainskiego Czestochowa lezala w pasie działan operacyjnych 5 armii ogólnowojskowej gen. płk. Aleksieja Żadowa. Zadanie opanowania miasta powierzył on dwóm dywizjom piechoty nacierajacym po linii: Wodzisław - Szczekociny - Lelów. Obie te dywizje napotkaly jednak na swej drodze na bardzo silny opór nieprzyjaciela i zostaly uwiklane w ciezkie walki pod Szczekocinami a nastepnie pod Lelowem i Ślęzarami.
Plan operacyiny dowództwa I Frontu Ukrainskiego przewidywal wyzwolenie i opanowanie Czestochowy nie pózniej niz dziesiatego dnia ofensywy a wiec do 21 stycznia. Potega radzieckiego uderzenia a zwiaszcza powodzenie jakie uzyskato natarcie szybkich jednostek pancernych sprawily. ze wojska radzieckie znacznie wezesniej weszly na pozycje, z których mogly ruszyé ku Czestochowie.
Juz w dniu 14 stycznia 1945 czolowe zwiazki 3 armii pancernej gwardii sforsowaly Nide i wyszly na zachodni brzeg tej rzeki. Brygady pancerne ze sktadu 7 korpusu pancernego gwardii gen mjr Siergieja Iwanowa stoczyly 15 stycznia bój o Jedrzejów i Nagłowice opanowujać obie te miejscowosci.
Warto to przypomniec. Los Czestochowy rozstrzygnal sie 15 stycznia 1945 roku w miejscowosci, która w literaturze polskiej utrwalita sie postacia Mikolaja Reja — w Naglowicach. Tam dowódca 3 armii pancernej gwardii - gen. plk Pawel S. Rybałko stwierdziwszy, ze jego czotowe od-dziaty przedarly sie za Nide, wyszly na dalekie tyly glównego zgrupowania wojsk niemieckich podjal decyzje uchwycenia i opanowania Czestochowy.
Zadanie to powierzono silnemu oddziatowi wydzielonemu - utworzonemu nasbazie 54 brygady pancernej gwardii, dowodzonej przez pułkownika Iwana I. Czugunkowa. Brygade te, która weszla do dzialan bojowych styczniowej ofensywy w rejonie Szydłowa wzmocniono pulkiem artylerii samobieznej i 23 brygada piechoty zmotoryzowanej plk A. Golowaczowa.
Czesé tego oddzialu wydzielonego jeszcze tego samego dnia, 15 stycznia po zapadnieciu zmroku ruszyla w. kicrunku Pilicy, by o swicie przygotowaé i zabezpieczyé przeprawe przez rzeke. Oddzialy rozpoznawcze dotarly tego samego dnia az w okolice Secemina.
Dowódca 54 brygady tak podzielil zadania bojowe: jako pierwszy mial forsowaé Pilice 2 batalion czołgów dowodzony przez 30-letniego majora gwardii Bohatera Zwiazku Radzieckiego S.W. Chochriakowa. W slad za nim przeprawiac sie mialy 1 i 3 batalion a takze 1419 pulk artylerii. Piechota zmotoryzowana jechala na czołgach jako ich niezbedna ostona w czasie walk.
Za 54 brygada pancerna mialy przeprawiac sie przez Pilice pozostale sily 7 korpusu gwardii - 55 i 56 brygady pancerne. Cale to silne i liczne zgrupowanie radzieckie nakierowane byto na linie Koniecpol—Kielce. Po przejsciu tej linii 55 brygada pancerna skierowaé sie miala na Radomsko, 56 zas obejsó Czestochowe od pólnocy kierujac sie na Wieluń. Wprowadzenie tego klina pancernego w rejon na pólnoc od Czestochowy, zabezpieczalo 54 brygade przed zaatakowaniem jej przez oddzialy hitlerowskie, wycofujace sie z okolic Radomska i Pajeczna.
Powyzszy manewr miat nie tylko wyzwolié Czestochowe spod okupac] hitlerowskiej, ale takze uratowaé ja od zniszczen, a jej ludnost - od smier-ci i cierpien, jakie niosa ze soba dlugotrwate walki. Przewidywano, że jednoczesne pojawienie sie czołgów w centrum miasta i na jego obrzezach, zagrazajace zamknieciem w kotle i zniszczenie hitlerowskiego garnizonu spowoduje szybka ucieczke Niemców. Taki sam manewr wykonany kilka dni pózniej, uchronit od zniszczenia prastary i piekny Kraków.
Jeszcze przed switem rozpoznanie pancerne skierowato sie na Koniecpoll Okazato sie, ze miasteczko przygotowane jest dobrze do obrony i ze z marszu opanowaé sie go nie uda. Postanowiono wiec szukaé przeprawy przez Pilice w rejonie na pólnoc od Koniecpola. Dogodne miejsce znaleziono pod Okołowicami. Saperzy przygotowali i wytyczyli przeprawe. Gdy sie rozwidniato podeszty ku rzece czołgi Chochriakowa. Czesc maszyn jechala okryta bialym tiulem, jaki zolnierze znalezli poprzedniego dnia w Jedrzejowie. Cienka biel tej delikatnej tkaniny dobrze okrywala pancerze maskujac czotgi na sniegu.
Zarówno zwiad batalionu jak i pozostale maszyny, bez przeszkód z mar szu sforsowaly rzeke i pótkolem obchodzac od pólnocnego zachodu Koniecpol, skierowaly sie ku miejscowosci sw. Anna. Osiagnely ja bez przeszkód. Ale, tyle co pierwsze maszyny wytonity sie z zabudowan, z prawej strony zostaly ostrzelane silnym ogniem broni maszynowej. Pod lasem widac bylo przebiegajace chytkiem sylwetki. Skierowala sie w tamta strone maszyna lejtnanta Agiejewa. Fizylierzy zeskoczyli na zmarznieta ziemie rozbiegli sie tyralierą na boki. Oba karabiny maszynowe czołgu zakwitły ognikami wystrzatów. Ogien niemiecki ucichł…
Szybko przetaczaly sie T-34 przez zakola drogi. Tu i tam widac bylo porzucony niemiecki sprzet, motocykle a nawet dziala, które pozbawione obstugi nie oddaly ani jednego strzalu. Dochodzita godzina dziewiata, gdr zwiad batalionu minawszy wies Zawada natknal sie przed Mstowem na szeroki rów przeciwpancerny. Szczesliwym zbiegiem okolicznosci hitlerowcr pozostawili przerzucony przez niego most z grubych sosnowych bali. Wolno, wolniutko by nie stoczyé sie w putapke, T-34 jeden po drugim przetaczaly sie na druga strone g'ebokiego rowu. Ale gdy pierwsza w szyku maszyna Agiejewa stanela na szczycie wzniesienia powital ja ogien Niemców, ukrytych w starannie przygotowanych bunkrach i okopach.
Do czołgu lejtnanta Agiejewa dotaczyly jeszcze dwie maszyny i zionąc ogniem z dział i karabinów maszynowych ostroznie podchodzily ku zamaskowanym pozyciom wroga. Okazalo sie wszakze, ze Mstowa z marszu opanowaé sie nie uda. Miasteczko to wchodzito bowiem w zespót umocnien ciagnacych sie od Rudnik az poza Choron. Na otaczajacych je wzgórzach hitlerowcy mieli swoje rozbudowane umocnienia. Miasteczka, w dniu 16 stycznia 1945 bronila zaloga liczaca ponad pieciuset zolnierzy, dysponujacych takze bronia przeciwpancerna.
Chochriakow zdawal sobie sprawe, ze przediuzanie boju o Mstów opózni jego marsz ku Czestochowie. Pozbawi go ataku zaskoczenia. Nakazal wiec, aby niewielki oddzial zwiadowcow pod dowództwem starszego sierzanta Naletowa spróbowal obejsé zabudowania miasteczka od pólnocy i ta droga uchwycit most na Warcie. Jednoczesnie aby odwrócié, uwage Niemców na-kazat obejscie Mstowa przez dwa czołgi od poludnia. Rychlo jednak te maszyny dotarly do rzeki. Rozmiekle blotniste rozlewiska grozily zagrzebaniem sie w mule ciezkich maszyn.
Zwiadowcy Naletowa zeskoczyli z czołgu, dopadli oplotków i strzelajac z pistoletow automatycznych, kryjac sie za zabudowaniami pobiegli w strone mostu. Byt caly, nieuszkodzony. Kilku niemieckich zolnierzy, którzy go strzegli próbowato stawic krótkotrwaly opór. Szybko zostal jednak zlamany. Zielona Rakieta, umówiony sygnal, strzelita w niebo. Ujrzal ja Chochriakow, ucieszyl sie. Most na Warcie byt w rekach jego zolnierzy. Teraz czołgi pólkolem obchodzac miasteczko, zsuwaly sie ze wzgórza naciskajac na stanowiska hitlerowskie. Jedna z maszyn wpadiwszy na droge prowadzaca do Mstowa ze Srocka, wdarta sie do miasteczka w slad za zwiadowcami i natychmiast od tylu zaczela ostrzeliwaé niemieckie okopy. Bój o Mstów, który pózniej zolnierze 2 batalionu nazwali bojem o wrota do Czestochowy zostat rozstrzygniety. Niemiecki garnizon sie poddat. Do niewoli wziçto trzystu jenców. Okolo stu Niemców zostato zabitych w boju. Chochriakow pozostawit przy moscie oba czołgi i niewielki oddzialek piechurów aby pilnowali jenców do czasu nadejscia sit glównych brygady.
Za rzeka w Wancerzowie, wsród skalek na wzgórzach byli jeszcze Niemcy. Na widok zblizajacych sie czołgów, szybko jednak umkneli. Teraz juz droga do Czestochowy stala siç przed batalionem majora Chochriakowa otworem.
Opuszczajac Mstow, piechurzy z 23 brygady napisali na poreczy mostu kreda „Ostatni most przed legowiskiem faszystowskiej bestii".
Zblizali sie do Jaskrowa. Lejtnat Baszew, który nieco pozniej wyjechal z Mstowa, gonit czolówke batalionu pelna predkoscia swego czołgu. Nagle prezd niewielkim wzniesieniem ujrzal stojacy na poboczu T-34. Jego zaloga z zaklopotaniem ogladala lufe armaty i wieze. Byla to maszyna dowodzona przez lejtnanta Zolotowa.
- Cóz tam u was, czołg stanal? — spytal Baszew.
- Nie stanal. Mechanizm obrotowy wiezy sie zepsul. Moge strzelad
z dziala tylko przed siebie - Odpowiedzial Zolotow.
— Tak dawajcie, zamienimy sie na maszyny — zaproponowal „Papasza"
Zalogi wymienily czołgi.
W Wyczerpach przed rozstajem dróg zatrzymali sie na chwile. Kapitan Puszkow i major Chochriakow raz jeszeze próbowali wywolaé przez radio sztab brygady. Daremnie. Odleglosó od sit glównych nadal byla zbyt duza Dowódca batalionu przez moment zawahal sie: atakowaé miasto, czy czekaé na nawiazanie lacznosci z majorem Tonkonoginem i kapitanem Jacenka?… Ta chwila wahania trwala krótko, jak mgnienie oka. Zdawal sobie bowiem sprawe, ze wprawdzie jego oddzial nie jest na tyle liczny, by opanowaé nim rozlegle miasto, ale mial w reku za to niezwykle mocny atut - moment calkowitego zaskoczenia.
Oto przeciez nawet lotnicy niemieccy, którzy nad nimi przelatywali gdy podchodzili pod Mstów, przyjacielsko zakolysali maszynami ze skrzydia na skrzydio. Nie spodziewali sie absolutnie, ze sunac pod nimi zamaskowane bialym tiulem czołgi maja na wiezach namalowane czerwone gwiazdy.
Chochriakow przypomnial czołgistom zadanie: przedrzed sie walka przez miasto, wyjsé na jego poludniowo-zachodnie obrzeze.
— Zreszta bedziemy razem — powiedzial.
Ruszyli. Male domki po bokach ulicy. Po prawej stronie nasyp kolejowy, za nim jakies szeroko rozlozone zabudowania z czerwonej cegly, przy bramie budka wartownika, niemieccy zolnierze.
Ulica Warszawska. Ruch na ulicy. Przechodnie. Lejtnant Baszew dopedza jadacy przed nim niemiecki konny wóz taborowy. Jedzie za nim. Sicdzacy na wozie zolnierz oglada sie trwoznie poza siebie. Rozpoznal!… Zacina konie batem, przyspiesza. Zwalisty ciezki blok betonowej barykady. Ale miçdzy betonowa zapora przejazd nie zostal zamknicty. Ow przystowiowy lul szczescia? Na pewno. Okute zelazem kola wozu przetaczaja sie za barykade. Tuz za zaprzegiem przejezdza radziecki czołg. Kilku strzelców zeskakuje na ziemie, dopada najblizszych bram…
Wybucha strzelanina. Na ulicy jest kilkunastu hitlerowskich zolnierzy.
Biegna w strone barykady. Radzieccy fizylierzy kapitana Goriuszkina na-wiazuja z nimi walke. Maszyna lejtnanta Baszewa juz zbliza sie do placu Nowotki. Zatrzymuje sie na moment. „Papasza" wychyla sie z wlazu wiezy, rozglada wokoto, ocenia sytuacje. W prawo - szeroka aleja wysadzona drzewami, dlugi szereg domów po obu stronach ulicy. Domy stoja blisko jezani. Niebezpiecznie. Szybka decyzja, jedziemy srodkiem, wsród szpaleru drzew.
Na placu wytaczaja sie z wylotu ul. Warszawskiej czołgi lejtnanta - Awgijewa, Zolotowa, Bakujewa, Muchorta, Turykina.
Gdzies z glebi, po lewej stronie, gdzie plac zryty jest jakims wykopem strzelaja Niemcy. Bron maszynowa. Pociski jak natretne muchy bija o páncerze. Sptoszeni ludzie uciekaja do bram.
Baszew slyszy w stuchawce helmofonu gios dowódcy batalionu:
- „Papasza", trzymaj prosto… Kieruj sie na park miejski.
Przed czoigiem male wznicsienie. Wiadukt nad torami kolejowymi. Po lewej stronie, w giebi ulicy hitlerowski czołg… Po prawej, pod murami domów przemykaja pochylone figurki w bialych kombinezonach. Dostrzega je takze strzelec siedzacy obok kierowcy. Glucho terkoce krótkimi seriami seriami karabin maszynowy. Hitlerowska „Pantera" strzela. czołg z czarnym krzyzem na pancerzu podskakuje, rzucony sila odrzutu dziala.
T-34 z zaloga lejtnanta Baszewa jest juz na drugim placu. Tu jest juz bardziej goraco. Piekielny ogien broni maszynowej. Na pancerzu maszyny nie ma juz piechurów. Zeskoczyli wezesniej, zostali na ul. Warszawskiej. czołg pozbawiony jest ostony. To zle…
Do parku juz niedaleko - najwyzej trzysta metrów. Widaé dobrze gestwing bezlistnych drzew. Nagle na tle tych drzew pojawia sie hitlerowski samochód na gasiennicach, przejezdza w poprzek ulice. czołg przystaje, dzialo odpala.
Samochód plonie. W tym samym momencie, z pobliskie bramy przyczajony w niej niemiecki zolnierz strzela do stojacego czołgu z panzerfausta. Maszyna Baszewa smiertelnie trafiona staje w plomieniach. Wysoki słup czarnego, smolistego dymu wznosi sie nad Alejami. Nikt z tej zalogi nie ocalal.
W chwile pózniej staje w plomieniach, trafiony na placu Bieganskiego czołg lejtnanta Zolotowa. Miody lejtnant zdazyl jeszcze uchylic luk wiezy, wyrzucié nogi na zewnatrz, gdy z pobliskiej bramy ugodzita go smiertelnie seria pistoletu maszynowego.
Trafiony zostaje takze czołg dowodzony przez lejtnanta Bakszyjewa. Huk eksplozji ogluszyl 19 letniego kierowce mechanika, konsomolca Lwa Jegorowa. Gdy sie ocknat zobaczyl z przerazeniem, ze cala zaloga jest martwa. On jeden tylko ocalal, gdy siedzacy tuz obok strzelec karabinu maszynowego Jesinomanow ma, dostownie urwana glowe…
Jegorow postanawia wyprowadzié spod ognia bezbronny czołg. Zawraca.
Ale przed domem Aleja 11 dopadaja go samochodem hitlerowcy. Znów huk eksplozji. Czołg sie zapalił.
Maszyny Awgiejewa, Chochriakowa, Muchorta, Pietrowa, Szemiakina, Mocnego kieruja sie w strone dzielnicy „Stradom". Podazaja tam ulica Ogrodowa, przez przejazd kolejowy i aleja Wolnosci. Jedna czy dwie zalogi pomylily droge, buszuja gdzies swymi czołgami w okolicach dzisiejszej ulicy Braci Domagalskich i Pulaskiego.
Na ul. Ogrodowej - jedna z maszyn zostala smiertelnie trafiona nim zdotala osiagnaé przejazd kolejowy.
Zapada zmierzch. Potozenie batalionu Chochriakowa walczacego na ulicach Czestochowy pogarsza sie. Miasto nadal jest w rekach Niemców. Tak na prawde czołgisci zdolali umocnié swoje pozycje jedynie w rejonie ulic — Kiedrzynskiej (16 Stycznia) — do przejazdu kolejowego, Kawiej i Krótkiej.
Maszyny osiagaja stacje kolejowa Stradom. Nie daleko juz do poludnio-wo-zachodniej rubiezy miasta. Dostownie kilkaset metrów. Ale wiasnie dzieje sie cos nieprzewidzianego. Oto na stacje wtacza siç wolno pocias zlozony z towarowych i osobowych wagonów. Na odkrytych torach stoja czołgi — „Pantery" i „Tygrysy", armaty… Chochriakow zdaje sobie sprawe ze jezeli Niemcom uda sie sprowadzié na ziemie czołgi, sytuacja stanie siç bardzo grozny.
Rozkazuje wiec krótko.
— Po lokomotywie!
Jeden z czołgów przystaje, lufa pochyla sie, wieza obraca sie wolno. Ale strzal chybia. Pocisk przechodzi bokiem. Dowódca maszyny decydduje sie wiec na desperacka szarze. Odwraca lufe dziala do tylu. Czołg nabiera predokosci, uderza w bok parowozu. Lokomotywa spada z szyn. Pociag jest unieruchomiony. Ale i zalogi niemieckich czołgów weszly do maszyn, czynaja strzelac…
Tak wspomina ten epizod boju o wyzwolenie Czestochowy ー mieszkajacy w Wasilkowie na Ukrainie, nauczyciel, wówczas zolnierz 23 brygady piechoty zmotoryzowanej - Michait Wlodymir.
— Goraco było… Zaskoczylismy z czołgów i kryjac sie za budynka— stacyinymi i wagonami towarowymi, stojacymi na pobliskich torach, bilismy z automatów. Czołgi tez nieustannie zmienialy swoje pozycje. Hitlerowcy nie wiedzieli jak niewielu nas tam byto. Po kilkudziesieciu minutach zaczeli wycofywaé sie, porzuciwszy sprzet…
Gdy Chochriakow walczyl ze swymi czołgistami na ulicach miasta, pod Czestochowe od dzielnicy Kule dotarly wreszcie sily glówne brygady. Artyleria 1419 pulku zajela stanowiska w poblizu cmentarza. Bataliony - Jacenki i Tonkonoga obchodzily miasto od poludnia i pólnocy.
Pulkownik Cugonkow powiadomil droga radiowa dowódce 7 korpusu gen mjr S. Iwanowa o sytuacji samotnie walczacych w Czestochowie czołgistów. Meldunek ten przez sztab 3 armii pancernej gwardii trafit do dowódcy I Frontu Ukrainskiego marszalka Iwana S. Koniewa. Rozkazal on aby ze skladu 5 armii ogólnowojskowej, której czolowe oddzialy podchodzily 16 stycznia 1945 pod Przyrów rzucié na pomoc czołgistom silny oddzial wydziclony.
Rankiem 17 stycznia, na samochody zaladowal sie 42 pulk piechoty z 13 gwardyjskiej dywizji piechoty znajdujacej sie pod wsia Sygontka i poprzez Przyrów, Mokrzesz i Mstów ruszyl ku Czestochowie. Pulkiem dowodzit podpulkownik J. Polowiec. Jego sladem podazaly pod dowództwem zastepcy 32 korpusu Zmechanizowany plk G. S. Dudnika - 39 pulk czoigów ppik Sierowa, saperzy, 1889 pulk artylerii przeciwpancernej majora J. Hudenki, 1075 pulk artylerii przeciwpancernej i 3 dywizjon 32 pulku arytlerii lekkiej.
Na przedmiesciach Czestochowy kolumna samochodów z piechota zo-stala ostrzelana przez Niemców. Podputkownik Polowiec spieszyl swoja kompanie i odrzucit przeciwnika. Okolo godz. 9 dotart do przedmiescia Aniolow, gdzie ugrupowal swój pulk do ataku na miasto. Nie wiedzial jeszeze, ze sama Czestochowa jest juz wolna od hiitlerowcow.
1 kompania 42 pp wyszia na Lisiniec i po polaczeniu sie z czołgistami 54 brygady, zajela tam pozycie obronna. 5 i 6 kompania przeszly przez centrum miasta kierujac sie ku drogom wylotowym na Kłobuck i Kiedrzyn. Natomiast 1 batalion kapitana Kozakowa i 7 kompania weszly do sródmiescia, gdzie napotkawszy czołgistów podazyly wraz z nimi w kierunku Stradomia i Rakowa, zabezpieczajac poludniowa rubiez Czestochowy. W ciagu dwóch godzin od chwili przybycia, oddzial wydzielony ubezpieczyl miasto na wszystkich wylotach ulic z kierunków których mozna bylo oczekiwac ataku hitlerowców.
Wróémy jednak do wydarzen dnia poprzedniego. Zobaczymy co byto powodem dla którego Chochriakow zblizajac sie do Mstowa a nastepnie do Czestochowy nie mógi nawiazaé lacznosci radiowej ze sztabem 54 brygady.
Gdy glówne sily oddzialu wydzielonego podeszty ku Pilicy z zamiarem sforsowania rzeki z marszu znalazly sie pod silnym ogniem niemieckiei artylerii bijacej od strony Koniecpola. Wkrótce tez do walki wlaczyto sie lotnictwo nieprzyjaciela. Marsz brygady zostal zatrzymany.
Czołgi sie rozproszyly, kryjac sie w lesnych duktach. Hitlerowskie samoloty ostrzeliwaly samochody z broni maszynowej. Kilka samochodów zostalo zapalonych. Byli ranni.
Po tym pierwszym nalocie brygada byla jeszcze kilkakrotnie atakowana przez lotnictwo nieprzyjaciela. Hitlerowskie maszyny startowaly z lotniska pod Rudnikami. W godzinach popoludniowych naloty sie jeszcze bardziej wzmogly. Ogótem, tego tylko jednego dnia zanotowano okolo 200 samoloto-lotów nieprzyjaciela. W tej sytuacji plk Czugunkow prosil dowódce 7 korpusu pancernego o wsparcie i ochrone wlasnego lotnictwa. Pomoc jednak nie nadeszla.
Dopiero wówczas, gdy glówne sily brygady minely Mstow, pulkownik Czugunkow skierowai pod Rudniki trzy czołgi z zadaniem opanowania lotniska. Pojawienie sie tam T-34 spowodowato natychmiast odlot kilku maszyn. Kilka dalszych zostato ostrzelanych przez czołgi i zniszczonych
Teraz juz bez przeszkód brygada podchodzila ku Czestochowie. Okolo godziny 21, 3 batalion czołgów mjr Jacenki, obeszly miasto od pólnocy. dokonat gwaltownego zwrotu na poludnie wazierajac sie do miasta. Ponownie rozgorzaly walki na ulicach Czestochowy. Szezególnie zaciety acz krótkotrwaly przebieg mialy one zwiaszcza w rejonie ul. Kilinskiego, al Wolnosci i na ul. Pulaskiego. W pojedynku z T-34 uszkodzona zostala niemiecka „Pantera". Radziecki pocisk ugodzit ja od tylu w wieze, która wypadta z loza. Lufa czołgu bezwladnie pochylita sie ku ziemi. Hitlerowski czołg stal w Alejach, tuz obok skrzyzowwania z al. Wolnosci.
Czołgi batalionów kpt Jacenki i majora Tonkonoga wyszly nad ranem na poludniowo zachodnia rubiez miasta, gdzie spotkaly sie z batalionem Chochriakowa. Czestochowa byla wolna.
W tym samym czasie, gdy T-34 majora Chochriakowa toczyla bój w Alejach, w obrebie zabudowan klasztoru jasnogórskiego rozgrywaly sie dramatyczne wydarzenia. Kwaterujacy tam w pokojach królewskich oddzial Wehrmachtu, na wieść o przedarciu sie do Czestochowy radzieckich czołgów, w poplochu opuscit swe pomieszczenia. Na stołach pozostal niedokonczony zolnierski obiad. Hitlerowcy z bronia w reku wybiegli na ul. Klasztorna i wzdluz muru skierowali sie w stroną placu przed Jasna Góra. W znacznym oddaleniu od murów klasztoru stal tam samotny T-34 z czerwona ewiazda na wiezy. Niemcy otworzyli w strone pancernej maszyny chaotyczny ogien z karabinów i pistoletów automatycznych. Na strzal z groznego panzerfausta bylo jednak za daleko, a na otwarta przestrzen zaden z hitlerowcow wyjsé sie nie odwazyl.
Czołg odpowiedzial ogiem z broni maszynowej a w wiezy która obrocila sie, w strone strzelajacych lekko uniosta sie lufa dziata. Armata jednak nie wypalita. Czołg prychnal spalinami, zgrzytnal gasienicami, zawrócił.
Dowódca niemieckiego oddzialu wrócit ze swymi zołnierzami na klasztorny dziedziniec w poblize siedemnastowiecznego Arsenalu. Ojcowie paulini, zza okien najstarszej czesci zabudowan zwanej „starym swiatem" pilnie sledzili poczynania Niemców. Widzac, ze dowódca naradza sie z kilkoma podoficerami wyszedt do nich jeden z zakonników - Ambrozy Mendera, doskonale znajac jezyk okupanta. Hitlerowcy toczyli juz w tym czasie przez bruk dziedzinca ogromne beczki z benzyna. To nie zapowiadalo nic dobrego.
— Panie poruczniku, co pan robi?… spytal strwozony zakonnik.
— Czołgi sowieckie juz w miescie… Zaraz przyjda tutaj bolszewicy. Nim to nastapi musze wykonaé rozkaz jaki otrzymalem i zniszczy Jasna Góre.
Paulin oniemial z przerazenia. Zaczal odwolywaé sie do humanitarnych uczué Niemca. Tlumaczyt ze klasztorne zabudowania jako takie nie maja zadnego znaczenia wojskowego. Mówit, ze wiele niemieckich osobistosci odwieazito kaplice z obrazem Matki Boskiej, ze jest to powszechnie znane na calym swiecie sanktuarium…
Na nic sie jednak zdaly te perswazje. Hitlerowiec nie ustepowal. Rozkaz musi byé wykonany. Jego podwladni ladowali juz na ciezarówke koce, deski, opony i wszystko to polewali benzyna. Samochód podprowadzili do pochylosci podwórza, nakierowujac jego koła w stroną kaplicy z obrazem Matki Boskiej. Inni zolnierze bagnetami dziurawili rozstawione na dziedzincu beczki z benzyna. W chwile pózniej, w mroczne juz niebo strzelił wysoki słup ognia. W czerwonym blasku piomieni widaé bylo biegnace ku bramie postacie Niemców. Juz na zawsze opuszczali zabudowania klasztoru, w którym przebywali nieprzerwanie od stycznia 1940 roku.
Sytuacja byla grozna. Na ulicach Czestochowy trwaly walki, plonely czołgi… W miescie nie bylo strazy pozarnej, której ostatnie wozy ewakuowano rano 16 stycznia. Nie byto mowy o tym, aby ktokolwiek pospieszył Jasnej Górze na pomoc. Gdyby plynaca dziedzincem plonaca benzyna dostała sie do kaplicy, najstarsza czesc tej zabytkowej budowli stanelaby w ogniu. Pozaru nie udaloby sie opanować.
Na szezescie wlasnie tego dnia przebywal na Jasnej Górze znany w Czestochowie nauczyciel spiewu i muzyki prof. Edward Makosza. Byl on nadto wieloletnim spolecznym dzialaczem strazy pozarnych. W klasztorze uczyt zas młodych zakonników spiewu. On to, wraz z paulinem o. Kazimierzem Szafrancem zorganizowal akcje gaszenia ognia.
W szalonym pospiechu usypano przed kaplica wał ze sniegu i przy pomocy koców i piasku przystapiono do tlumienia plomieni. Gdy je wreszci calkowicie ugaszono, a grozna ciezarówke odepchnieto w bardziej odlegte miejsce paulini, pełni nadal najgorszych podejrzen przeszukali wszystkie pomieszezenia zajmowane dotychczas przez hitlerowców. Znalezli tam siedemdziesiat min róznego rodzaju, w tym takze przeciwczołgowe miny talerzowe, trotyl w kostkach i świdry. Wszystkie te materialy wybuchowe wynióst poza mury klasztoru paulin brat Wenanty, ktory miał za sobą przeszkolenie saperskie.
Obecnosc tych materiatów wybuchowych, które pózniej ostatecznie unieszkodliwili radzieccy saperzy majora Fiedosowa, swiadczy niedwuznacznie o zbrodniczych zamiarach hitlerowców. Jednostka Wehrmachtu, która do 16 stycznia 1945 stacjonowala w zabudowaniach Jasnej Góry, byta oddziatem kwatermistrzowskim. Jej zadaniem byto wyposazanie szpitali polowych, które tworzono w licznych budynkach szkolnych — w posciel, koce i srodki opatrunkowe. Znalezione przez zakonników miny posłuzyć miały do ohydnej prowokacji — zniszczenia klasztoru w momencie, gdy do jego murów zblizy sie Armia Radziecka. Odpowiedzialnosć za zniszczenie Jasnej Góry, propaganda hitlerowska usitowala by niewatpliwie prze-rzucic na wkraczajace do Czestochowy oddzialy Armii Czerwonej.
Tak wiec brawurowej szarży batalionu czołgów majora Chochriakowa zawdziecza spoleczenstwo Polski i Czestochowy, ocalenie Jasnej Góry. Niemcom zabrakło juz czasu aby zrealizowac straszliwy i barbarzynski plan zniszczenia wspaniatej i zabytkowej budowli. Przeszkodzit im w tym samotny czołg z czerwona gwiazda na wiezy, który w ferworze ulicznych walk pognał prosto przed siebie i po kamiennych schodach, jakie znajdowaly sie u wylotu al. Sienkiewicza wjechal na rozlegly plac przed wysokimi murami jasnogórskiej twierdzy.
W walkach o wyzwolenie Czestochowy, 54 gwardyjska brygada pancerna a zwtaszcza jej 2 batalion pod dowództwem Bohatera ZSRR majora Siemionowa W. Chochriakowa zadala hitlerowcom powazne straty: zabito siedemdziesieciu zołnierzy Wehrmachtu, wzieto do niewoli 1200 jenców, w tym dwoch pulkowników, zdobyto osiem czołgów „Pantera" i „Tygrys", 200 pojazdów konnych, 25 armat i mozdziezy róznego kalibru, 52 ciezkie i lekkie karabiny maszynowe, 700 pistoletów maszynowych, 35 samochodów osobowych, 10 samochodów ciezarowych. W rece Armii Radzieckiej dostato sie takze 10 magazynów z zywnoscia i umundurowaniem.
Z baraków obozu na Zlotej Górze uwolniono 220 jenców radzieckich.
W toku ulicznych walk, trwajacych od popoludnia 16 stycznia niemal przez caia noc, batalion Chochriakowa stracil pieć czołgów. Trzy dalsze T-34 zostaly powaznie uszkodzone i nie nadawaly sie do walki.
Poległo 10 oficerów, a wsród nich sekretarz partii w batalionie — kpt Siemion Platonowicz Kiwa, który znajdowal sie wsród zalogi czołgu lejtnanta Baszewa oraz 18 zolnierzy. Rany odniosto 21 oficerów i 21 zołnierzy.
Trzeba jednak zaznaczyé, ze ze wzgledu na wage jaka Czestochowa odgrywata dla wojsk radzieckich jako węzeł operacyiny pozwalajacy na rozwiniecie dzialan w kilku kierunkach, ku miastu podchodzily w walkach z Wehrmachtem takze inne jednostki Armii Czerwonej. Od strony Zlotego Potoku i Janowa parł 31 korpus pancerny generala majora Grigorija Kuzniecowa. Napotkawszy na bardzo silny opór Niemców i walczac w trudnym terenie poniosi on znaczne straty w ludziach i sprzecie. Wielu zabitych i rannych byto zwlaszcza w 237 brygadzie pancernej.
31 korpus pancerny dotarł do Czestochowy w poludnie i w godzinach podwieczornych 17 stycznia 1945, dosłownie na resztkach paliwa. Stal w miescie dwadziescia cztery godziny, czekajac na uzupelnienie zaopatrzenia.
W hotelu „Polonia" zakwaterowal 17 stycznia 1945 r. sztab 54 brygady pancernej. Zastepca dowódcy brygady do spraw liniowych pptk Piotr Fomicz Jurczenko mianowany zostal pierwszym komendantem wojennym Czestochowy. Tego samego dnia w poludnie przylecial do Czestochowy na pokladzie kukuriuznika szef sztabu 3 armii pancernej - gen. mjr Dmitrij Bachmietiew, który za zdobycie Czestochowy udekorowal putkownika Czu-gunkowa Orderem Czerwonego Sztandaru. Major Siemion Wasilewicz Cho-chriakow zostal przedstawiony do odznaczenia Ztota Gwiazda Bohatera ZSRR po raz drugi. Kapitan Nikolaj Goriuszkin - po raz pierwszy.
Do odznaczenia Złota Gwiazda Bohatera po raz pierwszy przedstawieni zostali takze — dowódca kompanii lejtnant Anatolij Andriejewicz Mocny, który w boju o Mstów i Czestochowe wykazal sie szczególnym mestwem.
Złota Gwiazda Bohatera ZSRR byla bardzo wysokim odznaczeniem. W latach II wojny swiatowej, w radzieckich silach zbrojnych, we wszystkich rodzajach wojsk otrzymalo ten zaszczytny tytul 11.603 osób, w tej liczbie 76 kobiet. Złota Gwiazde po raz drugi przyznano tylko 104 wojskowym. Trzykrotnym zas tytutem Bohatera Zwiazku Radzieckiego poszczycié sie mogli sławni piloci — Iwan Kozedub i Aleksander Pokryszkin.
W 54 wasilkowskiej gwardyjskiej brygadzie pancernej byto osiemnastu zolnierzy wyróznionych tytulem Bohatera ZSRR. Po raz drugi Złota Gwiazda odznaczonych zostalo 16 czołgistów radzieckich z czego osmiu -- było zolnierzami 3 armii pancernej.
Dlugo musial czekaé jednak major Chochriakow na swoja druga Złota Gwiazde. Otrzymal ja dopiero 12 kwietnia 1945, gdy 7 korpus pancerny szykowal sie do forsowania Nysy. Dowódca brygady gratulujac mu tego odznaczenia powiedzial:
- Bedziesz pierwszym czołgista w Armii Radzieckiej, który po raz trzeci otrzyma Ztota Gwiazde, jesli wraz ze swoim batalionem pierwszy wjedziesz na ulice Berlina.
- Towarzyszu dowódco! Nasz, drugi batalion nie zwykl isć w tyle - zawadiacko odpowiedzial major. I kto wie czy ten bardzo odwazny zołnierz nie spelnilby zyczenia dowódcy brygady, gdyby, jak to na wojnie czesto bywa — smierć nieoczekiwana nie wyrwata go z grona zyjacych. Stało sie to po przeprawie przez Nyse. Wojska radzieckie szykowaly sie do uderzenia w kierunku miasta Cottbus. 7 korpus pancerny, a na jego czele 54 brygada zatrzymaly sie na noc w malej kotlince, pod wsia Gari, nie opodal miasta Forst.
Zmęczeni czołgisci, dopiero wieczorem jedli pierwszy tego dnia goracy posiłek. Wielu z nich bylo rannych. Ukladali sie juz do snu, gdy nagle gazies z daleka dobiegt ich szum silników. Chochriakow sie zaniepokoil, chciat wystać rozpoznanie, które by wyjasnito sytuacje. Ale go uspokojono, odwiedziono od tego zamiaru. Ktos z jego otoczenia powiedzial, ze to podchodzi ku nim 9 korpus zmechanizowany generala P. Suchowa, który razem wezmie udzial w natarciu.
Poszli spac. Ale nim mgly sie rozplynely nad kotlinka, nim na dobre słonce rozproszyto mrok, na radzieckie maszyny spadta lawina stali. To hitlerowskie czołgi, jak wspominaja uczestnicy tego boju, w liczbie okoto 60 otoczyly brygade i z wzniesienia otworzyly do niej ogien. Radzieckie zalogi dopadły czołgów. Prychnely spalinami silniki.
— Uwaga! Przyjmuje bój — uslyszeli dowódcy T-34 w słuchawkach glos dowódcy batalionu. I nagle jego maszyna z numerem 21 zostala trafiona. Chochriakow otworzyl luk wiezy i zesliznal sie po pancerzu. Nim nogami dotknai ziemi dosiegnely go kule.
Natarcie hitlerowskie zostalo odparte. Na wiesć o smierci dwukrotnego Bohatera ZSRR majora gwardii Siemiona Wasilewicza Chochriakowa przybyi dowódca armii, by pochylié glowe nad jego ciałem.
Chochriakowa zabrano z wrogiej ziemi. Przewieziono go do Wasilkowa na Ukrainie i tam pochowano.
Zolnierze 54 brygady pancernej uczestniczyli w boju o zdobycie Berlina. Dotarli az do ruin kancelarii III Rzeszy. Doszediszy tam, którys z nich napisal na kolumnie potrzaskanej pociskami stowa „oto, co wam przyszio za smierć Chochriakowa".
Bohater nie umiera… W szkole górniczej w Kopiejsku w obwodzie czelabinskim znajduje sie pomnik dwukrotnego Bohatera Zwiazku Radzieckiego. Szkoła nosi jego imie. Jest tam takze sala pamieci, poswiecona postaci dzielnego majora. Odbywaja sie w niej spotkania bylych zolnierzy 2 batalionu 54 brygady pancernej. Co roku jest ich jednak mniej…
Wyzwolenia Czestochowy przez Armie Radziecka nie mozna rozpatrywac jedynie w kategoriach wojskowych sukcesu uzyskanego jako jeden z planowanych celów styczniowej ofensywy. Trzeba sobie takze odpowiedzieć na pytanie — co by sie stalo, jaki los czekalby to ladne i stare miasto nad Warta, jego mieszkancow — gdyby dowództwo Wehrmachtu zdotato zrealizowac swoje plany obrony Czestochowy jako jednej z kluczowych pozycji tak zwanego „Walu Wschodniego".
Fakt ten potwierdzily liczne publikacie historyków wojskowych: wobec zagrozenia kolejna, spodziewana ofensywa wojsk radzieckich hitlerowey zamierzali stoczyc decydujacy o powodzeniu tej ofensywy bój na polskiej ziemi, miedzy Wisłą a Wartą. W tym wiasnie pasie chcieli za wszelka cene zatrzymac natarcie wojsk radzieckich, a gdyby sie to udało — przejac inicjatywe strategiczna w swoje rece. Zatrzymaniu radzieckiej ofensywy słuzy wiec mialy liczne linie umocnien rozbudowanych wokót przyczótka sandomierskiego a nastepnie wzdluz rzek, biegnacych z poludnia na pólnoc. Nidy, Pilicy i Warty. Umocnienia te budowano nieprzerwanie od czerwca i lipca 1944 roku. Gleboko uksztaltowane i rozbudowane linie okopów, rowow tacznikowych, najezone bunkrami stanowie mialy zapore nie do przebycia. Opinie te potwierdzit w grudniu 1944 roku sekretarz do spraw bezpieczenstwa w rzadzie Generalnej Guberni Wilhelm Koppe, gdy skladal raport gubernatorowi Hansowi Frankowi oficjalny raport o zakonezeniu budowy umocnien.
Warto w tym miejscu podkreslié, ze nadzór nad budowa „Walu Wschodniego" sprawowala hitlerowska policja bezpieczenstwa. Glowne linie w tym potrojnym lancuchu umocnien stanowily odcinki „Wenus" i ,Merkury" czyli fortyfikacje ciagnace sie wzdluz Pilicy po obu stronach tej rzeki. Najbardziej rozbudowane byly one na podejsciach do Czestochowy.
W 1944 roku hitlerowcy, w wielkiej tajemnicy i poczatkowo jedynie przy udziale organizacii pracy TODT rozpoczeli budowe wielkiego lotniska w odlegiosci kilkunastu kilometrow od Czestochowy, nie opodal Rudnik. Bylo to lotnisko, z którego startowaé mialy, produkowane juz w drugiej polowie 1944 roku przez hitlerowski przemysi zbrojeniowy samoloty z silnikami o napedzie odrzutowym. Niezaleznie od tego lotniska, którego budowa do polowy stycznia 1945 nie zostala calkowicie zakonczona hitlerowska Luftwaffe wykorzystywala dla swego lotnictwa obserwacyjnego i mysliwskiego stare polskie lotnisko sportowo-wojskowe w Kucelinie.
Poczawszy od lipca 1944 roku hitlerowcy sposobili Czestochowe do dlugotrwatej obrony. W tym celu na polach w dzielnicy Zawady na terenie zamknietym ulicami - od poludnia - Chłopickiego od zachodu - Kilinskiego, od póhnocy - Borelowskiego i od wschodu Walami Dwernickiego wybudowano kilkadziesiat budynków amunicyjnych. Osadzone gleboko w ziemi, z potrójnym stropem z podkladów kolejowych pokrytych gruba warstwa ziemi kryly w swym wnetrzu ogromne ilosci pocisków artyleryjskich i mozdzierzowych, pancerfaustów, min róznego rodzaju, amunicji do broni maszynowej, karabinowej i pistolctowej, granatów, materiatow wybuchowych. Byla to amunicja, która stuzyé miala zolnierzom 10 dywizji zmotoryzowanej plk. Viahla i 17 dywizji pancernej. Pierwsza z nich rozlokowana byla w pierwszej polowie stycznia 1945 roku pod Skarzyskiem Kamienna, druga pod Chmielnikiem. Obie, pod uderzeniami wojsk radziec-kich, gdyby nie zdolaly powstrzymaé ich naporu cofac sie mialy pod Czestochowe i w murach miasta sie bronic.
Czestochowa miala bowiem zarówno dla Wehrmachtu jak i Armii Radzieckiej duze znaczenie operacyjne. Ostaniala od pólnocy Górnoslaski Okreg Przemyslowy. Stad mozna bylo prowadzié dzialania zaczepne w kierunku Kielc, Piotrkowa Trybunalskiego, Opola i Krakowa.
Oto powód dla którego hitlerowcy tak wielka wage przywiazywali do obrony Czestochowy, która byla zarazem najbardziej na zachód od Generalnej Guberni potozonym miastem pozostajacym pod okupacja niemiecka. Przez obrzeza Czestochowy przebiegata granica miçdzy GG i III Rzesza.
Znaczenie operacyjne miasta sprawilo, że stąd wlasnie dzialaniami wojsk grupy Armii Srodek, mial kierowaé z wysunietego punktu dowodzenia generał pulkownik Ferdinand Schoerner, który w drugiej dekadzie stycznia objal dowództwo tej grupy armii. Byl on osobistym przyjacielem Adolfa Hitlera. Z jego osoba i zdolnosciami strategicznymi laczyl Hitler nadzieje na powstrzymanie radzieckiej ofensywy u granic III Rzeszy.
Hitlerowska obrona Czestochowy miala być tak nieustepliwa i tak dlugotrwala ze z miasta mialy pozostaé tylko ziemia i niebo jak powiedzial to przeorowi zakonu OO Paulinów Stanislawowi Nowakowi jeden z wysokich ranga oficerów Wehrmachtu, gdy Niemcy namawiali zakon do ewakuowania znajdujacych sie w nim skarbów i wspanialej biblioteki.
Tak wiçc gdyby nie nagle, calkowicie nicoczekiwane ani przez Niemców ani przez ludność miasta pojawienie sie radzieckich czołgów na ulicach Czestochowy w dniu 16 stycznia 1945 roku, gdyby nie desperacja, brawura i odwaga Bohaterów ZSRR majora gwardii S. W. Chochriakowa miasto doznałoby powaznych zniszczen jakie niosa dlugotrwale walki. Jego mieszkancy zas narazeni byliby na glód, cierpienie i smierć.
To, co wyzej stanowi jedynie aspekt dzialan sensu stricte wojennych. Ale przeciez, trzeba to pamietaé hitlerowcy przygotowywali jeszeze inne okrutne podstepne dzialania. Liczac sie z mozliwoscia wybuchu powstania, postanowili z chwila zblizania sie wojsk radzieckich ujaé w Czestochowie, Radomiu, Krakowie, Piotrkowie Trybunalskim, Kielcach i Konskich po dziesiec tysiecy mężczyzn zdolnych do noszenia broni i przed wkroczeniem Armii Czerwonej| rozstrzelac. Rozkaz taki wydat juz w sierpniu 1944 roku dowódca policji i sluzby bezpieczenstwa w Generalnej Guberni SS-Oberfuerer Walter Bietkamp.
Odrzuémy wszelkie zludzenia, w sprzyjajacych dla siebie warunkach hitlerowey ten rozkaz na pewno by wykonali. W styczniu 1945 roku dysponowali w Czestochowie i w okolicy dostatecznymi silami dia zrealizowania zbrodniczego rozkazu. Oprócz licznych formacji Wehrmachtu stacjonowal tu okryty krwawa slawa brutalny 25 pulk policyjny, który dokonal w swoim czasie licznych i okrutnych zbrodni na Lubelszczyznie. Nie miejmy zludzen co do tego, jaki los zgotowali by hitlerowey Jasnej Górze i jej skarbom, prawdziwym pertom kultury narodowej.
Oto jak wiele, trzeba to przypomnieé i podkreslié w czterdziesta rocznice pamietnych wydarzen zawdzieczaja czestochowianie i samo miasto brawurowej szarży radzieckich czołgistów z 54 gwardyjskiej wasilkowskiej brygady pancernej. Ci radziecey pancernicy, którzy swoim mlodym zyciem zaplacili za ocalenie nas od smierci i cierpien pochowani zostali w Czestochowie. I tutaj zostali razem z nami. Ich stare wojskowe groby znajduja sie na cmentarzu Kule. Spoczywaja tam obok szesnastu tysiecy radzieckich zolnierzy zameczonych i zamordowanych w latach II wojny Swiatowej w obozach jenieckich - stalag 367.